Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm bệnh truyền nhiễm và dịch bệnh Bệnh truyền nhiễm: Là bệnh lây truyền trực tiếp hoặc gián tiếp từ người hoặc từ động vật sang người do tác nhân gây bệnh truyền nhiễm [10]. Tác nhân gây bệnh truyền nhiễm: Là vi rút, vi khuẩn, ký sinh trùng và nắm có khả năng gây bệnh truyền nhiễm [10]. Dịch bệnh ở người: Là sự xuất hiện bệnh truyền nhiễm với số người mắc bệnh vượt quá số người mắc bệnh dự tính bình thường trong một khoảng thời gian xác định ở một khu vực nhất định [10].
Dịch bệnh động vật: là sự xuất hiện một bệnh truyền nhiễm thuộc danh mục các bệnh phải công bố dịch hoặc danh mục các bệnh nguy hiểm của động vật làm động vật mắc bệnh, chết nhiều hoặc làm lây lan trong một hoặc nhiều vung [15]. Tình hình một số bệnh truyền nhiễm trên thế giới và ở Việt Nam 1. Tình hình một số bệnh truyền nhiễm trên thế giới 1. Bệnh truyền nhiễm ở người (Hiện tại mô hình giám sát dịch dựa vào cộng đồng của dự án APII dang áp dụng cho 4 bệnh truyền nhiễm ở người bao gỗm: Hội chứng cúm, Cúm gia cẩm ở người, Tả và Sốt xuất huyết) Hội chứng cúm: V1 rút Cúm là tác nhân quan trọng gây bệnh Cúm cho người trên toàn cầu và lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp.
Trong các dịch Cúm hàng năm, 5-15% dân số bị ảnh hưởng do lây nhiễm bằng đường hô hấp trên. Các trường hợp nhập viện và tử vong chủ yếu xảy ra ở những nhóm có nguy cơ cao, như người cao tuôi và người mắc bệnh mạn tính. Mặc đù khó có thể đánh giá đầy đủ, nhưng các số liệu thống kê cho thấy những dịch Cúm này gây ra từ 3 đến 5 triệu ca bệnh và khoảng 250.000 ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu. Nguy cơ mắc bệnh nặng và tử vong cao nhất trong số các bệnh nhân lớn hơn 65 tuổi, trẻ nhỏ đưới 2 tuổi, và những người có nguy cơ bị thêm các biến chứng từ Cúm.
Theo số liệu của Trung tâm Kiểm soát bệnh tật và dự phòng, mỗi năm ở Mỹ có hơn 200.000 ca nhập viện vì biến chứng của Cúm và 36.000 trường hợp chết. Bệnh Cúm lan rộng nhanh chóng trên toàn thế giới trong những mùa dịch và gây ra gánh nặng đáng kế cho kinh tế của các quốc gia [4], [13]. Cum gia cam ở người: Đến nay đã lan truyền tới 15 quốc gia bao gồm: Azebaijan, Bangladesh, Campuchia, Trung Quéc, Djibouti, Ai cap, Indonesia, Iraq, Lao, Myanmar, Nigeria, Pakistan, Thai Lan, Thé nhi ky va Viét Nam [4]. Tinh dén ngày 10/08/2012, tổng cộng có 608 trường hợp mắc và 359 trường hợp đã tử vong.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Indonesia là quốc gia chịu thiệt hại nặng nề nhất của cũúm A/H5NI với 159 ca tử vong. Từ 1/1/2012 đến 7/2/2012, trên toàn thé giới đã ghi nhận thêm 06 trường hợp mắc cúm A/H5NI, trong đó có 5 trường hợp tử vong, tại Campuchia, Trung Quốc, AI Cập, Indonesia và Việt Nam [32]. Deaths: 139 reas with confirmed human cases | * All dates refer to onset of illness: ° 0 400 klomete —_— Biểu đồ 1: Các nước có trường hợp dương tính với cúm gia cầm ở người Bệnh tả: có từ lâu đời và có khả năng gây dịch rất cao cho con người. Trong vòng 200 năm lại đây đã có ít nhất 7 đại dịch tả trên phạm vi toàn thế giới làm thiệt mạng hàng chục triệu người.
