CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu Giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài thương mại đã được nghiên cứu khá nhiều trong các công trình nghiên cứu trước đây nhưng khi nghiên cứu phương thức giải quyết này trong bối cảnh hiện tại, bối cảnh ứng dụng khoa học công nghệ thì cũng mới có một số công trình nghiên cứu cụ thể. Các công trình đó nghiên cứu phương thức giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài thông qua môi trường điện tử còn được gọi dưới các thuật ngữ khác như giải quyết tranh chấp bằng trọng tài qua môi trường công nghệ, trọng tài kỹ thuật số, trọng tài trực tuyến (online arbitration). Ban đầu, khi công nghệ phát triển, thúc đẩy hoạt động thương mại và đặc biệt trong đó là hoạt động thương mại điện tử.
Nhiều tranh chấp mới phát sinh từ hoạt động thương mại điện tử dẫn đến nhiều nghiên cứu tập trung vào việc giải quyết các tranh chấp trong thương mại điện tử. Và hướng phát triển của việc giải quyết các tranh chấp này là tìm kiếm được phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp, được các nhà nghiên cứu gọi là “phương thức giải quyết tranh cấp trực tuyến”. Phương thức này được phát triển lên từ bản thân các phương thức giải quyết tranh chấp truyền thống như thương lượng, hòa giải, trọng tài, tòa án nhưng thông qua môi trường điện tử và ứng dụng khoa học công nghệ. Vì vậy, phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài qua môi trường điện tử được nhắc đến trong cả các nghiên cứu chung về phương thức giải quyết tranh chấp trực tuyến cũng như các nghiên cứu riêng về bản thân phương thức này.
Để tránh việc lặp lại nội dung trong các nghiên cứu trước đây của các nhà nghiên cứu, các nghiên cứu về đề tài sẽ được tác giả nêu theo vấn đề nghiên cứu: 1. Các công trình nghiên cứu lý luận về giải quyết tranh chấp bằng trọng tài qua môi trường điện tử Năm 1996, những bài báo đầu tiên về ODR đã xuất hiện trên các tạp chí về luật [42, tr. Vào thời điểm này, đã xuất hiện những dự đoán về khả năng xảy ra tranh chấp trong môi trường điện tử (môi trường mạng, môi trường trực tuyến) và một số nghiên cứu về phương thức giải quyết tranh chấp mới được triển khai. Theo 8 đó, thuật ngữ “giải quyết tranh chấp bằng trọng tài qua môi trường điện từ” ban đầu được gọi là “trọng tài trực tuyến” (tiếng Anh là Online arbitration) xuất hiện và được nhắc đến trong nhiều công trình nghiên cứu có liên quan.
Khái niệm “Trọng tài trực tuyến” được sử dụng trong công trình nghiên cứu “Online arbitration compared to offline arbitration and the reception of online consumer arbitration: an overview of the literature” của tác giả Chinthaka Liyanage năm 2010 [39] và công trình nghiên cứu “Three Is Not a Crowd: Online Mediation- Arbitration in Business to Consumer Internet Disputes” của tác giả Dafna Lavi năm 2016 [41]. Các tác giả đã đưa ra khái niệm trọng tài trực tuyến trên cơ sở sự khác biệt của trọng tài trực tuyến và trọng tài truyền thống. Trong tác phẩm này, tác giả cho rằng Trọng tài trực tuyến thực chất là phiên bản điện tử của trọng tài truyền thống, bao gồm các thành phần của trọng tài truyền thống bắt đầu bằng “thỏa thuận trọng tài trực tuyến” và kết thúc bằng “phán quyết trọng tài trực tuyến”. Trọng tài trực tuyến chỉ diễn ra trong quá trình sử dụng Internet và công nghệ kỹ thuật số.
