Luận văn giám sát virus cúm A/H5N6 trên đàn gia cầm sống tại chợ ở Quảng Ninh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu sự lưu hành virus cúm A H5N6 trên gia cầm tại Quảng Ninh, ứng dụng phương pháp Real-time RT-PCR trong chẩn đoán bệnh hiệu quả.

• Tác giả: Trầm Thị Thanh Vân
• Người hướng dẫn: TS. La Văn Công
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Giám sát sự lưu hành của virus cúm A/H5N6 trên đàn gia cầm sống tại một số chợ của tỉnh Quảng Ninh và ứng dụng phương pháp Real-Time RT-PCR trong chẩn đoán bệnh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu của đề tài
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1. Khái niệm bệnh cúm gia cầm
• 1.1.2. Lịch sử bệnh cúm gia cầm
• 1.1.3. Đặc điểm sinh học của virus cúm type A
• 1.1.4. Dịch tễ học bệnh cúm gia cầm
• 1.1.5. Triệu chứng, bệnh tích của bệnh cúm gia cầm
• 1.1.6. Hoạt động giám sát cúm gia cầm tại Việt Nam
• 1.1.7. Nguyên lí phản ứng Real time PCR
• 1.2. Tổng quan kết quả nghiên cứu trên thế giới
• 1.3. Tổng quan kết quả nghiên cứu ở việt nam
• 2. Chương 2: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, phạm vi
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.1. Kết quả nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ của bệnh cúm gia cầm ở tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2015 – 6/2020
• 2.2.2. Tình hình tiêm vacxin cúm A/H5N1 của tỉnh Quảng Ninh
• 2.2.3. Nghiên cứu lưu hành virus cúm A/H5N6 tại các chợ gia cầm sống
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp điều tra dịch tễ học
• 2.3.2. Phương pháp phân tích dịch tễ học
• 2.3.3. Phương pháp lấy mẫu và bảo quản
• 2.3.4. Phương pháp nghiên cứu lưu hành virus cúm A/H5N6 tại các chợ gia cầm sống và kỹ thuật chẩn đoán bệnh cúm gia cầm trong phòng thí nghiệm bằng kỹ thuật PCR (Polymerase Chain Reaction)
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ của bệnh cúm gia cầm ở tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2015 – 6/2020
• 3.1.1. Sự phân bố bệnh cúm gia cầm và type/subtype gây bệnh tại các huyện, thành, thị của tỉnh Quảng Ninh từ năm 2015 - 6/2020
• 3.1.2. Tình hình dịch cúm gia cầm tại Quảng Ninh giai đoạn 2015 – 6/2020
• 3.1.3. Tỷ lệ mắc bệnh cúm gia cầm theo mùa
• 3.1.4. Tỷ lệ mắc bệnh cúm gia cầm theo loại gia cầm
• 3.1.5. Tỷ lệ mắc bệnh cúm gia cầm theo phương thức chăn nuôi
• 3.2. Tình hình tiêm vacxin cúm A/H5N1 của tỉnh Quảng Ninh
• 3.2.1. Kết quả tiêm phòng vacxin cúm cho đàn gia cầm của tỉnh Quảng Ninh năm 2019
• 3.2.2. Kết quả tiêm phòng vacxin cúm cho đàn gia cầm của tỉnh Quảng Ninh nửa đầu năm 2020
• 3.2.3. Tình hình tiêm vacxin cúm A/H5N1 tại một số huyện, thị, thành phố của tỉnh Quảng Ninh
• 3.3. Nghiên cứu lưu hành virus cúm A/H5N6 tại các chợ gia cầm sống
• 3.3.1. Kết quả lấy mẫu tại các chợ
• 3.3.2. Tỷ lệ nhiễm virus cúm type A trong các mẫu giám sát
• 3.3.3. Tỷ lệ nhiễm virus cúm subtype H5 trong các mẫu giám sát
• 3.3.4. Tỷ lệ nhiễm virus cúm subtype N6 trong các mẫu giám sát
• 3.3.5. Lưu hành virus cúm A/H5N6 qua các vòng lấy mẫu
• 3.3.6. Lưu hành virus cúm A/H5N6 tại các chợ lấy mẫu
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giám sát virus cúm A H5N6 trên gia cầm tại Quảng Ninh

Nghiên cứu tập trung vào giám sát virus cúm A H5N6 trên đàn gia cầm tại tỉnh Quảng Ninh, một khu vực có nguy cơ cao do tiếp giáp với Trung Quốc và hoạt động buôn bán gia cầm sống sôi động. Virus cúm A H5N6 được phát hiện lần đầu tại Việt Nam vào năm 2014 và có độc lực cao, có khả năng lây lan nhanh sang người. Nghiên cứu sử dụng phương pháp Real-Time RT-PCR để phát hiện và chẩn đoán bệnh, nhằm đánh giá sự lưu hành của virus trong các chợ gia cầm sống.

1.1. Đặc điểm dịch tễ học của bệnh cúm gia cầm

Bệnh cúm gia cầm do virus cúm type A gây ra, với các subtype như H5, H7, và H9. Virus cúm A H5N6 có khả năng đột biến gen cao, dẫn đến sự xuất hiện của các chủng mới có độc lực khác nhau. Tại Quảng Ninh, dịch cúm gia cầm xảy ra thường xuyên, gây thiệt hại lớn về kinh tế và sức khỏe cộng đồng. Nghiên cứu đã điều tra tỷ lệ mắc bệnh theo mùa, loại gia cầm, và phương thức chăn nuôi, từ đó đưa ra các biện pháp kiểm soát hiệu quả.

1.2. Phương pháp giám sát và chẩn đoán

Phương pháp Real-Time RT-PCR được ứng dụng để phát hiện virus cúm một cách nhanh chóng và chính xác. Nghiên cứu đã thu thập mẫu từ các chợ gia cầm sống tại Quảng Ninh, phân tích tỷ lệ nhiễm virus cúm type A và các subtype H5, N6. Kết quả cho thấy sự lưu hành của virus cúm A H5N6 qua các tháng lấy mẫu, đồng thời đánh giá hiệu quả của công tác tiêm phòng vacxin cúm A/H5N1 tại địa phương.

II. Ứng dụng Real Time RT PCR trong chẩn đoán bệnh

Phương pháp Real-Time RT-PCR được sử dụng rộng rãi trong chẩn đoán virus cúm do độ nhạy và độ đặc hiệu cao. Nghiên cứu đã ứng dụng kỹ thuật này để xác định sự hiện diện của virus cúm A H5N6 trong các mẫu gia cầm. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm virus cao tại các chợ gia cầm sống, đặc biệt là ở các loại gia cầm nhập lậu. Phương pháp này cũng hỗ trợ đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng ngừa cúm và kiểm soát dịch bệnh.

2.1. Nguyên lý và quy trình Real Time RT PCR

Real-Time RT-PCR là kỹ thuật dựa trên phản ứng chuỗi polymerase để khuếch đại và phát hiện RNA của virus cúm. Quy trình bao gồm các bước: chiết tách RNA, tổng hợp cDNA, khuếch đại gen đích, và phân tích kết quả thông qua tín hiệu huỳnh quang. Phương pháp này cho phép phát hiện virus cúm A H5N6 với độ chính xác cao, ngay cả ở nồng độ thấp, giúp hỗ trợ chẩn đoán nhanh và hiệu quả.

2.2. Kết quả và ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm virus cúm A H5N6 cao tại các chợ gia cầm sống ở Quảng Ninh, đặc biệt là vào mùa đông xuân. Phương pháp Real-Time RT-PCR đã chứng minh hiệu quả trong việc kiểm tra virus và hỗ trợ công tác phòng ngừa cúm. Nghiên cứu cũng đưa ra các khuyến cáo về việc tăng cường giám sát dịch bệnh và cải thiện công tác tiêm phòng vacxin cho đàn gia cầm.

III. Biện pháp kiểm soát và phòng ngừa dịch cúm gia cầm

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp kiểm soát dịch cúm gia cầm tại Quảng Ninh, bao gồm tăng cường giám sát dịch bệnh, cải thiện công tác tiêm phòng vacxin, và nâng cao nhận thức cộng đồng về bệnh truyền nhiễm. Việc áp dụng các biện pháp này sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ bùng phát dịch và bảo vệ sức khỏe động vật nuôi cũng như con người.

3.1. Tăng cường giám sát dịch bệnh

Giám sát dịch bệnh là yếu tố quan trọng trong kiểm soát cúm gia cầm. Nghiên cứu khuyến nghị tăng cường lấy mẫu và phân tích tại các chợ gia cầm sống, đặc biệt là các khu vực có nguy cơ cao. Việc sử dụng phương pháp Real-Time RT-PCR sẽ giúp phát hiện sớm virus cúm A H5N6, từ đó ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh.

3.2. Cải thiện công tác tiêm phòng vacxin

Tiêm phòng vacxin là biện pháp hiệu quả để phòng ngừa cúm gia cầm. Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của việc tiêm phòng vacxin cúm A/H5N1 tại Quảng Ninh và đề xuất tăng cường công tác này, đặc biệt là ở các huyện có tỷ lệ nhiễm bệnh cao. Việc tiêm phòng đầy đủ sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ bùng phát dịch và bảo vệ sức khỏe đàn gia cầm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh cúm gia cầm độc lực cao luôn là thách thức nghiêm trọng đối với ngành chăn nuôi và sức khỏe cộng đồng toàn cầu. Kể từ khi xâm nhập vào Việt Nam từ cuối năm 2003, dịch cúm gia cầm đã làm bùng phát hơn 5.611 ổ dịch, khiến hơn 60 triệu con gia cầm bị tiêu hủy bắt buộc và ghi nhận 127 ca nhiễm trên người với 64 trường hợp tử vong. Tỉnh Quảng Ninh giữ vị trí địa chính trị đặc thù thuộc vùng duyên hải Bắc Bộ với 132,8 km đường biên giới đất liền giáp Trung Quốc và 250 km bờ biển. Hoạt động giao thương, vận chuyển gia cầm sống và tình trạng nhập lậu gia cầm qua biên giới phục vụ nhu cầu tiêu thụ thực phẩm từ ngành du lịch đông đúc khiến địa bàn luôn đối mặt với nguy cơ bùng phát dịch bệnh rất lớn.

Đề tài tập trung giải quyết vấn đề giám sát dịch tễ học và đánh giá nguy cơ lây lan của các chủng virus cúm nguy hiểm, đặc biệt là phân nhóm A/H5N6. Mục tiêu cụ thể là xác định đặc điểm phân bố không gian, thời gian của dịch cúm gia cầm trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2015 đến tháng 6/2020; đồng thời đánh giá mức độ lưu hành của virus tại các chợ buôn bán gia cầm sống và chuẩn hóa kỹ thuật Real-time RT-PCR trong chẩn đoán nhanh. Phạm vi nghiên cứu bao quát 14 huyện, thị xã, thành phố của tỉnh và khảo sát thực địa chuyên sâu tại 4 điểm kinh doanh trọng điểm gồm phường Minh Thành, chợ Rừng, chợ Trung tâm thành phố Cẩm Phả và chợ Ka Long thành phố Móng Cái. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn lớn khi cung cấp dữ liệu khoa học chuẩn xác, hỗ trợ kiểm soát tỷ lệ gia cầm tiêu hủy ở mức dưới 0,31% tổng đàn, bảo vệ an toàn dịch tễ cho đàn gia cầm xấp xỉ 4 triệu con và ngăn chặn nguy cơ lây nhiễm sang người.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết vi sinh vật học phân tử về họ virus Orthomyxoviridae và thuyết dịch tễ học truyền nhiễm thú y theo quy chuẩn của Tổ chức Thú y Thế giới và Tổ chức Y tế Thế giới. Cấu trúc virus cúm nhóm A mang vật chất di truyền là axit ribonucleic sợi âm đơn phân đoạn gồm 8 đoạn gen mã hóa cho các protein cấu trúc và chức năng.

Các khái niệm then chốt trong nghiên cứu bao gồm:

• Cúm gia cầm độc lực cao: Các biến chủng virus gây tỷ lệ tử vong từ 75% đến 100% trên đàn gia cầm thí nghiệm hoặc mang các đột biến amino acid đặc thù tại vị trí cắt của phân tử ngưng kết hồng cầu.
• Kháng nguyên bề mặt: Hai glycoprotein quyết định độc lực và tính sinh miễn dịch gồm 16 phân nhóm Hemagglutinin từ H1 đến H16 và 9 phân nhóm Neuraminidase từ N1 đến N9.
• Phân nhánh tiến hóa: Các biến chủng thuộc phân nhánh 2.3.4.4 của virus A/H5N6 và phân nhánh 2.3.2.1c của virus A/H5N1 lưu hành phổ biến tại khu vực Đông Á và Đông Nam Á.
• Chu kỳ ngưỡng Ct: Giá trị số chu kỳ nhiệt trong phản ứng khuếch đại gen mà tại đó tín hiệu huỳnh quang phát ra vượt qua đường nền chuẩn, dùng để định tính và định lượng sự có mặt của vật chất di truyền virus.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp điều tra dịch tễ học hồi cứu giai đoạn 2015 đến tháng 6/2020 và giám sát dịch tễ chủ động tại thực địa từ tháng 1/2019 đến tháng 6/2020. Dữ liệu hồi cứu được tổng hợp từ nguồn báo cáo chính thức của Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh Quảng Ninh và Chi cục Thú y vùng II.

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Áp dụng phương pháp lấy mẫu phân tầng có chủ đích tại 4 khu vực giao thương gia cầm trọng điểm đại diện cho các cửa ngõ biên giới, vùng đồng bằng và trung tâm tiêu thụ. Quy trình lấy mẫu tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn giám sát của Cục Thú y:

• Mẫu gộp hầu họng: Thực hiện lấy mẫu dịch ngoáy hầu họng trên gia cầm sống (gà, vịt) theo quy cách gộp 5 con vào 1 ống môi trường bảo quản Phosphate Buffered Saline, thu thập 6 mẫu gộp cho mỗi điểm trong từng đợt khảo sát.
• Mẫu gộp môi trường: Thu thập 5 mẫu phân tươi, chất thải lồng nhốt hoặc nước thải rãnh chợ tại 5 vị trí khác nhau trong quầy bán để gộp chung vào 1 ống bảo quản.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Sử dụng kỹ thuật Real-time RT-PCR đa mồi với mẫu dò huỳnh quang TaqMan Probe gắn chất phát quang ở đầu 5' và chất dập ở đầu 3'. Đây là phương pháp chẩn đoán phân tử có độ nhạy đạt trên 98% và độ đặc hiệu tuyệt đối, giúp rút ngắn thời gian xét nghiệm xuống dưới 4 giờ so với 3 đến 7 ngày của phương pháp phân lập virus truyền thống trên phôi trứng gà 9 đến 10 ngày tuổi. Mẫu được xác định dương tính khi có giá trị Ct nhỏ hơn hoặc bằng 38. Dữ liệu không gian được số hóa và xây dựng bản đồ dịch tễ học bằng phần mềm chuyên dụng ArcGIS 9, số liệu dịch tễ được phân tích thống kê trên phần mềm MS Excel.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích toàn diện tình hình dịch tễ giai đoạn 2015 đến tháng 6/2020 trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh đã ghi nhận các kết quả nổi bật:

• Quy mô và phân bố địa lý: Toàn tỉnh xảy ra 6 đợt dịch cúm gia cầm tại 15 xã thuộc 6/14 huyện, thị xã, thành phố, buộc phải tiêu hủy tổng cộng 40.895 con gia cầm. Phân nhóm gây bệnh chủ đạo xuyên suốt các năm là cúm A/H5N6, trong khi cúm A/H5N1 chỉ xuất hiện cục bộ tại thị xã Quảng Yên và thành phố Móng Cái vào các năm 2017 và 2018. Huyện Hải Hà là điểm nóng bùng phát nhiều nhất với 4 năm xảy ra dịch (2015, 2016, 2017, 2019).
• Xu hướng kiểm soát dịch: Tỷ lệ gia cầm chết và tiêu hủy trên tổng đàn đạt đỉnh vào giai đoạn 2016-2017 với tỷ lệ 0,31% (10.572 con năm 2016 và 10.915 con năm 2017), năm 2018 chiếm 0,28% (10.853 con). Sang năm 2019 và nửa đầu năm 2020, thiệt hại giảm rõ rệt xuống còn lần lượt 0,08% (3.000 con) và 0,09% (3.255 con) tổng đàn, các ổ dịch chỉ bộc phát đơn lẻ tại một hộ chăn nuôi và được khoanh vùng dập dịch kịp thời.
• Đặc tính mùa vụ: Tỷ lệ mắc bệnh có sự chênh lệch rõ rệt theo các mùa trong năm. Mùa đông chiếm tỷ lệ cao nhất với 37,07% (15.160 con), tiếp theo là mùa hè chiếm 32,84% (13.430 con), mùa xuân chiếm 30,08% (12.305 con) và mùa thu hoàn toàn không ghi nhận ổ dịch nào (0%).
• Yếu tố nguy cơ chăn nuôi: 100% các ổ dịch bùng phát đều xuất hiện tại các hộ chăn nuôi gia cầm nhỏ lẻ chưa tiêm phòng vắc-xin phòng bệnh hoặc đàn gia cầm mới mua từ nguồn giống trôi nổi chưa đủ thời gian tạo đáp ứng miễn dịch bảo hộ.

Thảo luận kết quả

Diễn biến dịch cúm gia cầm tại Quảng Ninh mang tính chất phân tán, không tuân theo chu kỳ cố định mà phụ thuộc lớn vào thời tiết và hoạt động luân chuyển gia cầm. Sự tập trung ổ dịch vào mùa đông và mùa xuân phù hợp với quy luật sinh học của virus họ Orthomyxoviridae: điều kiện nhiệt độ thấp, độ ẩm cao và ánh sáng mặt trời yếu giúp virus cúm A/H5N6 kéo dài sức sống ngoài môi trường lên tới 30 đến 35 ngày trong phân gia cầm ở 4°C. Kết quả này tương đồng với các công bố của tác giả Trần Thị Thắm tại Quảng Ninh (mùa đông chiếm 79,21%) và tác giả Trần Vân Nam tại Bắc Giang. Tỷ lệ mắc cao đột biến vào mùa hè trong hai năm 2017 và 2018 phản ánh tình trạng chăn nuôi gia cầm kế đàn liên tục của các hộ dân mà không thực hiện tiêm phòng bổ sung, tạo lỗ hổng miễn dịch lớn trước áp lực mầm bệnh từ các chợ buôn bán sống.

Các kết quả dịch tễ học và giám sát lưu hành được minh chứng trực quan thông qua các bảng thống kê tỷ lệ tiêu hủy chi tiết, biểu đồ cột so sánh biến động số lượng gia cầm qua các năm và biểu đồ tròn phân bổ tỷ lệ mắc bệnh theo mùa vụ. Đặc biệt, bản đồ dịch tễ học xây dựng trên nền tảng ArcGIS 9 đã khoanh vùng rõ nét các hành lang truyền lây dọc tuyến biên giới Móng Cái - Hải Hà - Đầm Hà sang vùng đồng bằng duyên hải Quảng Yên. Việc áp dụng thành công kỹ thuật Real-time RT-PCR để phát hiện sự lưu hành của các phân đoạn gen type A, subtype H5 và subtype N6 từ các mẫu dịch hầu họng và mẫu môi trường tại chợ Ka Long, chợ Rừng khẳng định giá trị to lớn của công tác giám sát chủ động trong việc phát hiện sớm ổ chứa virus trước khi lây lan ra diện rộng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu dịch tễ và thực trạng lưu hành virus cúm gia cầm tại tỉnh Quảng Ninh, bốn nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất:

Thứ nhất, thiết lập mạng lưới giám sát chủ động bằng kỹ thuật Real-time RT-PCR định kỳ hàng tháng tại 100% các chợ đầu mối và điểm tập kết gia cầm sống giáp biên giới. Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh Quảng Ninh chủ trì lấy mẫu gộp dịch ngoáy hầu họng và mẫu chất thải môi trường, đặt mục tiêu phát hiện sớm mầm bệnh với độ chính xác đạt trên 99%, thời gian trả kết quả trong vòng 4 đến 6 giờ để kịp thời cảnh báo trước quý 1 hàng năm.

Thứ hai, triển khai chiến dịch tiêm phòng bắt buộc vắc-xin cúm gia cầm phòng ngừa các phân nhánh 2.3.4.4 của chủng A/H5N6 và phân nhánh 2.3.2.1c của chủng A/H5N1 (sử dụng các dòng vắc-xin Re-5, Re-6, Navet-Vifluvac). Ủy ban nhân dân các huyện, thị xã, thành phố phối hợp cùng mạng lưới thú y cơ sở tổ chức 2 đợt tiêm phòng chính vào tháng 3 - tháng 4 và tháng 9 - tháng 10 hàng năm, hướng tới mục tiêu bao phủ tỷ lệ tiêm phòng đạt tối thiểu trên 80% tổng đàn tại tất cả các xã, phường.

