CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN TỔNG QUAN VỀ CÔNG CