phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, kết cấu của luận văn gồm hai chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và cơ sở pháp lý của việc giải quyết tranh chấp phát sinh trong hoạt động cho vay của ngân hàng thƣơng mại. Chƣơng 2: Thực tiễn giải quyết tranh chấp phát sinh trong hoạt động cho vay của ngân hàng thƣơng mại ở Việt Nam và một số kiến nghị. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ PHÁP LÝ CỦA VIỆC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP PHÁT SINH TRONG HOẠT ĐỘNG CHO VAY CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP PHÁT SINH TRONG HOẠT ĐỘNG CHO VAY CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1.
Khái luận về tranh chấp phát sinh trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm và đặc điểm của tranh chấp phát sinh trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại Thuật ngữ “tranh chấp” nói chung đƣợc hiểu là sự bất đồng, mâu thuẫn về quyền lợi và nghĩa vụ phát sinh giữa các bên liên quan. Những bất đồng, mâu thuẫn này có thể phát sinh từ những quan hệ xã hội do nhiều ngành luật khác nhau điều chỉnh, vì thế nên tranh chấp thƣờng đƣợc đặt tên theo lĩnh vực phát sinh tranh chấp. Tranh chấp là một hiện tƣợng xã hội có tính khách quan và mang tính lịch sử.
Hầu hết các tranh chấp trong đời sống kinh tế - xã hội đều liên quan đến vấn đề phân tranh lợi ích giữa các chủ thể trong các mối quan hệ gắn liền với sự phân bổ các lợi ích. Trong điều kiện nền kinh tế thị trƣờng, do sự phân bổ lợi ích là rất rõ ràng dựa trên các quy luật và nguyên tắc của thị trƣờng nên tranh chấp có xu hƣớng ngày càng trở nên gay gắt và diễn biến phức tạp. Trong khoa học pháp lý hiện nay, khái niệm tranh chấp nói chung và tranh chấp phát sinh trong hoạt động cho vay của NHTM nói riêng đƣợc sử dụng khá phổ biến trong đời sống kinh tế xã hội. Tuy nhiên, vẫn chƣa có một quan niệm thực sự thống nhất về thuật ngữ này mà chỉ dừng lại ở vấn đề quan điểm của một số tác giả trên cơ sở tiếp cận nó thông qua luật nội dung và luật tố tụng.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo cách hiểu thông thƣờng, tranh chấp phát sinh trong hoạt động cho vay của NHTM là biểu hiện sự mâu thuẫn hay bất đồng về quyền và lợi ích phát sinh từ hợp đồng cho vay của bên cho vay là NHTM và khách hàng vay trong quá trình thực hiện hợp đồng cho vay. Một hợp đồng cho vay (HĐCV) chỉ đƣợc coi là có tranh chấp khi sự xung đột, bất đồng về phƣơng diện quyền lợi giữa các bên đã đƣợc thể hiện ra bên ngoài (mặt khách quan) thông qua những bằng chứng cụ thể và xác định đƣợc. Vì thế, không phải cứ khi nào vi phạm HĐCV thì khi đó có tranh chấp mà đôi khi sự vi phạm hợp đồng diễn ra trƣớc và tranh chấp hợp đồng lại là sự kiện diễn ra sau đó một khoảng thời gian nhất định. Thậm chí, có trƣờng hợp vi phạm HĐCV nhƣng không có sự tranh chấp bởi các bên không bày tỏ ra bên ngoài về sự bất đồng hay mâu thuẫn về lợi ích giữa họ với nhau bằng các hành vi phản kháng cụ thể có giá trị chứng cứ.
Tranh chấp phát sinh trong hoạt động cho vay của NHTM là một dạng của tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại. Trong điều kiện của nền kinh tế thị trƣờng ở nƣớc ta, hoạt động cho vay của NHTM ngày càng đa dạng, không ngừng phát triển với nhiều gói dịch vụ khác nhau. Vì vậy, tranh chấp trong hoạt động cho vay của NHTM có những biểu hiện đa dạng về nội dung, hình thức và mức độ khác nhau. Đó có thể là những bất đồng giữa NHTM và ngƣời đi vay trong việc trả lãi suất, điều chỉnh lãi suất hoặc có thể là mâu thuẫn giữa các bên trong việc phát mại tài sản đảm bảo.
So với những tranh chấp trong các lĩnh vực xã hội khác nhƣ lao động, hành chính, hôn nhân và gia đình, tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại khác thì tranh chấp phát sinh trong hoạt động cho vay của NHTM có những đặc điểm sau: Thứ nhất, nội dung của tranh chấp trong hoạt động cho vay của NHTM chủ yếu là mâu thuẫn về lợi ích kinh tế liên quan đến số tiền vay và lãi suất cho vay hoặc các khoản phí có liên quan đến khoản vay. Bởi lẽ, mục đích cơ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bản mà các chủ thể mong muốn đạt tới khi tham gia hoạt động cho vay là lợi nhuận hoặc đối tƣợng đầu tƣ, sử dụng. Do vậy, trong quá trình thực hiện xung đột về lợi ích kinh tế là nội dung cơ bản của mọi tranh chấp trong hoạt động cho vay của NHTM. Đặc điểm này giống nhƣ đặc điểm của tranh chấp trong kinh doanh, thƣơng mại nói chung, dù có những điểm khá đặc thù về đối tƣợng tranh chấp.
Thứ hai, nguyên tắc giải quyết tranh chấp luôn ƣu tiên bình đẳng, thỏa thuận. Khi có mẫu thuẫn phát sinh các bên luôn đặt nguyên tắc bình đẳng, thỏa thuận lên hàng đầu, trong trƣờng hợp không thể thỏa thuận đƣợc thì các bên sẽ giải quyết tranh chấp thông qua phƣơng thức giải quyết của cơ quan Trọng tài, Tòa án. Đây cũng là đặc điểm chung của tranh chấp trong kinh doanh, thƣơng mại. Thứ ba, chủ thể của quan hệ tranh chấp luôn có một bên là NHTM, còn bên kia là khách hàng vay (tổ chức, hộ gia đình, cá nhân…).