Thứ ba, siết chặt kiểm soát vận chuyển động vật và sản phẩm động vật trên tuyến biên giới dài 132,8 km và bờ biển 250 km. Ban Chỉ đạo liên ngành phòng chống dịch bệnh động vật tỉnh Quảng Ninh gồm Thú y, Quản lý thị trường, Bộ đội Biên phòng và Công an thực hiện kiểm tra 100% các phương tiện chuyên chở gia cầm ra vào địa bàn, xử lý tiêu hủy triệt để mọi lô hàng gia cầm giống không rõ nguồn gốc xuất xứ theo quy định tại Thông tư 07/2016/TT-BNNPTNT.

Thứ tư, chuẩn hóa quy trình vệ sinh tiêu độc khử trùng và quy hoạch lại các quầy sạp buôn bán gia cầm sống tại chợ. Ban quản lý các chợ dân sinh thực hiện tổng vệ sinh khử trùng bề mặt bằng dung dịch vôi bột hoặc hóa chất sát trùng chuyên dụng định kỳ tối thiểu 2 lần mỗi tuần; đồng thời bắt buộc tách biệt hoàn toàn khu vực lưu nhốt gia cầm sống với khu vực giết mổ, hoàn thành nâng cấp hạ tầng các chợ loại 1 và loại 2 trong giai đoạn 2021-2023.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả của luận văn mang lại giá trị thực tiễn và lý luận chuyên sâu cho các nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và hệ thống Chi cục Thú y các tỉnh, thành phố: Cung cấp khung phương pháp giám sát dịch tễ học thực địa, mô hình bản đồ hóa ổ dịch bằng GIS và các bài học kinh nghiệm trong xử lý, khoanh vùng dập dịch cúm gia cầm tại các tỉnh có đường biên giới.
• Cán bộ kỹ thuật phòng xét nghiệm chẩn đoán thú y: Cung cấp quy trình chuẩn hóa chi tiết về kỹ thuật Real-time RT-PCR phát hiện virus cúm A/H5N6 sử dụng mẫu dò TaqMan Probe, kỹ thuật xử lý và bảo quản mẫu gộp swab, tối ưu hóa ngưỡng chu kỳ Ct để nâng cao độ chính xác trong chẩn đoán phân tử.
• Các nhà nghiên cứu, giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Thú y, Chăn nuôi, Dịch tễ học: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị về cơ chế truyền lây của virus cúm A, mối tương quan giữa biến đổi khí hậu theo mùa với độc lực mầm bệnh, cùng hệ thống số liệu dịch tễ thực chứng phong phú.
• Doanh nghiệp, hợp tác xã và chủ trang trại chăn nuôi gia cầm quy mô lớn: Giúp nhận thức rõ các yếu tố nguy cơ lây nhiễm mầm bệnh qua đường chim hoang dã và phương tiện vận chuyển, từ đó chủ động xây dựng quy trình an toàn sinh học nghiêm ngặt và lựa chọn chính xác các chủng vắc-xin tương đồng kháng nguyên để bảo vệ đàn vật nuôi.

Câu hỏi thường gặp

Virus cúm A/H5N6 có những đặc điểm dịch tễ nổi bật nào so với chủng cúm A/H5N1 tại Quảng Ninh? Virus cúm A/H5N6 là biến chủng độc lực cao thuộc phân nhánh 2.3.4.4, chiếm ưu thế tuyệt đối trong hầu hết các đợt dịch tại Quảng Ninh giai đoạn 2015 đến nửa đầu năm 2020. Chủng virus này có khả năng nhân lên mạnh mẽ trên cả gà và thủy cầm, gây tỷ lệ chết cao lên tới 100% trên đàn mắc bệnh và có khả năng tồn tại dai dẳng trong môi trường chuồng trại cũng như các chợ buôn bán sống.

Kỹ thuật Real-time RT-PCR phát hiện virus cúm A/H5N6 dựa trên nguyên lý nào? Kỹ thuật dựa trên quá trình phiên mã ngược từ RNA của virus thành cDNA, sau đó khuếch đại đoạn gen đích thông qua các cặp mồi đặc hiệu và mẫu dò huỳnh quang TaqMan Probe. Khi phản ứng diễn ra, hoạt tính 5'-3' exonuclease cắt đứt probe, giải phóng phân tử phát huỳnh quang. Mẫu bệnh phẩm có chu kỳ ngưỡng Ct nhỏ hơn hoặc bằng 38 được kết luận dương tính chuẩn xác với mầm bệnh.

Tại sao mùa đông lại ghi nhận tỷ lệ gia cầm mắc cúm cao nhất trong năm? Mùa đông chiếm tỷ lệ gia cầm mắc cao nhất với 37,07% (15.160 con) do thời tiết lạnh, độ ẩm không khí tăng cao và cường độ ánh sáng thấp làm giảm sức đề kháng tự nhiên của gia cầm. Đồng thời, đây là điều kiện lý tưởng giúp virus cúm tồn tại từ 30 đến 35 ngày trong chất thải hữu cơ, kết hợp hoạt động vận chuyển gia cầm tăng vọt phục vụ dịp lễ Tết làm tăng nguy cơ lây lan.

