Chương 1: Cơ sở lý luận về hoạt động giám sát các tổ chức tín dụng tham gia bảo hiểm tiền gửi Chương 2: Thực trạng hoạt động giám sát các Quỹ tín dụng nhân dân tham gia bảo hiểm tiền gửi của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam – Chi nhánh Hà Nội Chương 3: Hoàn thiện chất lượng hoạt động giám sát các Quỹ tín dụng nhân dân tham gia bảo hiểm tiền gửi của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam - Chi nhánh Hà Nội. 6 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT CÁC TỔ CHỨC THAM GIA BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1.1 Tổng quan về Bảo hiểm tiền gửi 1.1 Khái niệm về Bảo hiểm tiền gửi Lĩnh vực tài chính ngân hàng luôn là lĩnh vực tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với bất kỳ quốc gia nào, do đó để ổn định kinh tế - xã hội trong tình huống xảy ra đổ vỡ ngân hàng, tại mỗi quốc gia luôn có một tổ chức đứng ra bảo vệ người gửi tiền. Trong quá khứ, tại các nước phát triển, mặc dù chưa có một hệ thống BHTG nhưng Chính phủ tại quốc gia đó cũng đã sử dụng công cụ “bảo hiểm ngầm” - dù không công khai cam kết việc bảo vệ tiền gửi của người dân nhưng trong tình huống có bất kỳ một ngân hàng nào đổ vỡ thì Chính phủ sẽ đứng ra chi trả cho. Tuy nhiên, chính sách “bảo hiểm ngầm” này đã không đem lại đủ lòng tin cho người dân đối với hệ thống tài chính ngân hàng, vì vậy BHTG ra đời và chuyển từ “bảo hiểm ngầm” sang công cụ bảo vệ tiền gửi công khai.
Hoạt động BHTG công khai được thực hiện lần đầu tiên tại New York (Hoa Kỳ) vào năm 1892 với tên gọi “Chương trình bảo hiểm trách nhiệm ngân hàng”, nhằm giải quyết sự đổ vỡ mang tính chất định kỳ của các ngân hàng Hoa Kỳ giai đoạn thế kỷ XIX. Sau thời gian hoạt động thử nghiệm hiệu quả đến năm 1933, Chính phủ Hoa Kỳ đã chính thức thành lập Tổng công ty bảo hiểm tiền liên bang Mỹ và mô hình này đã được nhiều quốc gia tham khảo và vận dụng. Đến nay, hệ thống BHTG đã được thành lập tại hơn 100 quốc gia. Luật BHTG Việt Nam quy định: “Bảo hiểm tiền gửi là sự bảo đảm hoàn trả tiền gửi cho người được bảo hiểm tiền gửi trong hạn mức trả tiền bảo hiểm khi tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi lâm vào tình trạng mất khả năng chi trả tiền gửi cho người gửi tiền hoặc phá sản”.2 Vai trò của Bảo hiểm tiền gửi Bản chất của bảo hiểm tiền gửi là bảo hiểm rủi ro về tiền gửi tại các tổ chức tín dụng, vai trò của Bảo hiểm tiền gửi đối với quốc gia được thể hiện 7 trên nhiều góc độ xuất phát từ bản chất của hoạt động tài chính luôn gắn liền yếu tố niềm tin, mang tính nhạy cảm và có tính lan truyền cao thì vai trò nổi bật của bảo hiểm tiền gửi là có tác dụng thúc đẩy sự kết hợp hài hòa giữa nỗ lực nâng cao chất lượng hoạt động ngân hàng hướng tới thu hút được tối đa nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi trong cộng đồng và sự cộng tác tích cực của các thành viên trong xã hội trên cơ sở các bên cùng có lợi, từ đó tạo điều kiện thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.
