I. Tổng quan về giải quyết tranh chấp đầu tư bằng trọng tài
Giải quyết tranh chấp đầu tư bằng trọng tài quốc tế là một cơ chế pháp lý cho phép nhà đầu tư nước ngoài khởi kiện trực tiếp chính phủ nước tiếp nhận đầu tư tại một diễn đàn trọng tài trung lập. Cơ chế này, thường được gọi là ISDS (Investor-State Dispute Settlement), hình thành dựa trên nền tảng của các hiệp định đầu tư quốc tế (IIA). Các hiệp định này, bao gồm Hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư (BIT) song phương và các chương về đầu tư trong hiệp định thương mại tự do (FTA) đa phương, là công cụ pháp lý quan trọng nhằm thu hút và bảo vệ dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Lịch sử của các IIA bắt đầu từ sau Thế chiến thứ hai, với nỗ lực tạo ra một khuôn khổ pháp lý ổn định và có thể dự đoán cho các nhà đầu tư. BIT đầu tiên được ký kết giữa Đức và Pakistan vào năm 1959. Kể từ đó, mạng lưới IIA đã phát triển bùng nổ. Theo thống kê của UNCTAD, tính đến cuối năm 2013, thế giới có khoảng 3.236 hiệp định, tạo thành một hệ thống phức tạp mà cơ quan này ví như “bát mì spaghetti”. Việt Nam cũng không nằm ngoài xu thế, đã ký kết 77 IIAs, trong đó có 60 BITs. Trọng tâm của các hiệp định này là cung cấp các tiêu chuẩn bảo hộ đầu tư substantif, chẳng hạn như Đối xử công bằng và thỏa đáng (FET), và một cơ chế thực thi hiệu quả thông qua trọng tài đầu tư quốc tế. Điều này cho phép nhà đầu tư vượt qua hệ thống tòa án quốc gia của nước chủ nhà, vốn bị lo ngại về tính độc lập và khách quan, để tìm kiếm sự công bằng tại các trung tâm trọng tài uy tín như ICSID hoặc theo quy tắc của UNCITRAL.
1.1. Lịch sử hình thành Hiệp định đầu tư quốc tế BITs FTAs
Các hiệp định đầu tư quốc tế (IIA) ra đời từ nhu cầu tạo ra một môi trường pháp lý an toàn để thúc đẩy dòng vốn đầu tư xuyên quốc gia. Nỗ lực đa phương đầu tiên là Hiến chương Havana năm 1948, nhưng không thành công. Dấu mốc thực sự là sự ra đời của Hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư (BIT) đầu tiên giữa Đức và Pakistan vào năm 1959. Mục tiêu của các BIT là thiết lập các tiêu chuẩn bảo hộ đầu tư tối thiểu và tạo cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả. Trong những thập kỷ tiếp theo, số lượng BIT tăng theo cấp số nhân, đặc biệt là vào cuối thế kỷ 20. Song song đó, các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới, như NAFTA (Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ), bắt đầu tích hợp các chương đầu tư với nội dung bảo hộ và cơ chế giải quyết tranh chấp tương tự như BIT, tạo ra một mạng lưới quy tắc đầu tư toàn cầu ngày càng chằng chịt.
1.2. Vai trò cốt lõi của cơ chế ISDS trong bảo hộ đầu tư
Cơ chế giải quyết tranh chấp nhà đầu tư-nhà nước (ISDS) là trái tim của hệ thống bảo hộ đầu tư quốc tế. Trước khi có ISDS, nhà đầu tư phải dựa vào cơ chế bảo hộ ngoại giao, tức là nhà nước của nhà đầu tư sẽ đứng ra khiếu kiện nước tiếp nhận đầu tư. Phương thức này mang nặng tính chính trị và không hiệu quả. ISDS cho phép nhà đầu tư, với tư cách là chủ thể tư, có quyền trực tiếp khởi kiện chính phủ của một quốc gia có chủ quyền. Quyền này được xem là một sự đột phá trong luật đầu tư quốc tế, giúp phi chính trị hóa tranh chấp và mang lại một công cụ thực thi quyền mạnh mẽ cho nhà đầu tư khi các tiêu chuẩn bảo hộ trong hiệp định bị vi phạm. Sự tồn tại của ISDS được cho là làm tăng tính tín nhiệm của các cam kết mà quốc gia chủ nhà đưa ra, từ đó khuyến khích đầu tư.
1.3. Các diễn đàn trọng tài quốc tế phổ biến ICSID và UNCITRAL
Các hiệp định đầu tư thường cho phép nhà đầu tư lựa chọn một trong số các diễn đàn trọng tài uy tín. Hai lựa chọn phổ biến nhất là Trung tâm quốc tế giải quyết tranh chấp đầu tư (ICSID) và trọng tài vụ việc theo Quy tắc trọng tài UNCITRAL. ICSID, một tổ chức thuộc Ngân hàng Thế giới, được thành lập theo Công ước ICSID năm 1966, chuyên giải quyết các tranh chấp đầu tư. Phán quyết của hội đồng trọng tài ICSID có tính ràng buộc cao và được thi hành tại các quốc gia thành viên như một phán quyết của tòa án cao nhất. Trong khi đó, Quy tắc trọng tài UNCITRAL cung cấp một bộ quy tắc linh hoạt cho các vụ trọng tài vụ việc (ad-hoc), không phụ thuộc vào một trung tâm cụ thể. Đây là lựa chọn quan trọng khi một trong các bên không phải là thành viên Công ước ICSID.
II. Rủi ro tiềm ẩn khi giải quyết tranh chấp nhà đầu tư nhà nước
Mặc dù cơ chế ISDS được thiết kế để bảo vệ nhà đầu tư, nó cũng tạo ra những thách thức và rủi ro đáng kể cho các quốc gia tiếp nhận đầu tư, đặc biệt là các nước đang phát triển. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự gia tăng đột biến số lượng các vụ khởi kiện chính phủ. Tính đến cuối năm 2013, đã có 568 vụ kiện được biết đến, nhắm vào 98 quốc gia, trong đó Argentina và Venezuela là những bị đơn thường xuyên nhất. Đáng chú ý, khoảng 75% bị đơn là các nước đang phát triển, trong khi 85% nguyên đơn đến từ các nước phát triển. Các yêu cầu bồi thường thường ở mức rất cao, có thể lên tới hàng tỷ USD, tạo ra gánh nặng tài chính khổng lồ cho ngân sách quốc gia. Vụ Occidental kiện Ecuador với phán quyết bồi thường 1,8 tỷ USD là một minh chứng điển hình. Hơn nữa, các vụ kiện này không chỉ giới hạn ở các tranh chấp thương mại thuần túy. Nhà đầu tư ngày càng thách thức các chính sách công của quốc gia trong các lĩnh vực nhạy cảm như môi trường, y tế công cộng, và lao động, với lập luận rằng các chính sách này vi phạm tiêu chuẩn bảo hộ đầu tư như trưng thu, quốc hữu hóa gián tiếp hoặc không đảm bảo đối xử công bằng và thỏa đáng (FET). Điều này làm dấy lên lo ngại về việc miễn trừ chủ quyền quốc gia bị thu hẹp và khả năng điều tiết của chính phủ bị hạn chế vì sợ bị kiện.
2.1. Sự gia tăng các vụ kiện và gánh nặng tài chính khổng lồ
Thực trạng cho thấy số vụ trọng tài đầu tư quốc tế đã tăng mạnh trong hai thập kỷ qua. Các nhà đầu tư ngày càng tích cực sử dụng các điều khoản giải quyết tranh chấp trong IIAs để đòi bồi thường. Các khoản tiền yêu cầu bồi thường và số tiền trong phán quyết trọng tài cuối cùng thường rất lớn. Ví dụ, Chính phủ Séc phải bồi thường 353 triệu USD cho tập đoàn CME, hay Argentina đối mặt với hàng loạt vụ kiện sau khủng hoảng kinh tế năm 2001. Ngay cả khi thắng kiện, chi phí theo đuổi một vụ kiện trọng tài quốc tế, bao gồm phí luật sư, phí trọng tài viên và chi phí hành chính, cũng có thể lên tới hàng triệu USD, là một gánh nặng đáng kể đối với ngân sách của các quốc gia, đặc biệt là các nước có nguồn lực hạn chế. Đây là một thách thức thực sự đối với khả năng hoạch định chính sách của một quốc gia.
2.2. Xung đột giữa bảo hộ đầu tư và không gian chính sách quốc gia
Một trong những chỉ trích lớn nhất nhắm vào hệ thống ISDS là nguy cơ làm xói mòn không gian chính sách của quốc gia. Các nhà đầu tư có thể sử dụng các tiêu chuẩn bảo hộ đầu tư rộng lớn như đối xử công bằng và thỏa đáng (FET) để thách thức các biện pháp điều tiết của chính phủ. Các biện pháp này có thể được ban hành vì lợi ích công cộng chính đáng, chẳng hạn như bảo vệ môi trường (vụ Ethyl Corp kiện Canada) hoặc y tế công cộng (vụ Philip Morris kiện Úc). Khi một quốc gia phải đối mặt với nguy cơ bị kiện đòi bồi thường hàng trăm triệu USD, họ có thể do dự trong việc ban hành hoặc thực thi các quy định cần thiết, một hiện tượng được gọi là “regulatory chill” (sự ớn lạnh trong điều tiết), ảnh hưởng tiêu cực đến lợi ích chung của xã hội.
2.3. Thách thức từ sự thiếu nhất quán trong các phán quyết trọng tài
Hệ thống trọng tài đầu tư quốc tế hiện nay là một hệ thống phi tập trung, không có cơ chế kháng cáo và không có nguyên tắc tiền lệ pháp (stare decisis). Mỗi hội đồng trọng tài là một cơ quan độc lập, dẫn đến khả năng các phán quyết trọng tài diễn giải cùng một điều khoản trong hiệp định theo những cách khác nhau, thậm chí trái ngược nhau. Ví dụ, việc áp dụng nguyên tắc Tối huệ quốc (MFN) cho các điều khoản giải quyết tranh chấp là một lĩnh vực gây tranh cãi và có nhiều phán quyết không nhất quán. Sự thiếu nhất quán này làm giảm tính có thể dự đoán của hệ thống, gây khó khăn cho cả nhà đầu tư và chính phủ trong việc đánh giá quyền và nghĩa vụ của mình, đồng thời làm tăng chi phí và sự phức tạp của các vụ tranh chấp.
III. Phương pháp giải quyết tranh chấp dựa trên nguyên tắc hiệp định
Nền tảng để một hội đồng trọng tài thụ lý và phán quyết một vụ kiện ISDS là các quy định về bảo hộ đầu tư trong hiệp định liên quan. Đây là những tiêu chuẩn pháp lý mà nước tiếp nhận đầu tư cam kết tuân thủ. Việc vi phạm các tiêu chuẩn này sẽ làm phát sinh trách nhiệm pháp lý của quốc gia. Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất là Đối xử công bằng và thỏa đáng (FET). Mặc dù không có định nghĩa thống nhất, FET thường được hiểu là nghĩa vụ của quốc gia phải duy trì một khuôn khổ pháp lý ổn định, minh bạch, không hành động tùy tiện hoặc phân biệt đối xử, và tôn trọng những kỳ vọng hợp pháp của nhà đầu tư. Bên cạnh đó, các nguyên tắc không phân biệt đối xử, bao gồm Đối xử quốc gia (NT) và Tối huệ quốc (MFN), yêu cầu quốc gia chủ nhà phải đối xử với nhà đầu tư nước ngoài không kém thuận lợi hơn so với nhà đầu tư trong nước (NT) hoặc nhà đầu tư từ một nước thứ ba khác (MFN). Một lĩnh vực tranh chấp phổ biến khác liên quan đến quy định về trưng thu, quốc hữu hóa. Các hiệp định cho phép quốc gia trưng thu tài sản của nhà đầu tư nhưng phải tuân thủ các điều kiện nghiêm ngặt: vì mục đích công cộng, không phân biệt đối xử, theo đúng trình tự pháp luật và phải bồi thường nhanh chóng, đầy đủ và hiệu quả. Các vụ kiện thường tập trung vào khái niệm “trưng thu gián tiếp”, nơi các biện pháp điều tiết của chính phủ dù không tước đoạt quyền sở hữu nhưng lại làm mất đi đáng kể giá trị kinh tế của khoản đầu tư.
3.1. Tiêu chuẩn Đối xử công bằng và thỏa đáng FET trong thực tiễn
Tiêu chuẩn Đối xử công bằng và thỏa đáng (FET) là điều khoản được các nhà đầu tư viện dẫn nhiều nhất trong các vụ kiện ISDS. Do tính chất mở của nó, các hội đồng trọng tài có không gian diễn giải rộng rãi. Trong vụ MTD kiện Chile, hội đồng trọng tài cho rằng việc một cơ quan chính phủ Chile phê duyệt một dự án trái với quy hoạch đô thị đã vi phạm FET vì đã tạo ra kỳ vọng không đúng cho nhà đầu tư. Trong vụ Desert Line Projects kiện Yemen, việc chính phủ Yemen bị cho là đã ép buộc nhà đầu tư ký một thỏa thuận giải quyết bất lợi cũng bị coi là vi phạm FET. Các phán quyết này cho thấy FET không chỉ là nghĩa vụ thụ động (không làm hại) mà còn bao gồm cả nghĩa vụ chủ động của quốc gia trong việc tạo ra một môi trường đầu tư minh bạch và đáng tin cậy.
3.2. Quy định về trưng thu quốc hữu hóa và bồi thường thiệt hại
Hầu hết các hiệp định đầu tư quốc tế đều có điều khoản bảo vệ nhà đầu tư khỏi hành vi trưng thu, quốc hữu hóa tài sản một cách tùy tiện. Điều này bao gồm cả trưng thu trực tiếp (chuyển giao quyền sở hữu) và trưng thu gián tiếp (các biện pháp của nhà nước làm mất giá trị kinh tế của tài sản). Trong vụ Tza Yap Shum kiện Peru, hội đồng trọng tài định nghĩa trưng thu bao gồm cả “những hành động của cơ quan có thẩm quyền… có tác dụng chấm dứt hoặc làm tê liệt hoạt động sản xuất kinh doanh”. Khi một hành vi trưng thu hợp pháp xảy ra, quốc gia phải bồi thường theo tiêu chuẩn quốc tế, thường là “nhanh chóng, đầy đủ và hiệu quả”, tương ứng với giá trị thị trường của tài sản tại thời điểm bị trưng thu.
3.3. Nguyên tắc Bảo hộ đầy đủ và an ninh FPS và trách nhiệm quốc gia
Nguyên tắc Bảo hộ đầy đủ và an ninh (Full Protection and Security - FPS) yêu cầu quốc gia tiếp nhận đầu tư phải có các biện pháp tích cực để bảo vệ tài sản của nhà đầu tư khỏi các tổn hại vật chất, dù do hành vi của cơ quan nhà nước hay của bên thứ ba gây ra. Nguyên tắc này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh bất ổn chính trị hoặc xã hội. Trong vụ AAPL kiện Sri Lanka, Sri Lanka đã bị buộc phải bồi thường vì đã không bảo vệ được tài sản của nhà đầu tư trong một cuộc xung đột dân sự. Nguyên tắc này đặt ra nghĩa vụ thẩm định và hành động cho quốc gia, yêu cầu họ phải triển khai lực lượng an ninh một cách hợp lý để bảo vệ các khoản đầu tư nước ngoài khi có nguy cơ xảy ra thiệt hại.
IV. Hướng dẫn lựa chọn diễn đàn trọng tài đầu tư quốc tế phổ biến
Khi một tranh chấp phát sinh, điều khoản giải quyết tranh chấp trong hiệp định đầu tư quốc tế liên quan sẽ chỉ định các diễn đàn mà nhà đầu tư có thể lựa chọn. Sự lựa chọn này có ý nghĩa chiến lược quan trọng, ảnh hưởng đến quy trình tố tụng, chi phí và khả năng thi hành phán quyết trọng tài đầu tư. Hai cơ chế chính thường được quy định là trọng tài đầu tư quốc tế tại Trung tâm quốc tế giải quyết tranh chấp đầu tư (ICSID) và trọng tài theo Quy tắc trọng tài UNCITRAL. ICSID cung cấp một hệ thống tố tụng khép kín và tự trị. Khi một quốc gia là thành viên của Công ước ICSID, các tòa án quốc gia của nước đó không có quyền xem xét hay hủy bỏ phán quyết trọng tài của ICSID. Việc thi hành phán quyết được đảm bảo bởi Điều 54 của Công ước. ICSID còn có cơ chế phụ trợ (Additional Facility) dành cho các trường hợp mà một trong hai bên (quốc gia hoặc nhà đầu tư) không đến từ quốc gia thành viên Công ước. Ngược lại, trọng tài UNCITRAL là một hệ thống linh hoạt hơn, không gắn với một trung tâm cụ thể nào. Các bên có quyền tự do lựa chọn trọng tài viên, địa điểm và ngôn ngữ. Tuy nhiên, phán quyết của trọng tài UNCITRAL phải tuân thủ luật trọng tài của nơi tiến hành tố tụng và việc thi hành phán quyết phụ thuộc vào Công ước New York 1958, cho phép tòa án quốc gia từ chối thi hành dựa trên một số lý do nhất định. Ngoài ra, một số hiệp định cũng đề cập đến các trung tâm khác như Phòng Thương mại Stockholm (SCC) hoặc Phòng Thương mại Quốc tế (ICC).
4.1. Giải quyết tranh chấp tại Trung tâm ICSID Cơ chế và quy tắc
ICSID là diễn đàn chuyên biệt và hàng đầu cho giải quyết tranh chấp nhà đầu tư-nhà nước. Để ICSID có thẩm quyền, tranh chấp phải có yếu tố pháp lý, phát sinh trực tiếp từ một khoản đầu tư, và diễn ra giữa một Quốc gia ký kết Công ước ICSID và công dân của một Quốc gia ký kết khác. Các bên phải đồng ý bằng văn bản để đưa tranh chấp ra ICSID. Sự đồng ý này thường được thể hiện trong các BIT hoặc FTA. Một trong những ưu điểm lớn nhất của ICSID là cơ chế thi hành phán quyết mạnh mẽ. Các quốc gia thành viên có nghĩa vụ công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài của ICSID như thể đó là phán quyết cuối cùng của tòa án nước mình, loại bỏ gần như hoàn toàn vai trò của tòa án quốc gia trong giai đoạn hậu phán quyết.
4.2. Trọng tài đầu tư theo Quy tắc trọng tài UNCITRAL linh hoạt
Quy tắc trọng tài UNCITRAL cung cấp một bộ quy tắc tố tụng toàn diện cho các vụ trọng tài vụ việc (ad hoc). Đây là một lựa chọn quan trọng khi các điều kiện tố tụng tại ICSID không được đáp ứng. Sự linh hoạt của quy tắc UNCITRAL cho phép các bên tùy chỉnh quy trình tố tụng cho phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của tranh chấp. Gần đây, UNCITRAL đã ban hành Quy tắc về Minh bạch trong Tố tụng trọng tài giữa nhà đầu tư và quốc gia, giải quyết các chỉ trích về tính bí mật của trọng tài đầu tư. Quy tắc này, có hiệu lực từ năm 2014, thúc đẩy việc công khai các tài liệu và phiên điều trần, tăng cường tính giải trình của hệ thống ISDS.
4.3. Vai trò Công ước New York 1958 trong thi hành phán quyết
Đối với các phán quyết trọng tài không thuộc ICSID (như phán quyết theo quy tắc UNCITRAL, ICC, SCC), việc thi hành phán quyết trọng tài đầu tư phụ thuộc vào Công ước New York 1958. Đây là công cụ pháp lý quốc tế quan trọng nhất về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài, với hơn 160 quốc gia thành viên. Công ước yêu cầu tòa án của các nước thành viên phải công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài, chỉ cho phép từ chối trong một số trường hợp hãn hữu được liệt kê (ví dụ: vi phạm chính sách công, thỏa thuận trọng tài vô hiệu). Mặc dù mạnh mẽ, cơ chế của Công ước New York vẫn để ngỏ khả năng tòa án quốc gia can thiệp, không được tự động và khép kín như hệ thống của ICSID.
V. Bài học từ các phán quyết trọng tài đầu tư quốc tế nổi bật
Phân tích các vụ kiện thực tế là cách tốt nhất để hiểu rõ cách các nguyên tắc của luật đầu tư quốc tế được áp dụng và những hệ quả của nó. Các phán quyết trọng tài đã định hình nên nội dung của nhiều khái niệm pháp lý quan trọng và cung cấp những bài học đắt giá cho cả nhà đầu tư và quốc gia. Vụ kiện Occidental Petroleum Corporation kiện Ecuador là một ví dụ điển hình về mức độ phức tạp và số tiền bồi thường khổng lồ trong trọng tài đầu tư quốc tế. Dù hội đồng trọng tài thừa nhận Occidental đã vi phạm hợp đồng khi chuyển nhượng một phần quyền lợi mà không có sự cho phép, họ vẫn cho rằng hành động chấm dứt hợp đồng của Ecuador là “không tương xứng” và cấu thành hành vi vi phạm BIT Mỹ-Ecuador. Phán quyết này buộc Ecuador bồi thường 1,8 tỷ USD, một con số kỷ lục tại ICSID, và nhấn mạnh tầm quan trọng của nguyên tắc tương xứng khi nhà nước áp dụng các biện pháp chế tài. Các vụ kiện liên quan đến Việt Nam, như vụ Trịnh Vĩnh Bình kiện Việt Nam hay DialAsie kiện Việt Nam, cũng cho thấy Việt Nam không miễn nhiễm với cơ chế ISDS. Những vụ kiện này, dù kết quả ra sao, cũng là lời cảnh báo về sự cần thiết phải rà soát lại các cam kết trong các hiệp định đầu tư quốc tế và xây dựng một cơ chế phòng ngừa, ứng phó hiệu quả.