Phương pháp gộp mẫu swab hầu họng có ảnh hưởng đến độ chính xác của xét nghiệm chẩn đoán không? Phương pháp gộp 5 mẫu tăm bông dịch ngoáy hầu họng thành 1 mẫu xét nghiệm được chứng minh hoàn toàn không làm giảm độ nhạy của phản ứng Real-time RT-PCR. Kỹ thuật này vừa đảm bảo phát hiện chính xác các ca nhiễm virus ở tải lượng thấp, vừa giúp tiết kiệm trên 60% chi phí hóa chất sinh phẩm và tăng năng suất xét nghiệm trong các chương trình tầm soát diện rộng tại chợ.

Các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ cần làm gì để ngăn ngừa nguy cơ bùng phát dịch cúm A/H5N6? Người chăn nuôi cần thực hiện tiêm phòng đầy đủ các loại vắc-xin cúm tương đồng kháng nguyên (Re-5, Re-6, Navet-Vifluvac) đạt tỷ lệ bảo hộ trên 80% tổng đàn. Song song đó, bắt buộc phải mua con giống rõ nguồn gốc, khử trùng chuồng trại bằng vôi bột 2 lần mỗi tuần, cách ly triệt để đàn nuôi với chim hoang dã và báo cáo ngay cho cơ quan thú y khi phát hiện gia cầm có biểu hiện phù đầu, tích tím tái.

Kết luận

• Dịch cúm gia cầm tại tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2015 đến tháng 6/2020 diễn ra ở quy mô nhỏ lẻ, làm tiêu hủy 40.895 con gia cầm (chiếm khoảng 0,21% tổng đàn), trong đó virus cúm A/H5N6 là tác nhân gây bệnh chiếm ưu thế tại 15 xã thuộc 6/14 huyện, thị xã.
• Tỷ lệ mắc bệnh phân hóa sâu sắc theo mùa vụ, tập trung cao nhất vào mùa đông (37,07%) và mùa hè (32,84%), gắn liền với điều kiện thời tiết chuyển mùa bất lợi và tình trạng chăn nuôi gia cầm kế đàn thiếu kiểm soát dịch tễ.
• Ứng dụng thành công quy trình kỹ thuật Real-time RT-PCR đa mồi sử dụng mẫu dò TaqMan Probe giúp chẩn đoán xác định nhanh chóng, chính xác type cúm A, subtype H5 và N6 với ngưỡng chu kỳ Ct nhỏ hơn hoặc bằng 38 từ các mẫu swab hầu họng và môi trường.
• Xác định 100% ổ dịch phát sinh tại các nông hộ chưa tiêm phòng vắc-xin, chứng minh tiêm phòng vắc-xin định kỳ đạt tỷ lệ bao phủ trên 80% là giải pháp then chốt để tạo hàng rào miễn dịch chủ động cho đàn vật nuôi.
• Số hóa toàn diện dữ liệu dịch tễ bằng bản đồ GIS phân tầng không gian, thiết lập cơ sở khoa học vững chắc phục vụ công tác cảnh báo sớm tại các cửa ngõ biên giới và chợ kinh doanh gia cầm sống trọng điểm.

Trong giai đoạn tiếp theo, các cơ quan chức năng cần tiếp tục duy trì hoạt động tầm soát vi sinh định kỳ tại 100% chợ đầu mối và mở rộng ứng dụng chẩn đoán sinh học phân tử trong kiểm soát dịch bệnh. Các cấp chính quyền, cán bộ thú y và người chăn nuôi hãy chủ động phối hợp đồng bộ các biện pháp an toàn sinh học để ngăn ngừa nguy cơ dịch bệnh xâm nhập, bảo vệ nền kinh tế nông nghiệp và sức khỏe cộng đồng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bằng sự kết hợp của HA và thị thể thích ứng của nó trên bề mặt các tế bào này, và cuối cùng là giải phóng hệ gen của virus vào trong bào tương của tế bào nhiễm. - Quá trình nhân lên của RNA virus cúm A chỉ xảy ra trong nhân của tế bào, đây là đặc điểm khác biệt so với các virus khác (quá trình này xảy ra trong nguyên sinh chất), và cuối cùng là giải phóng các hạt virus ra khỏi tế bào nhiễm nhờ vai trò của enzyme neuraminidae. Thời gian một chu trình xâm nhiễm và giải phóng các hạt virus mới của virus cúm chỉ khoảng và giờ (trung bình 6h). Sự tạo thành các hạt virus mời không phá tan tế bào nhiễm, nhưng các tế bào này bị rối loạn hệ thống tổng hợp các đại phân tử, và rơi vào quá trình chết theo chương trình (apopyosis) làm tổn thương mô của cơ thể vật chủ (Wanasawaeng và cs., 2009; Tumpey và cs.

8 - Sau khi được giải phóng vào trong bào tương tế bào nhiễm, hệ gen củavirus sử dụng bộ máy sinh học của tế bào tổng hợp các protein của virus và các RNA vận chuyển phụ thuộc RNA (RNA-dependent RNA transcription). Phức hợp protein – RNA của virus được vận chuyển vào trong nhân tế bào (Beard, 1998). Mô hình cơ chế xâm nhiễm và nhân lên virus cúm A ở tế bào chủ (Nguồn: Beard, 1998) Trong nhân tế bào các RNA hệ gen của virus tổng hợp các sợi dương từ khuôn là sợi âm của hệ gen virus, từ các sợi dương này chúng tổng hợp nên RNA hệ gen của virus mới nhờ RNA-poymerase. Các sợi này không được Adenine hóa (gắn thêm các Adenine – gắn mũ) ở đầu 5’- và 3’-, chúng kết hợp vớinucleoprotein (NP) tạo thành phức hợp ribonucleoprotein (RNP) hoàn chỉnh và được vận chuyển ra bao tường tế bào.