Với ý nghĩa đó, bảo hiểm tiền gửi có các vai trò sau: Thứ nhất, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền tại các tổ chức tín dụng, ngân hàng thương mại thông qua công tác chi trả tiền bảo hiểm tiền gửi. Thứ hai, góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống các tổ chức tín dụng, ngân hàng thương mại đảm bảo sự phát triển an toàn lành mạnh trong hoạt động các tổ chức tín dụng và ngân hàng thông qua các hoạt động nghiệp vụ: kiểm tra, giám sát, xử lý đổ vỡ,… 1.3 Các hoạt động nghiệp vụ chính của tổ chưc Bảo hiểm tiền gửi Tùy vào mục đích và mô hình tổ chức ở mỗi quốc gia mà tổ chức bảo hiểm tiền gửi có những nghiệp vụ cụ thể. Tuy nhiên, nhìn chung các tổ chức bảo hiểm tiền gửi đều thực hiện một số nghiệp vụ chính: Nghiệp vụ kiểm tra tại chỗ; Nghiệp vụ giám sát từ xa; Nghiệp vụ chi trả tiền bảo hiểm tiền gửi; Nghiệp vụ theo dõi và quản lý thu phí BHTG; Nghiệp vụ tham gia kiểm soát đặc biệt; Nghiệp vụ đầu tư nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi; Nghiệp vụ thông tin tuyên truyền, phổ biến pháp luật về BHTG. Ngoài các nghiệp vụ chính, tổ chức bảo hiểm tiền gửi còn thực hiện các nghiệp vụ liên quan tới công tác quản trị, điều hành để vận hành bộ máy tổ chức của mình.2 Hoạt động giám sát các tổ chức tham gia Bảo hiểm tiền gửi 1.1 Khái niệm về giám sát Trong từ điển Tiếng Việt, “giám sát” được hiểu là “sự theo dõi, xem xét làm đúng hoặc sai những điều đã quy định” hoặc được hiểu là “theo dõi và kiểm tra xem có thực hiện đúng những điều quy định không”.
Thuật ngữ “giám sát ngân hàng” theo nghĩa rộng được hiểu là tất cả các hoạt động nhằm đảm bảo cho sự an toàn và lành mạnh của hệ thống ngân hàng và các định chế tài chính có cung cấp dịch vụ ngân hàng, bao gồm: giám sát (off-site supervision), kiểm tra tại chỗ (on-site examination) và cưỡng chế thực thi các hành động chỉnh sửa kịp thời. Trong một số trường hợp, thuật ngữ này bao hàm cả các hoạt động như: thu thập, xử lý thông tin tín dụng, đánh giá và xếp hạng tổ chức tín dụng, bảo vệ người sử dụng dịch vụ tài chính ngân hàng, chống rửa tiền, chống tài trợ khủng bố… Hoạt động giám sát ra đời từ giữa thập kỷ 70 tại Mỹ. Vào thời điểm đó, nhiều ngân hàng ở Mỹ lâm vào tình trạng khó khăn, vượt khỏi tầm kiểm soát của hệ thống kiểm tra tại chỗ vốn đã rất mạnh và được bố trí rộng khắp. Sở dĩ xảy ra hiện tượng này vì thời gian giữa hai kỳ kiểm tra tại chỗ có một khoảng trống khá dài, thường là 2 đến 3 năm nên không nắm bắt được những diễn biến liên tục của các tổ chức.
Do đó, yêu cầu cấp thiết đặt ra là cần phải có một phương thức bổ sung cho phương thức kiểm tra tại chỗ, nhằm kiểm soát thường xuyên ở tầm vĩ mô hoạt động của các TCTD. Một thời gian sau, tình trạng tương tự lại diễn ra tại Tây Ban Nha và nhiều nước khác trên thế giới. Sự ra đời của hoạt động giám sát xuất phát từ yêu cầu của việc kiểm soát thường xuyên, nhằm duy trì khả năng chi trả của ngân hàng, bảo vệ lòng tin của TCTD đối với người gửi tiền. Việc mất lòng tin ở một TCTD nào đó có thể dẫn đến những hậu quả tai hại khó lường, vì vậy lĩnh vực hoạt động ngân hàng nói riêng và hoạt động tài chính nói chung buộc phải có sự giám sát chặt chẽ và kịp thời.