Trong phương thức này, trọng tài viên được chỉ định bởi các bên hoặc bởi một tổ chức trọng tài do các bên thỏa thuận sẽ giải quyết tranh chấp và đưa ra một phán quyết trọng tài, sau khi nghe các lập luận của các bên và kiểm tra bằng chứng của họ. Trong quá trình tố tụng trọng tài, trọng tài, các bên, các chuyên gia và nhân chứng sử dụng các thiết bị điện tử, với quy trình tích hợp sử dụng các thiết bị phần mềm và phần cứng tinh vi để tạo thuận lợi cho việc sử dụng đó phục vụ tốt hơn nữa quá trình giải quyết tranh chấp. Về đặc điểm của phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thông qua môi trường điện tử, trong các nghiên cứu về giải quyết tranh chấp bằng trọng tài trực tuyến đều ít nhiều có chỉ ra các ưu điểm và nhược điểm của phương thức này. Trong bài nghiên cứu “Cross Border Internet Dispute Resolution” của tác giả Julia Hornle năm 2009 [57], những ưu điểm nổi bật của giải quyết tranh chấp bằng trọng tài trực tuyến được đề cập bao gồm: tiết kiệm thời gian, đơn giản hóa thủ tục giải quyết, tiết kiệm chi phí, tiếp cận công lý tốt hơn.
Nhìn nhận dưới các tiêu chí khác, tác giả Chinthaka Liyanage trong tác phẩm “Online arbitration compared to offline arbitration and the reception of online consumer arbitration: an overview of the literature” năm 2010 [39], đã chỉ ra những đặc trưng của giải quyết tranh chấp trực tuyến, chỉ ra sự khác biệt so sánh với giải 9 quyết tranh chấp bằng trọng tài truyền thống ở mức độ sử dụng công nghệ, các yêu cầu mang tính chất lý tính trong quá trình giải quyết như vấn đề đối mặt trực tiếp và cung cấp tài liệu, chứng từ. Flier có bài viết với tựa đề: “Online Dispute Resolution (ODR): Today and Tomorrow” (Giải quyết tranh chấp trực tuyến (ODR): hiện tại và tương lai) [51], đăng tải trên trang Contra Costa Lawyer, trong đó đưa ra ví dụ về một số nhà cung cấp dịch vụ trọng tài trực tuyến; phân tích các ưu nhược điểm và dự đoán tầm ảnh hưởng trong tương lai. Đồng quan điểm với các tác giả trên ở một số khía cạnh, tác giả Dafna Lavi trong tác phẩm “Three Is Not a Crowd: Online Mediation-Arbitration in Business to Consumer Internet Disputes” (Bên thứ ba không phải là bên không có tổ chức: Hoà giải-trọng tài trực tuyến trong giải quyết tranh chấp giữa thương nhân và người tiêu dùng qua môi trường internet) năm 2016 [41], nêu lên rất nhiều ưu điểm của giải quyết tranh chấp bằng trọng tài trực tuyến và những thách thức đối với phương thức này. Theo tác giả, so với trọng tài truyền thống (offline arbitration), trọng tài trực tuyến có một số lợi thế như: nhanh hơn, hiệu quả hơn về chi phí, có thể truy cập và có sẵn 24 giờ một ngày, được cung cấp một quy trình xử lý theo cách hiệu quả nhất, thích hợp cho các tranh chấp có giá trị tiền tệ thấp, và cung cấp sự bảo vệ cho người tiêu dùng bằng cách đưa họ truy cập vào các biện pháp khắc phục.
Tác giả Dafna Lavi cũng đề cập đến một lợi thế khác của trọng tài trực tuyến gắn liền với thực tế là không gặp các vấn đề bất lợi khi thực hiện các tương tác mặt đối mặt. Như phân biệt với hòa giải, trọng tài không đặt ra cho mình mục tiêu cải thiện giao tiếp giữa các bên. Các thông tin liên lạc trong trọng tài ít phức tạp hơn và có khả năng chỉ dựa vào trao đổi lời bào chữa, bằng chứng bằng văn bản vào các giai đoạn. Trong một quy trình như trọng tài trực tuyến, ít phụ thuộc vào sự tương tác giữa các bên và tập trung nhiều hơn vào việc cung cấp bằng chứng.