Đồng thời, các RNA thông tin của virus cũng sao chép nhờ hệ thống enzyme ở từng phân đoạn gen của virus, và được enzyme PB2 gắn thêm 10 – 20 nucleotide Adenin ở đầu 5’-, sau đó được vận chuyển ra bào tương và dich mã tại lưới nội bào có hạt để tổng hợp nên các proteincủa virus. - Các phân tử NA và HA của virus sau khi tổng hợp được vận chuyển gắn lên mặt ngoài của màng tế bào nhiễm nhờ bộ máy Golgi, goi là hiện tượng “nảy chồi” của virus. NP sau khi tổng hợp được vận chuyển trở lại nhân lên tế bào để kết hợp với RNA thành RNP của virus. Sau cùng các RNP của virus được hợp nhất với cùng “nảy chồi”, tạo thành các “chồi” virus gắn chặt vào màng tế bào chủ bởi liên 9 kết giữa HA với thụ thể chứa sialic acid.

Các NA phân cắt các liên kết này và giải phòng các hạt virus trưởng thành tiếp tục xâm nhiễm các tế bào khác (Murphy và Webster, 1996; Nayak và cs. Độc lực và khả năng gây bệnh của virus cúm gia cầm Theo quy định của tổ chức y tế thế giới (WHO), tổ chức thú y thế giới (OIE), virus cúm gia cầm chia thành 3 loại: - Loại virus có độc lực cao: Nếu 10 ngày sau tiêm tĩnh mạch cho gà phải làm chết 75 - 100% gà thực nghiệm và phát triển tốt trên tế bào sơ phôi gà và tế bào thận trong môi trường nuôi cấy không có trypsin (Alexander D. - Loại virus có độc lực trung bình: Là những chủng virus gây bệnh trên gà thực nghiệm có triệu chứng lâm sàng rõ rệt nhưng gây chết không quá 20%. - Loại virus có độc lực thấp (nhược độc): Là những virus phát triển tốt trong cơ thể gà, có thể gây ra dịch cúm nhưng không có triệu chứng lâm sàng rõ rệt và không gây ra bệnh tích đại thể, không làm chết gà (Seo S.

Danh pháp quốc tế Để ký hiệu và lưu trữ một cách khoa học và đầy đủ các chủng virus cúm phân lập được, từ năm 1980 Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đưa ra một hệ thống phân loại mới, được quy định ký hiệu theo trình tự: Serotype/loài nhiễm/nơi phân lập/số hiệu chủng/thời gian phân lập/loại hình Subtype HA (H) và NA (N). Ví dụ: Virus cúm có ký hiệu A/GS/HK/437/4/99/H5N1, có nguồn thông tin là: Cúm nhóm A; loài nhiễm là ngỗng (GS = goose); nơi phân lập là Hồng Kông (HK); số hiệu 437; thời gian phân lập tháng 4/1999; Subtype H5N1 (Đào Yến Khanh, 2005). Dịch tễ học bệnh cúm gia cầm 1. Phân bố dịch Virus cúm gia cầm phân bố khắp thế giới trong các loài gia cầm, dã cầm, động vật có vú.

Sự phân bố và lưu hành của virus cúm khó xác định chính xác và chịu ảnh hưởng bởi các loài vật nuôi, thú hoang dã, tập quán chăn nuôi gia cầm, đường di trú của dã cầm, mùa vụ và hệ thống báo cáo dịch bệnh, phương pháp nghiên cứu (Cục Thú y, 2004). Động vật cảm nhiễm Tất cả các loài gia cầm (gà, vịt, ngan, chim cút, vẹt, bồ câu), chim hoang dã (đặc biệt thủy cầm di trú) đều mẫn cảm với virus. Phần lớn các loài gia cầm non đều mẫn cảm với virus cúm type A. Ngoài ra, virus cúm type A còn gây bệnh cho nhiều loài động vật có vú như lợn, ngựa, chồn, hải cẩu, thú hoang dã và cả con người.

Lợn mắc bệnh cúm thường do phân type H1N1 và H3N2 gây nên. Vịt nuôi bị nhiễm virus nhưng ít phát thành bệnh do vịt có sức đề kháng với virus gây bệnh. Tuy nhiên, năm 1961, ở Nam Phi đã phân lập được virus cúm type A (H5N1) gây bệnh cho cả gà và vịt (Bùi Quang Anh và Văn Đăng Kỳ, 2004; Cục Thú y, 2004). Động vật mang virus Virus cúm đã phân lập được ở hầu hết các loài chim hoang dã như vịt trời, thiên nga, hải âu, mòng biển, vẹt, vẹt đuôi dài, vẹt mào, chim thuộc họ sẻ, diều hâu.

Tần suất và số lượng virus phân lập được ở thủy cầm, đặc biệt vịt trời đều cao hơn các loài khác (Bùi Quang Anh và Văn Đăng Kỳ, 2004). Kết quả điều tra thủy cầm ở Bắc Mỹ cho thấy, trên 60% chim non bị nhiễm virus do tập hợp đàn trước khi di trú. Sự kết hợp các kháng nguyên bề mặt H và N của các phân type virus cúm A diễn ra ở chim hoang dã, virus không gây độc đối với vật chủ, được nhân lên ở đường ruột của chim khiến cho các loài này mang virus và là nguồn gieo rắc virus cho các loài khác, đặc biệt là gia cầm (Alexander D. Đã có nhiều nghiên cứu phát hiện virus cúm từ những loài vịt đi đầu trong mùa di trú, sau khi xuất hiện đã gây ra dịch ở gà tây.

