Chương I CƠ SỞ LÝ LUẬN CUA VAN ĐÈ NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật lần thứ 2 đã làm cho xã hội biến đổi vé nhiều mặt, đặt con người vào những cơ hội, rủi ro và thách thức mới. Từ những thập niên 60, 70 của thế ky XX, nhiều vấn dé xã hội nỗi cộm ở các nước phát triển, đặc biệt là sự “nỗi loan” của giới trẻ, sự bùng nỗ của các tệ nạn.
khiến xã hội phải nhìn nhận lại về những giá trị trong cuộc sống con người, về vai trò của giáo dục trong quá trình định hướng phát triển nhân cách con người và người ta sớm nhận ra sự thiếu hụt các KNS là nguyên nhân co bản khiến con người gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống hiện dai, vì thé, KNS được ví như một chiếc cầu để đưa con người đến với chất lượng cuộc sống [23]. Năm 1979, nhà khoa học hành vi Gilbert Botvin, thảnh lập một chương trình giáo dục KNS cho giới trẻ trong độ tuổi 17 - 19 tuổi. Chương trình đào tạo này nhằm giúp xây dựng ở người học có khả năng từ chối những lời mời, rủ rê sử dụng chất gây nghiện bằng cách nâng cao sự tự khăng định bản thân, kỹ năng ra quyết định và tư duy phê phán. Có thể coi đây là nền móng ban đầu dé các chương trình giáo dục KNS được triển khai rộng rãi trong thời gian kế tiếp [23].
Năm 1989, Bộ Lao động Mỹ thành lập một Ủy ban Thư ký về Rèn luyện các kỹ năng cần thiết (The Secretary's Commission on Achieving Necessary Skills - SCANS). Thành viên của ủy ban này đến từ nhiều lĩnh vực khác nhau như giáo dục, kinh doanh, doanh nhân, người lao động, công chức. nhằm mục dich *úc day nén kinh tế bằng nguồn lao động ki năng cao và công việc thu nhập cao” [19, tr. Cũng trong khoảng thời gian này, tại Úc, Hội đồng Kinh doanh Úc (The Business Council of Australia - BCA) và Phòng thương mại và công nghiệp Úc (the Australian Chamber of Commerce and Industry - ACCI) với sự bảo trợ của Bộ Giáo dục, Đảo tạo va Khoa học (the Department of Education, Science and Training - DEST) và Hội đồng giáo dục quốc gia Úc (the Australian National Training Authority - ANTA) đã xuất bản cuỗn “Kỹ năng hành nghệ cho tương lai” (năm 2002).
Cuốn sách cho thấy các kỳ năng và kiến thức mà người sử dụng lao động yêu cầu bắt buộc phải có. Kỹ năng hành nghề (employability skills) là các kỹ năng cần thiết không chỉ để có được việc làm mà còn để tiến bộ trong tổ chức thông qua việc phát huy tiềm năng cá nhân và đóng góp vào định hướng chiến lược của tô chức [19], [35], [36]. Đến đầu thập niên 90 của the ky XX, nhiều tổ chức thế giới như WHO, UNICEF, UNESCO đã chung sức để xây dựng chương trình giáo dục KNS cho thanh thiếu niên. Hiện nay, chương trình giáo dục KNS đã được nghiên cứu, triển khai ở nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới.
Theo Đào Vân Vi - Viện Khoa học giáo dye Việt Nam, hiện ít nhất 70 quốc gia trên thé giới đã và đang đưa KNS vào giảng dạy ở nhà trường [23]. Một số nước trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương như Lào, Campuchia, Malaysia, Bangladesh chương trình giáo dục KNS được đưa vào lĩnh vực giáo dục chính quy dưới dang tích hợp vao các môn học cơ bản hay một môn riêng. Còn một số nước khác thi tập trung vào lĩnh vực phi chính quy như Indonesia, Thái Lan, Án Độ, Nepal, Philipine, Bhutan,. Những nội dung giáo dục chủ yếu ở hau hết các nước này đó là trang bị cho người trẻ tudi những KNS can thiết để giúp họ thích nghỉ dan với cuộc sống sau này, mục đích chính là dạy - trang bị và hình thành [6].