Trong quan hệ này, NHTM đóng vai trò là bên cho vay, có quyền và lợi ích xung đột với bên vay trong HĐCV. NHTM đƣợc coi là tổ chức trung gian tài chính, nhận tiền gửi của các hộ gia đình, cá nhân và dùng số tiền đó để cho các doanh nghiệp và cá nhân khác vay, cung cấp các dịch vụ về trao đổi ngoại tệ, chuyển tiền, các dịch vụ liên quan đến thƣ tín dụng, dịch vụ két an toàn… Thứ tư, tranh chấp trong hoạt động cho vay của NHTM phát sinh gắn liền với hoạt động cho vay của NHTM. Hoạt động cho vay của NHTM vốn rất đa dạng, chịu sự tác động, điều tiết của các quy luật và yếu tố riêng của thị trƣờng, chẳng hạn nhƣ quy luật cung cầu, sự biến đổi không ngừng của giá cả, chính sách điều tiễn vĩ mô của Nhà nƣớc. Những tranh chấp phát sinh trong trong hoạt động cho vay của NHTM cũng vì thế mà có những biến đổi linh hoạt về hình thức biểu hiện, về tính chất mức độ và đòi hỏi cách thức giải quyết linh hoạt của các bên.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các nguyên nhân phát sinh tranh chấp trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại Nguyên nhân của tranh chấp giữa NHTM và khách hàng xuất phát từ một trong những đặc trƣng cơ bản của HĐCV là sự chứa đựng nguy cơ rủi ro rất lớn cho quyền lợi của bên cho vay tức là NHTM, vì theo cam kết trong HĐCV, bên cho vay chỉ có thể đòi tiền của bên vay sau một thời hạn nhất định, nếu thời hạn cho vay càng dài thì nguy cơ rủi ro và bất trắc càng lớn, vì thế mà các tranh chấp phát sinh từ HĐCV cũng thƣờng xảy ra với số lƣợng và tỷ lệ lớn hơn so với các hợp đồng khác. Thực tế cho thấy, các nguyên nhân phát sinh tranh chấp từ HĐCV thì có nhiều nhƣng tựu trung có thể chú ý đến một số nguyên nhân cơ bản sau đây: - Nguyên nhân khách quan: Loại nguyên nhân này bắt nguồn từ tác động của cuộc khủng hoảng tài chính, suy thoái kinh tế toàn cầu và kinh tế trong nƣớc đã làm suy giảm hoạt động đầu tƣ, thƣơng mại và sản xuất kinh doanh, đời sống kinh tế khó khăn, kéo theo những khó khăn trong hoạt động tài chính, ngân hàng nên vi phạm pháp luật trong lĩnh vực kinh tế nói chung và lĩnh vực ngân hàng nói riêng có chiều hƣớng gia tăng. Trong đó, lĩnh vực kinh doanh ngân hàng là lĩnh vực kinh doanh gắn trực tiếp với tiền tệ cũng là nơi mà tội phạm cũng nhƣ những cán bộ ngân hàng lợi dụng chức năng, nhiệm vụ để tham ô, tham nhũng và có các hành vi vi phạm pháp luật.
Mặt khác, việc xây dựng, hoàn thiện thể chế pháp luật, cơ chế, chính sách quản lý đối với hoạt động tiền tệ, ngân hàng còn chậm, chƣa đáp ứng đƣợc yêu cầu thực tiễn trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu, rộng, công nghệ thông tin ngày càng hiện đại, hoạt động ngân hàng ngày càng phát triển nhanh, đa dạng, phức tạp. - Nguyên nhân chủ quan: Loại nguyên nhân này xuất phát từ hành vi vi phạm của các bên tham gia hợp đồng tín dụng, bao gồm hành vi vi phạm từ 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phía khách hàng và ngân hàng, hoặc có thể xuất phát từ những yếu kém trong hoạt động quản trị rủi ro của NHTM. Thật vậy, việc vay vốn ngân hàng để kinh doanh, sản xuất, tiêu dùng. là hoạt động kinh tế, tiêu dùng bình thƣờng.
Tài năng của nhà kinh doanh là ở chỗ càng sử dụng hiệu quả vốn vay huy động càng tốt. Tuy nhiên, không phải việc sử dụng nguồn vốn vay lúc nào cũng thuận lợi nhƣ ý muốn. Một khi khách hàng kinh doanh thua lỗ, phá sản, hàng hoá chậm tiêu thụ, do công nợ chƣa thu đƣợc, sử dụng sai mục đích, hoặc do kinh tế khó khăn (đối với khách hành là cá nhân) thì sẽ rơi vào tình trạng không có khả năng trả lãi và trả khoản vay cho NHTM. Trong những trƣờng hợp đó, để đòi lại đƣợc khoản vốn đã cho vay, NHTM sẽ tăng cƣờng giám sát, đôn đốc thu nợ hoặc xử lý tài sản thế chấp để thu hồi nợ.
Cũng có khi khách hàng có khả năng thanh toán khoản nợ khi đến hạn những đã cố ý lừa đảo hoặc có tính toán trƣớc khi vay vốn ngân hàng để chiếm đoạt vốn của ngân hàng nhƣ: chuẩn bị tài liệu gian dối hết sức công phu; móc nối, thông đồng với cán bộ tín dụng; đến hạn trả nợ dây dƣa rồi tìm cách trốn khỏi nơi cƣ trú.