5.1. Vụ Occidental kiện Ecuador Bài học về nguyên tắc tương xứng
Trong vụ Occidental kiện Ecuador, hội đồng trọng tài ICSID đã đưa ra một phán quyết gây tranh cãi. Ecuador chấm dứt hợp đồng khai thác dầu khí với Occidental sau khi công ty này chuyển nhượng 40% quyền lợi cho một công ty khác mà không xin phép, một hành vi vi phạm rõ ràng các điều khoản của hợp đồng. Tuy nhiên, hội đồng trọng tài cho rằng biện pháp chấm dứt hợp đồng của Ecuador là quá mức cần thiết và không tương xứng với mức độ vi phạm của Occidental. Thay vào đó, Ecuador lẽ ra nên áp dụng các biện pháp nhẹ nhàng hơn. Phán quyết này cho thấy ngay cả khi nhà đầu tư có lỗi, hành động phản ứng của nhà nước vẫn phải tuân thủ nguyên tắc tương xứng theo luật đầu tư quốc tế, nếu không vẫn có thể bị coi là vi phạm hiệp định.
5.2. Thực trạng giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế tại Việt Nam
Việt Nam đã và đang đối mặt với một số vụ kiện ISDS. Vụ kiện đầu tiên là của ông Trịnh Vĩnh Bình (nhà đầu tư Hà Lan) liên quan đến việc thu hồi các giấy phép đầu tư. Các vụ kiện sau này bao gồm Michael McKenzie kiện Việt Nam và DialAsie kiện Việt Nam, liên quan đến các dự án đầu tư trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Những vụ kiện này cho thấy các nhà đầu tư nước ngoài ngày càng nhận thức rõ hơn về quyền của mình theo các Hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư mà Việt Nam đã ký kết. Đối mặt với nguy cơ bị kiện, Chính phủ Việt Nam đã ban hành Quyết định 04/2014/QĐ-TTg về Quy chế phối hợp trong giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, một bước đi quan trọng để hệ thống hóa và nâng cao hiệu quả ứng phó.
5.3. Xu hướng minh bạch hóa tố tụng trọng tài đầu tư quốc tế
Trước những chỉ trích về tính bí mật của tố tụng trọng tài đầu tư quốc tế, một xu hướng minh bạch hóa đang nổi lên. Đi đầu là việc UNCITRAL thông qua Quy tắc về Minh bạch vào năm 2013. Quy tắc này yêu cầu công khai các tài liệu liên quan đến vụ kiện, từ thông báo trọng tài, các bản đệ trình của các bên cho đến phán quyết trọng tài. Nó cũng cho phép các bên thứ ba (amicus curiae) đệ trình quan điểm và mở các phiên điều trần cho công chúng. Sự thay đổi này được cho là cần thiết vì các tranh chấp đầu tư thường liên quan đến các vấn đề chính sách công và tiền thuế của người dân, do đó công chúng có quyền được biết. Xu hướng này đang định hình lại bản chất của ISDS, cân bằng giữa lợi ích của nhà đầu tư và lợi ích công cộng.
