CHƯƠNG 1 – LÍ LUẬN VỀ GIÁO DỤC TÀI CHÍNH CHO HỌC SINH TIỂU HỌC THÔNG QUA MÔN HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM LỚP 3 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nước ngoài Sau khi trải qua những biến động về tài chính kinh tế, đặc biệt là cuộc khủng hoảng tài chính ở Mỹ (1929) - “thảm họa kinh tế” tại thời điểm đó, vai trò của HBTC và GDTC ngày càng được chú trọng. Nhận thức được điều đó, nhiều tổ chức, cá nhân ở khắp thế giới đã dày công nghiên cứu và xuất bản những công trình khoa học đề cập đến giáo dục tài chính, đặc biệt hướng tới đối tượng là trẻ em.
Cụ thể như sau: Xét về tầm quan trọng của giáo dục tài chính, không thể không kể đến “Improving Financial Literacy - Analysis of issues and policies” (tạm dịch: “Nâng cao hiểu biết về tài chính - Phân tích các vấn đề và chính sách”) xuất bản năm 2005 của tổ chức OECD – Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế. Đây được coi là nghiên cứu lớn đầu tiên về giáo dục tài chính ở cấp độ quốc tế. Với những nội dung được đề cập như: định nghĩa về giáo dục tài chính; thông qua những cuộc khảo sát, đo lường, đánh giá về mức độ HBTC nhằm rút ra những kết luận và đưa ra một số lời khuyên để đạt hiệu quả GDTC. Đến nay, nghiên cứu này vẫn là nền tảng lí luận và thực tiễn để tham khảo, căn cứ định hướng GDTC và phát triển HBTC cho mỗi cá nhân.
Tiếp theo, tiêu chuẩn về GDTC cho trẻ em và thanh thiếu niên được “National Financial Educators Council” (NFEC) (tạm dịch: Hội đồng các nhà giáo dục tài chính quốc gia) đề cập trong tài liệu “Financial literacy standards for children”- (tạm dịch: Tiêu chuẩn kiến thức tài chính cho trẻ em). Nội dung kiến thức về tài chính được hệ thống hóa thành 5 chủ đề: 1) Tâm lý tài chính; 2) Thu nhập, nghề nghiệp, kinh doanh và khởi nghiệp; 3) Tài khoản, tiết kiệm, lập ngân sách và đầu tư; 4) Tín dụng, nợ và cho vay; và 5) Quản lý rủi ro và bảo hiểm. Trong mỗi phần, các tiêu chuẩn được phân tách theo cấp lớp. Như vậy, 15 các tổ chức đều xây dựng chương trình GDTC một cách bài bản, góp phần nâng cao nhận thức về tài chính cho HS ở nhiều quốc gia.
Ở khía cạnh khác – những tác động tích cực của giáo dục tài chính được tác giả A. Norman đến từ Khoa Kinh doanh và Kinh tế, Đại học Tumaini, P. Box 200, Iringa, Tanzania đã đề cập trong bài viết “Importance of financial education in making informed decision on spending” (tạm dịch: Vai trò quan trọng của GDTC trong việc đưa ra quyết định chi tiêu sáng suốt), cụ thể về tầm ảnh hưởng của GDTC trong việc đưa ra quyết định chi tiêu thông minh. Đồng quan điểm trên, bài viết “Experimental Evidence on the Effects of Financial Education on Elementary School Students’ Knowledge, Behavior, and Attitudes” (tạm dịch: “Bằng chứng thực nghiệm về tác động của giáo dục tài chính đối với kiến thức, hành vi và thái độ của học sinh tiểu học”) của 3 tác giả Michael Batty, J.