Trong năm 2006 có khoảng trên 236.000 trường hợp bệnh tả được báo cáo từ 52 quốc gia trên toàn thế giới và số chết do tả khoảng 6. Trên thực tế số mắc tả còn cao gấp nhiều lần con số trên do nhiều nước chưa phát hiện và thông báo đầy đủ về bệnh tả [4], [13]. Bệnh sốt xuất huyết: Theo Tỗ chức Y tế Thế giới, tỷ lệ nhiễm bệnh đã tăng hơn 30 lần trong hơn 50 năm qua với 50 triệu ca mắc trên toàn thế giới trong mỗi năm. Theo thống kê, có khoảng 3,6 tỷ người (khoảng 55% dân số thế giới) có nguy cơ lây nhiễm sốt xuất huyết/dengue.
Hàng năm, tại các quốc gia đang phát triển và các nước thường xuyên có dịch ước tính có khoảng hai triệu người mắc sốt xuất huyết dengue, gây một gánh nặng không nhỏ cho hệ thống y tế ở các quốc gia này [4], [13]. Các bệnh viêm màng não, bệnh tay- chân - miệng cũng diễn biến bất thường ở nhiều quốc gia, gây tử vong và biến chứng lớn cho trẻ em. Ngoài ra còn xuất hiện một số bệnh lạ khác: Nipah vi rút, Ebola, bò điên, vi rút Tay s6ng Nin. vẫn chưa đánh giá được khả năng gây bệnh cho người [4], [6].
Đại hội đồng Y tế thế giới đã ban hành “Chiến lược Chăm sóc Sức khỏe toàn câu "và “Điễu lệ Y tế quốc tế”. Trong đó, hoạt động giám sát là một nội dung quan trọng, với mục tiêu bảo vệ sức khỏe cho người khỏe không bị mắc bệnh giảm tỷ lệ mắc và tử vong do dịch bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có thê xảy ra [29]. Bệnh truyền nhiễm ở vật nuôi (Hiện tại mô hình giám sát dịch dựa vào cộng đồng của dự án APII dang ap dụng cho 3 bệnh truyền nhiễm ở vật nuôi bao gỗm: Cúm gia cầm, Lở mỗm long móng, Heo/lợn tai xanh). Cúm gia cẩm: xuất hiện và gây thiệt hại nặng nề về kinh tế ở nhiều quốc gia.
Tại Hàn Quốc: dịch cúm gia cầm H5NI xảy ra từ 12/12/2003 đến 24/3/2004 với gần 400.000 gia cầm bị tiêu hủy. Indonesia: Dịch cúm gia cầm xuất hiện vào tháng 1/2004, đến tháng 11/2004 đã có tới 101 huyện thuộc 16/33 tỉnh có dịch. Tính từ khi có địch đến nay, đã có I6, 23 triệu con gia cầm bị chết. Tại Nhật Bản: dịch cúm gia cầm H5NI phát ra ngày 12/1/2004, đã tiêu hủy hơn 275.
Hiện nay dịch cúm gia cầm vẫn có chiều hướng gia tăng và lây lan rộng ra nhiều quốc gia gây ra những thiệt hại kinh tế nặng nề cho ngành chăn nuôi gia cầm đồng thời đe dọa tới sức khỏe của người dân trên toàn thế giới [1], [9]. Lở môm long móng: Bệnh đã xuất hiện ở nhiều nước thuộc Châu Á, Châu Phi, Châu Mỹ La tỉnh và Châu Âu. Điển hình là trong những năm 1981-1985, dịch xuất hiện ở 80 nước, gây nên tổn thất lớn cho nền kinh tế của những nước này. Năm 1997, dịch xảy ra ở lợn trên toàn lãnh thô Đài Loan, gây thiệt hại nặng nề về kinh tế và để lại hậu quả xấu cho ngành chăn nuôi lợn trong nhiều năm.
Tại châu Âu năm 2001 dịch đầu tiên xảy ra ở Anh, sau đó lan ra Pháp, Hà Lan, Ireland qua con đường vận chuyên gia súc. Ở Thái Lan, khi bị dịch này, Chính phủ đã chi mỗi năm hàng triệu USD để khống chế dịch. Ngoài ra, Liên Hợp Quốc còn hỗ trợ thêm 36 triệu USD để thành lập Trung tâm chân đoán Lở mồm long móng để định chủng vi rút, nghiên cứu dịch tễ và sản xuất vắc xin [2]. Heo/lợn tai xanh: Bệnh được ghi nhận lần đầu tiên ở Mỹ vào khoảng năm 1987, vào thời điểm đó, do chưa xác định được căn nguyên bệnh nên được gọi là “bệnh bí hiểm ở lợn”.