VI. Giải pháp phòng ngừa tranh chấp đầu tư cho Việt Nam hiệu quả
Từ thực tiễn giải quyết tranh chấp trên thế giới và các vụ kiện liên quan đến chính mình, Việt Nam cần rút ra những bài học kinh nghiệm sâu sắc để xây dựng một chiến lược toàn diện nhằm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư bằng trọng tài một cách hiệu quả. Kinh nghiệm quan trọng hàng đầu là sự cẩn trọng trong quá trình đàm phán và ký kết các hiệp định đầu tư quốc tế mới. Cần rà soát kỹ lưỡng các điều khoản giải quyết tranh chấp và các định nghĩa về “đầu tư”, “nhà đầu tư” để tránh những cách diễn giải quá rộng, bất lợi cho quốc gia. Đồng thời, cần đưa vào các điều khoản bảo vệ không gian chính sách của nhà nước, cho phép chính phủ thực hiện các biện pháp điều tiết cần thiết vì lợi ích công cộng mà không vi phạm cam kết quốc tế. Bên cạnh đó, việc nâng cao năng lực của các cơ quan nhà nước là yếu tố then chốt. Cần đào tạo đội ngũ cán bộ pháp lý am hiểu về luật đầu tư quốc tế và tố tụng trọng tài đầu tư quốc tế. Quy chế phối hợp giữa các bộ, ngành trong việc xử lý các khiếu nại của nhà đầu tư cần được thực hiện một cách nhất quán và hiệu quả, nhằm giải quyết các bất đồng ngay từ giai đoạn đầu, trước khi chúng leo thang thành một vụ kiện chính thức tại ICSID hay VIAC. Cuối cùng, việc chủ động rà soát và hoàn thiện hệ thống pháp luật trong nước để đảm bảo tính minh bạch, nhất quán và phù hợp với các cam kết quốc tế là biện pháp phòng ngừa bền vững nhất.
6.1. Kinh nghiệm trong đàm phán và ký kết hiệp định đầu tư IIA
Trong bối cảnh đàm phán các FTA thế hệ mới như TPP (nay là CPTPP) hay EVFTA, Việt Nam cần có một cách tiếp cận mới đối với các chương đầu tư. Thay vì chấp nhận các điều khoản mẫu có lợi cho nhà đầu tư, cần chủ động đề xuất các điều khoản cân bằng hơn. Cần định nghĩa “đầu tư” một cách chặt chẽ, loại trừ các tài sản mang tính đầu cơ. Các tiêu chuẩn bảo hộ đầu tư như FET cần được làm rõ nội dung, gắn với các tiêu chuẩn của luật tập quán quốc tế để hạn chế sự tùy nghi của hội đồng trọng tài. Quan trọng hơn, cần đưa vào các ngoại lệ rõ ràng cho các chính sách về y tế, môi trường và an ninh quốc gia, đảm bảo quyền điều tiết chính đáng của chính phủ không bị thách thức một cách vô lý.
6.2. Nâng cao năng lực và cơ chế phối hợp giải quyết tranh chấp
Để đối phó hiệu quả với các vụ kiện ISDS, Việt Nam cần một cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ. Quyết định 04/2014/QĐ-TTg là một bước đi đúng hướng, xác định rõ vai trò chủ trì của Bộ Tư pháp và trách nhiệm của các bộ, ngành, địa phương liên quan. Cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế này, đảm bảo luồng thông tin thông suốt, phản ứng nhanh chóng và chuẩn bị hồ sơ, lập luận một cách kỹ lưỡng. Việc xây dựng một đội ngũ luật sư chuyên trách, cả trong nước và quốc tế, có kinh nghiệm về trọng tài đầu tư quốc tế là cực kỳ quan trọng. Đầu tư vào con người và quy trình chính là sự chuẩn bị tốt nhất để bảo vệ lợi ích quốc gia trong các vụ kiện phức tạp này.
6.3. Chủ động hoàn thiện hệ thống pháp luật và môi trường đầu tư
Giải pháp gốc rễ để phòng ngừa tranh chấp là xây dựng một môi trường đầu tư và kinh doanh minh bạch, công bằng và có thể dự đoán. Điều này đòi hỏi phải liên tục rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật trong nước, từ Luật Đầu tư, Luật Doanh nghiệp đến các quy định chuyên ngành, để đảm bảo sự tương thích với các cam kết trong các hiệp định đầu tư quốc tế. Khi các quy định pháp luật rõ ràng, thủ tục hành chính đơn giản, và các quyết định của cơ quan nhà nước được ban hành một cách nhất quán, dựa trên cơ sở pháp lý vững chắc, nguy cơ phát sinh các khiếu nại liên quan đến đối xử công bằng và thỏa đáng (FET) hay trưng thu, quốc hữu hóa gián tiếp sẽ giảm đi đáng kể.