Michael Collins Và Elizabeth Odders-White đã chỉ ra rằng: Mặc dù hầu hết các quyết định tài chính đều do người lớn đưa ra, nhưng ngày càng có nhiều người chú trọng đến việc cung cấp GDTC cho trẻ em với hy vọng chúng sẽ phát triển các kỹ năng cần thiết để quản lý tài chính thành công ở tuổi trưởng thành. Đồng thời, báo cao này cho thấy được học sinh Tiểu học hoàn toàn có thể học các chủ đề tài chính và quá trình học gắn liền với việc cải thiện thái độ, hành vi. Nếu đươc duy trì lâu dài, sẽ dần hình thành ở trẻ kĩ năng quản lí tài chính sau này. Qua đó, khẳng định tầm quan trọng và sức ảnh hưởng của GDTC trong việc đưa ra các quyết định liên quan đến tiền bạc.
Đồng thời, nhấn mạnh kĩ năng quản lí tài chính là một trong những hành trang cần thiết, cần trang bị cho trẻ. Về quan điểm GDTC trong trường phổ thông, một số cá nhân bày tỏ ý kiến rằng: chương trình GDTC nên được triển khai theo từng giai đoạn phát triển của trẻ trang bị kiến thức, kĩ năng nhằm hình thành hành vi tài chính – tác giả Bernheim, Garrett và Maki (2001). Trong khi đó, “lồng ghép” kiến thức tài chính vào chương trình giảng dạy cho HS được coi là một xu thế của thời đại giúp HS nhận thức đúng về giá trị đồng tiền và sức lao động; từ đó sử dụng tiền đúng cách và hiệu quả - theo các tác giả Batty, Collins và Odders- White (2015). Qua đó, đặt ra nhiệm vụ mới cho các trường học trong việc thúc đẩy giáo dục tài chính học sinh, đặc biệt là học sinh Tiểu học.
16 Xét trên phạm vi quốc gia, 59 nước trên thế giới có đã và đang xây dựng chiến lược phổ cập tài chính quốc gia nhằm góp phần phát triển tài chính toàn diện, đảm bảo tính bền vững của nền kinh tế - OECD (2015). Hầu hết các nước chú trọng xây dựng khung chương trình GDTC, cụ thể là GDTC cá nhân cho trẻ em - theo Nguyễn Đăng Tuệ (2017). Định hướng xây dựng và triển khai có thể được dạy thành một môn học riêng (Mĩ, Australia,…) hoặc tích hợp vào các môn học có liên quan (Nhật Bản, Anh,…). Tại Châu Á, tiêu biểu đó là nền giáo dục củaSingapore.
Theo tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam đưa tin ngày 25/10/2022, Thạc sĩ Hứa Phương Linh và Tiến sĩ Nguyễn Đăng Tuệ đã đưa ra đánh giá hệ thống giáo dục tài chính của Singapore như sau: giáo dục tài chính cho học sinh đã được Singapore kết hợp hài hòa giữa giáo dục kiến thức trên lớp qua các môn học chính khóa, các buổi hoạt động ngoại khóa và công nghệ thông tin. Các chương trình còn kết hợp tính giải trí đã khiến học sinh thấy thích thú hơn, dễ dàng hơn trong việc học tập và đạt hiệu quả cao cả về chất lượng và quy mô ảnh hưởng. Cũng trong lĩnh vực nghiên cứu giáo dục nước ngoài, tác giả Trần Thị Phương Nam – Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam đã đề cập trong bài báo “Giáo dục tài chính trong chương trình GDPT của Malaysia và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam” nội dung như sau: Giáo dục tài chính được tích hợp giảng dạy trong chương trình GDPT tại các trường học ở Malaysia. Việc giáo dục được triển khai ở cấp Tiểu học từ 2014 và cấp Trung học cơ sở từ năm 2017.
Nội dung giáo dục tài chính tiếp tục tích hợp. Những nội dung được giảng dạy bao gồm: i) Tiền, nguồn thu nhập và lựa chọn nghề nghiệp; ii) Trách nhiệm tài chính và kĩ năng ra quyết định; iii) Quản lí tiền và các khoản nợ; iv) Quản lí rủi ro, duy trì thịnh vượng và bảo hiểm. Tổng kết lại, những nghiên cứu khoa học của các tác giả thể hiện sự tâm huyết của bản thân đối với lĩnh vực tài chính nói chung, giáo dục tài chính nói riêng, đặc biệt quan tâm đến đối tượng là học sinh bởi các em chính là “mầm non của đất nước”. Những HBTC từ khi còn nhỏ là nền tảng cho kĩ năng quản lí tài chính sau nay.