Một số người căn cứ theo triệu chứng gọi là “bệnh tai xanh ở lợn”, bệnh tai xanh như ở châu Âu. Năm 1992, Hội nghị quốc tế về bệnh này được tổ chức tại St. Paul, Minnesota đã nhất tri dùng tên Hội chứng hô hấp và sinh sản ở lợn (PRRS) và đã được Tổ chức thú y thế giới công nhận. Đến nay, bệnh tai xanh ở heo đã lan đến nhiều quốc ga trong đó có Việt Nam [3].
Tình hình một số bệnh truyền nhiễm ở Việt Nam. Bệnh truyền nhiễm ở người. Hội chứng cúm: Kết quả giám sát của Việt Nam cho thấy ở nước ta hồi chứng cúm xảy ra quanh năm trên phạm vi cả nước. Trong vòng 10 năm qua số mắc hội chứng cúm trung bình lên tới khoảng 1.000 ca/năm và tỷ lệ mắc tính trên 100.000 dân trung bình khoảng 1.800, thường xuyên đứng đầu trong danh sánh 10 loại bệnh/hội chứng bệnh truyền nhiễm có số mắc cao nhất cả nước.
Trong đó miền Bắc và Tây Nguyên nước ta thường có tỷ lệ mắc hội chứng cúm cao nhất (tỷ lệ từ 2.000 dân), tiếp đến miền Trung (tỷ lệ 1.000 dan) va thấp nhất là miền Nam (tỷ lệ dao động 1. Hội chứng cúm là quá trình bệnh lý thường xảy ra, diễn biến nhẹ nên gây tử vong rất thấp. Tỷ lệ tử vong khoảng 0,01/100. Hội chứng cúm it gây ra tử vong trực tiếp nhưng lại có thé lam co thé suy yếu, tạo điều kiện cho nhiều bệnh mạn tính phát triển nặng hoặc tạo cơ hội cho những bội nhiễm của đường hô hấp.
Mặt khác đo số người mắc hội chứng cúm rất cao trong năm do đó đây cũng là nguyên nhân gián tiếp gây ra tử vong cao cho cộng đồng [4]. Cúm gia cầm ở người: Tính đến thời điểm 10/08/2011, toàn quốc ghi nhận 123 trường hợp mắc và 6l trường hợp tử vong do cúm A/ H5NI, các trường hợp mắc ghi nhận tại trên 35 tỉnh thành phố. Đợt cao điểm nhất xảy ra trong năm 2005 khi có tới 61 trường hợp mắc và 19 trường hợp tử vong. Mặc đù trong năm 2011, cúm A/H5NI có dấu hiệu lắng xuống khi hệ thống y tế không nghỉ nhận được trường hợp mắc nào, tuy nhiên sang năm 2012, cũm A/H5NI đã quay trở lại làm 4 người mắc, trong đó có 2 trường hợp tử vong được ghi nhận [5], [32].
140 120 100 80 4 Số mắc 60 Số chết 40 20 0 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Tổng Biểu đồ 2: Số trường hợp mắc cúm gia cầm ở người theo các năm Bệnh tả: Bệnh tả cũng đã từng gây nhiều vụ dịch lớn. Từ năm 1910 tới 1938 số người mắc tả khoảng từ 5. Đại dịch tả thứ 7 vào nước ta năm 1964 với khoảng trên 20.000 người mắc, tử vong trên 800 người tập trung ở các tinh thành phía Nam. Sau năm 1975 do sự giao lưu rộng rãi giữa các vùng miền bệnh tả đã quay lại trên miền Bắc và gây ra nhiều vụ dịch ở các tỉnh đồng bằng ven biển.
Từ đó đến nay bệnh tả hầu như xảy ra hàng năm trên tất cả các khu vực, kể cả ở miền núi. Gần đây Bệnh tiêu chảy cấp nguy hiểm xảy ra từ 23/10/2007 đến 06/12/2007 nguyên nhân là do phẩy khuẩn tả, đã gây ra 1907 trường hợp mắc, không có trường hợp nào tử vong [13]. Từ năm 2008 đến nay, số trường hợp mắc tả giảm dần theo báo cáo công tác phòng chống dịch của Cục Y tế dự phòng, trực thuộc Bộ Y tế [5].