Đối tượng giám sát của tổ chức BHTG là các tổ chức tài chính có thực hiện hoạt động nhận tiền gửi của các chủ thể trong nền kinh tế 9 và tham gia BHTG. Chủ thể giám sát là các cơ quan có chức năng giám sát thuộc mạng an toàn tài chính quốc gia như Ngân hàng Trung ương, Bộ Tài chính, Tổ chức Bảo hiểm tiền gửi, Ủy ban chứng khoán… Vì chi phí cho hoạt động BHTG khá lớn trong khi khoản thu phí bảo hiểm có hạn nên tổ chức BHTG phải do một tổ chính trị hoặc cơ quan nhà nước đứng ra thành lập và quản lý, có thể là Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tài chính hoặc Ngân hàng Trung ương, hiệp hội nghề nghiệp. Mặc dù vậy, chức năng giám sát của tổ chức BHTG không giống nhau tại tất cả các quốc gia. Thông thường, tổ chức BHTG giảm thiểu rủi ro được trao các chức năng giám sát đầy đủ.
Tóm lại, hoạt động giám sát của tổ chức BHTG là quá trình theo dõi, phân tích, đánh giá thực hiện quy định về BHTG, tình hình hoạt động và mức độ rủi ro của tổ chức tham gia BHTG dựa trên nguồn thông tin từ các tổ chức này và các nguồn thông tin khác, từ đó đưa ra các cảnh báo, đề xuất biện pháp chấn chỉnh, giúp cho tổ chức tham gia BHTG hoạt động đúng pháp luật, an toàn và hiệu quả. Hoạt động giám sát tổ chức tham gia BHTG của tổ chức BHTG được tiến hành thường xuyên trên cơ sở các thông tin về khách hàng tham gia BHTG mà tổ chức BHTG có được. Nội dung của hoạt động giám sát là đánh giá hoạt động của tổ chức tham gia BHTG và từ đó đưa ra các khuyến nghị đối với hoạt động của các tổ chức đó với mục đích đảm bảo tuân thủ các quy định về BHTG và quy định về an toàn trong hoạt động ngân hàng. Hoạt động giám sát của tổ chức BHTG còn là cơ sở để tiến hành hoạt động kiểm tra tại chỗ tổ chức tham gia BHTG.
Việc tiến hành kiểm tra thường xuyên tất cả các tổ chức tham gia BHTG có thể sẽ là khó khăn cho cả tổ chức BHTG và tổ chức tham gia BHTG, vì vậy hoạt động giám sát cho phép tổ chức BHTG có thể tiến hành kiểm tra tại chỗ theo phương thức chọn mẫu, không nhất thiết phải kiểm tra đồng loạt các tổ chức tham gia BHTG.2 Vai trò của giám sát các tổ chức tham gia Bảo hiểm tiền gửi Hoạt động giám sát của tổ chức BHTG đối với các tổ chức tham gia BHTG xuất phát từ mục tiêu của tổ chức BHTG là nhằm đảm bảo sự ổn định và an toàn hệ thống ngân hàng, bảo vệ quyền và lợi ích của người gửi tiền. Với từng đối tượng cụ thể, hoạt động giám sát của tổ chức BHTG thể hiện vai trò khác nhau: Đối với tổ chức BHTG, giám sát thể hiện trách nhiệm, quyền hạn giữa tổ chức BHTG với tổ chức tham gia BHTG. Hoạt động giám sát giúp tổ chức BHTG đánh giá kịp thời, toàn diện và có hệ thống thực trạng hoạt động của tổ chức nhận tiền gửi để từ đó đưa ra những cảnh báo về rủi ro; kiến nghị tổ chức nhận tiền gửi chỉnh sửa các vi phạm nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động. Khi tổ chức nhận tiền gửi hoạt động hiệu quả sẽ tiết giảm được chi phí của tổ chức BHTG như không phải hỗ trợ tài chính, không phải chi trả tiền gửi được bảo hiểm cho người gửi tiền.