Qua đó, mỗi tổ chức, cá nhân đều đưa ra quan điểm giáo dục của riêng và khai thác những mặt khác nhau của GDTC. Sự đa dạng này nhằm bổ sung, hỗ trợ cho nhau; tăng sự HBTC giúp cho chúng ta có “cái nhìn đa chiều” về tài chính nói chung và GDTC nói riêng. Mặc dù cách thể hiện khác nhau 17 nhưng có chung mục tiêu đó là thúc đẩy quá trình GDTC cho trẻ em, góp phần phát triển chiến lược phổ cập tài chính. Việt Nam Hưởng ứng tinh thần phổ cập tài chính quốc gia, ở Việt Nam chưa có văn bản chính thức đề cập đến chính sách giáo dục tài chính nhưng đã có nhiều tổ chức, cá nhân trong nước nghiên cứu, khám phá nhằm đưa ra những đề xuất, định hướng xây dựng chương trình GDTC quốc gia phù hợp với nền kinh tế và giáo dục Việt Nam, cụ thể như sau: Đầu tiên, bài viết “Xây dựng chiến lược giáo dục tài chính quốc gia tại Việt Nam” của hai tác giả PGS.
Nguyễn Thị Hoàng Anh, Đào Bích Ngọc – Viện NCKH, Học viện Ngân hàng đã nhận định rằng: nguyên nhân dẫn đến những quyết định tài chính không đúng đắn gây ra thiệt hại nghiêm trọng về kinh tế do sự thiếu hiểu biết về kiến thức căn bản. Ngoài ra, tổng quan về GDTC của Hồng Kông, Ấn Độ và kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam cũng được đề cập. Tiếp theo, chung định hướng khai thác, thực trạng am hiểu hiểu và GDTC của Việt Nam, đặc biệt chú trọng nhận diện những thách thức đối với tài chính toàn diện của Việt Nam nếu thiếu hụt giáo dục tài chính; đồng thời, xem xét, căn cứ trên những bài học của Nhật Bản và Thái Lan nhằm đưa ra một số đề xuất về chương trình GDTC quốc gia hướng đến mục tiêu thúc đẩy phổ cập tài chính toàn diện trong bối cảnh mới. Những nội dung trên, được nhóm tác giả Trần Thanh Thu, Đào Hồng Nhung – Khoa Tài chính doanh nghiệp, Học viện Tài chính thể hiện trong bài viết “Chương trình giáo dục tài chính quốc gia trong bối cảnh số hoá ngành Tài chính: Kinh nghiệm và đề xuất cho Việt Nam”.
Qua đó, đóng góp của các nhóm tác giả sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích trong quá trình xây dựng khung chương trình giáo tài chính cho Việt Nam. Tuy những đề xuất trên mang tính khái quát cao, chưa có tính cụ thể và tính thực tiễn. Dù căn cứ, tham khảo những bài học kinh nghiệm nước ngoài như: Hồng Kong, Ấn Độ, Nhật Bản, Thái Lan nhưng trong xây dựng chương trình giáo dục tài chính Việt Nam, vẫn phải chú trọng đặc điểm của con người Việt và đặc điểm văn hóa, môi trường sống ở Việt Nam. Những yếu tố đó mới quyết định sự thành công của chương trình học.
Ngoài ra, chương trình GDTC được phát hành bởi các tổ chức phi chính phủ rất phát triển ở Việt Nam. Tiêu biểu như Cha – Ching – đây được coi chương trình giáo dục đầu 18 tiên về tài chính dành cho trẻ em được hợp tác giữa Quỹ Prudence, Cartoon Network Asia và Tiến sĩ Alice Wilder - chuyên gia giáo dục trẻ em từng đoạt giải Emmy. Nội dung chương trình giảng dạy xoay quanh 4 kĩ năng: Kiếm tiền, Tiết kiệm, Tiêu tiền và Quyên góp.