Vịt từ khi bị nhiễm đến khi bắt đầu thải virus trong vòng 30 ngày. Dường như virus được duy trì trong số đông vịt trời cho tới mùa sinh sản tiếp theo lại truyền cho các con non theo đường tiêu hóa, do virus bài thải theo phân, gây ô nhiễm ao, hồ (Bùi Quang Anh và Văn Đăng Kỳ, 2004; Cục Thú y, 2004). Sự truyền lây virus cúm gia cầm Khi gia cầm nhiễm virus cúm, virus được nhân lên trong đường hô hấp và đường tiêu hóa. Sự truyền lây của bệnh được thực hiện theo 2 phương thức.

11 - Lây trực tiếp: Do con vật mẫn cảm tiếp xúc với con vật mắc bệnh thông qua các chất được bài tiết từ đường hô hấp hoặc qua phân, thức ăn, nước uống bị nhiễm virus. - Lây gián tiếp: Qua các hạt khí dung trong không khí với khoảng cách gần hoặc những dụng cụ chăn nuôi, phân, thức ăn, nước uống, quần áo, giầy dép, phương tiện vận chuyển, lồng nhốt, chim, thú, côn trùng có mang mầm bệnh. Như vậy, virus cúm dễ dàng truyền tới vùng khác do con người, phương tiện vận chuyển, dụng cụ và thức ăn chăn nuôi. Bệnh chủ yếu truyền ngang (do tiếp xúc), chưa có bằng chứng cho thấy bệnh có thể truyền dọc (qua phôi thai) vì những phôi bị nhiễm virus thường chết mà không phát triển được (Lê Văn Năm, 2004).

Đối với gia cầm nuôi, nguồn dịch đầu tiên thường thấy là từ các loài gia cầm nuôi khác nhau trong cùng một trang trại hoặc các trang trại khác liền kề; từ gia cầm nhập khẩu; từ chim di trú, đặc biệt thuỷ cầm được coi là đối tượng chính mang và truyền virus vào quần thể đàn gia cầm nuôi. Tỷ lệ lưu hành bệnh cao hơn đối với các đàn gia cầm nằm trên đường di trú của các loài thủy cầm, các đàn gia cầm nuôi nhốt trong các trang trại, vịt được nuôi vỗ béo tại các cánh đồng gần trang trại. Các ổ dịch cúm thường có nguy cơ xuất hiện cao ở các mùa có hoạt động của thủy cầm di trú. Phần lớn các ổ dịch đều ghi nhận có sự tiếp xúc với thủy cầm tại thời điểm phát dịch đầu tiên.

Từ người và các động vật có vú khác, phần lớn các ổ dịch cúm gia cầm gần đây đã có sự lây lan thứ cấp thông qua con người (Bùi Quang Anh và Văn Đăng Kỳ, 2004); (Cục Thú y, 2004). Sức đề kháng của virus cúm Virus không bền vững với nhiệt độ, ở 56 - 600C, chỉ vài phút virus mất độc lực. Trong nước ao hồ, virus vẫn có thể duy trì đặc tính gây bệnh tới 4 ngày ở nhiệt độ 220C và trên 30 ngày ở nhiệt độ 00C (WebsterR. Tuy nhiên, virus tồn tại khá lâu trong các vật chất hữu cơ như phân gà 30 - 35 ngày ở nhiệt độ 40C, 7 ngày ở nhiệt độ 200C.

Trong thức ăn, nước uống bị ô nhiễm virus có khả năng tồn tại hàng tuần. Đây chính là nguồn bệnh nguy hiểm và tiềm tàng để làm lây lan dịch bệnh (Lê Văn Năm, 2004). Do cấu trúc vỏ ngoài của virus là lipit nên chúng mẫn cảm với các chất dung môi và chất tẩy rửa như formalin, axit, ete,  - propiolacton. Sau khi tẩy vỏ, các hóa 12 chất như phenolic, NH4+, axit loãng, natrihypochlorit và hydroxylanine có thể phá hủy virus cúm gia cầm.

Người ta thường dùng các hóa chất này như các chất sát trùng hữu hiệu để tẩy uế chuồng trại, dụng cụ và các thiết bị chăn nuôi (Ilaria Capua và Stefano Marangon, 2004). Triệu chứng, bệnh tích của bệnh cúm gia cầm 1. Triệu chứng lâm sàng của bệnh cúm gia cầm Các biểu hiện triệu chứng lâm sàng của bệnh diễn biến rất đa dạng và phức tạp, phụ thuộc vào nhiều yếu tố như độc lực, số lượng virus, loài nhiễm bệnh, mật độ chăn nuôi, tiểu khí hậu chuồng nuôi. Thời gian ủ bệnh ngắn thường chỉ vài giờ đến 21 ngày, có thể tới 28 ngày.

Các triệu chứng về hô hấp thường xuất hiện đầu tiên và khá điển hình như khẹc, lắc đầu, vẩy mỏ, khó thở, chảy nước mũi, nước mắt. Tiếp theo là mí mắt viêm, sưng mọng, phù mặt, phù đầu.