Với sức mạnh công nghệ, phương thức này hỗ trợ các bên trình bày các trường hợp của họ một cách hiệu quả hơn thông qua các hình thức liên kết tài liệu, chứng cứ và hệ thống tự động giải quyết trên cơ sở cân đối các nguồn lực và kỹ năng. Tuy nhiên, chính vấn đề này cũng đang tạo nên thách thức đối với giải quyết tranh chấp trực tuyến. Trong nghiên cứu “Can Computers Be Fair? How Automated and Human-Powered Online Dispute Resolution Affect Procedural Justice in 10 Mediation and Arbitration” (Máy tính có thể công bằng không? Giải quyết tranh chấp trực tuyến tự động và do con người hỗ trợ ảnh hưởng như thế nào đến công lý trong hòa giải và trọng tài) năm 2018 [37], tác giả Ayelet Sela chỉ ra thách thức lớn đối với về bản chất của luật pháp, công lý và ranh giới chấp nhận được của quyền tự chủ của con người. Một mặt, trọng tài “điện tử”, trọng tài “phần mềm” có vẻ ít bị thiên vị và các dạng lỗi khác của con người vì nó được cho là áp dụng nhất quán và khách quan các quy tắc ra quyết định mà nó được lập trình để tuân theo.
Do đó, miễn là một hệ thống trọng tài minh bạch về cách thức vận hành sẽ tạo lên một phương pháp tìm kiếm công lý tích cực hơn bởi vì những người tranh chấp sẽ cảm thấy ít bị ràng buộc hơn trong việc giao tiếp với bên thứ ba là phần mềm. Chính ý tưởng về "cỗ máy tạo ra công lý" lại tạo ra mâu thuẫn với nhận thức rằng sự công bằng và công lý là những đặc điểm mang tính con người rõ nét mà không thể được tạo ra ngay cả bởi phần mềm thông minh nhân tạo tiên tiến nhất. Thông qua ngôn ngữ tự nhiên hiện tại, nhận dạng giọng nói và công nghệ xử lý hình ảnh tạo cho các tác nhân phần mềm với khả năng giống con người chưa từng có, phần mềm vẫn không thể suy luận và quyết định như con người. Tính chất phức tạp và năng động của các hiện tượng pháp lý gây ra sự khó khăn trong việc xác định trước một bộ quy tắc đủ mạnh mẽ và chính xác để đưa ra các quyết định tự động ràng buộc đáng tin cậy theo các bối cảnh, đặc biệt là trong các tình huống chưa từng gặp phải trước.
Không chỉ có vẻ khó khăn khi 'dịch' các tiêu chuẩn và khái niệm công lý thành các tuyên bố cụ thể mà phần mềm có thể xử lý, một trọng tài phần mềm cũng không thể sử dụng cảm nhận thông thường, lý giải các vấn đề và phân tích sáng tạo theo cách tương tự như con người có thể làm. Về quy trình giải quyết tranh chấp, trong bài viết “Cross Border Internet Dispute Resolution” (Giải quyết tranh chấp Internet xuyên biên giới) năm 2009 [57], tác giả Julia Hornle đã đề xuất trọng tài trực tuyến là phương pháp quan trọng nhất để giải quyết tranh chấp Internet thời hiện đại, nhưng đồng thời cũng đặt ra vấn đề điều chỉnh thủ tục tố tụng trọng tài như thế nào để đảm bảo sự công bằng. Dự trên hai yếu trong quá trình tố tụng trọng tài truyền thống là đối xử bình đẳng các bên tham gia tranh chấp và tính hợp lý, bên cạnh quyền truy cập và tính đối trọng, tác giả đề cập đến sự thay đổi trong quy trình tố tụng, thảo luận về các nguyên tắc vô tư và độc lập, xét xử công bằng, nghĩa vụ đưa ra lý do, minh bạch và quyền đối với kháng cáo hoặc xem xét tư pháp.