Nhìn chung, các tô chức và quốc gia trên thế giới cũng mới bước đầu triển khai nghiên cứu chương trình, biện pháp giáo dục KNS nên chưa thật toàn điện va sâu sắc, chưa có quốc gia nào đưa ra được kinh nghiệm day đủ hoặc hệ thống tiêu chí đánh giá cụ thể chất lượng KNS ở người học sau khi được trang bị hay huấn luyện KNS. Các công trình nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, bắt đầu từ năm 1996, UNICEF đã tô chức chương trình “Giáo duc kỳ năng sóng dé bảo vệ sức khỏe và phòng chống HIV/ AIDS cho thanh thiếu niên trong và ngoài nhà trường”, với các kỹ năng cốt lõi: kỹ năng tự nhận thức, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng xác định giá trị, kỹ năng ra quyết định. nhằm vào các chủ dé giáo dục sức khỏe. Từ chương trình đầu tiên này, giáo dục KNS dân được nghiên cứu và áp dụng vào nhiều đối tượng hơn.
Năm 2003, chương trình thực nghiệm giáo dục sống khỏe mạnh và KNS do UNICEF hỗ trợ đã được triển khai thí điểm ở 20 trường thuộc 5 quận, huyện của các tỉnh (TP): Lạng Sơn, Hà Nội, Hải Phòng, TP. Hồ Chí Minh, An Giang, Kiên Giang. Tháng 10 năm 2003 tại Hà Nội, được sự tài trợ của UNESCO các nhà giáo dục Việt Nam tô chức hội thảo quốc gia “Chat lượng giáo duc và kĩ năng sống". Trong hội thao, các đại biểu tham dự đã cùng nhau bàn luận các vấn đề tổng quát về KNS, cũng như đánh giá lại chất lượng giáo dục KNS trong những năm vừa qua, giới thiệu một số mô hình giáo dục KNS tiêu biểu.
Sau hội thảo này khái niệm KNS thực sự được hiểu với nội hàm đầy đủ và đa dạng hơn. Đề tải cấp Bộ “Giáo duc một số kĩ năng sống cho học sinh Trung học pho thông” ma số B.2005 - 75 - 126 do Trung tâm nghiên cứu giáo dục học, trường Đại học Sư phạm Hà Nội bắt đầu được triển khai nghiên cứu từ năm học 2005 - 2006 [5]. Dé tài đã tiến hành điều tra nhu cầu của học sinh THPT vẻ những KNS cần cho lứa tuôi các em, xây dựng cơ sở khoa học cho việc xác định chương trình giáo dục KNS cho đối tượng này. Tháng 10 năm 2005, Dé tài “Giáo duc kĩ năng sống ở Việt Nam” do Nguyễn Thanh Bình làm trưởng nhóm nghiên cứu đã nghiên cứu hơn 50 tài liệu, phỏng van bán cau trúc với 25 người, 7 cuộc tọa dam nhóm và nghiên cửu 2 trường hợp vẻ kỹ năng làm tăng thu nhập.
Dé tài tập trung đưa ra các nội dung: quá trình nhận thức về KNS và tổng quan các chủ trương, chính sách, điều luật phản ánh yêu cầu tiếp cận KNS trong giáo dục và giáo dục KNS ở Việt Nam; thực trạng giáo dục KNS cho người học từ trẻ mam non đến người lớn thông qua giáo dục chính quy va giáo duc thường xuyên ở Việt Nam; khái quát cách thức giáo dục KNS ở Việt Nam; đánh giá về giáo dục KNS ở Việt Nam và rút ra những bai học kinh nghiệm. Đây có thê được coi là đẻ tài có giá trị nhất về mặt lý luận giáo dục KNS tại Việt Nam cho đến nay. Bên cạnh đó, một số tác giả đã tổng hợp các lý luận về KNS và tình hình thực tiễn của việc giáo dục KNS, thẻ hiện qua một số bài viết trên tạp chí và sách như: bài viết “Khái niệm kỹ năng sống nhìn từ góc độ tâm lý hoc” của tác giả Nguyễn Quang Uẫn đăng trên tạp chí Tâm lý học số 6 (6/2008), hay cuốn “Van dé nhân cách trong tâm lý học ngày nay” do Đào Thị Oanh chủ biên. Trong bài viết "Khái niệm kỹ năng sống nhìn từ góc độ tâm lý hoc” [43], tác giả Nguyễn Quang Uan đã chỉ ra sơ lược vé các cách định nghĩa KNS hiện nay trên thé giới, kèm theo đó là cách phân loại khác nhau.
Trên cơ sở phân tích lý thuyết tâm lý học hoạt động, tác giả đưa ra định nghĩa riêng vẻ KNS và phân loại KNS dưới góc độ tâm lý học. Đây chỉ mới là một bài viết căn cứ trên lý thuyết đẻ đưa ra một hướng tiếp cận mới đối với KNS chứ chưa đi sâu vào tìm hiểu thực tế. 10 Với cudn sách “Van dé nhân cách trong tâm lý học ngày nay" [25], tác giả Đào Thị Oanh trình bày về sự hình thành và phát triển của KNS như một mặt quan trọng của nhân cách con người hiện đại. Trong đó, tác giả đã đề cập đến các nội dung chính: tóm tắt các quan điểm hiện nay về khái niệm KNS và các cách phân loại KNS, phân tích nội dung một số KNS cy thé; ý nghĩa của việc hình thành và phát triển KNS cho thé hệ trẻ; giới thiệu các chương trình, dự án giáo dục KNS đã triển khai và đánh giá về tình hình giáo dục KNS tại Việt Nam.
Với những thông tin này, tac giả giúp người đọc có cái nhìn tổng quan về KNS và tình hình giáo dục KNS tại Việt Nam. Tác giả Nguyễn Thanh Bình khi tham gia dự án Đào tạo giáo viên THCS, cũng đã cho ra đời Giáo trình Giáo dục kỹ năng sống - NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, năm 2007. Giáo trình này dé cập chủ yếu đến những van dé đại cương về KNS, một số biện pháp nhằm giáo dục KNS cho học sinh. Trong một vài năm gần đây tại TP.
Hồ Chí Minh, một số tác giả cũng đã bước đầu nghiên cứu đến vin đề này một cách cụ thé trên đối tượng học sinh phổ thông. Năm 2009, tác giả Dinh Thị Thanh Ngọc thực hiện Khóa luận tốt nghiệp Dai học mang tên: “Tim hiểu nhu câu học tập kỹ năng sống trong nhà trường của học sinh trường THPT Tư thục Thái Bình, quận Tân Bình, TP. Hô Chi Minh” [23]. Đề tài nghiên cứu các vấn dé lý luận về KNS và giáo dục KNS, tìm hiểu thực trạng nhu cầu học tập KNS của học sinh, đồng thời đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục KNS cho học sinh tại trường THPT Tư thục Thái Bình.
Với mục đích nhằm tăng cường và nâng cao hiệu quá giáo dục KNS cho học sinh THPT bằng con đường tích hợp giáo dục KNS với hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường THPT, tác giả Phan Thanh Vân đã thực hiện Luận án Tiến sĩ mang tên “Giáo duc kĩ năng sống cho học sinh Trung học phó thông thông qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp” (44]. công bế H1 tháng 11 năm 2010 tại Đại học Thái Nguyên. Đây là một trong những đề tai nghiên cứu mới nhất được công bố vẻ lĩnh vực này khi chúng tôi thực hiện đề tài.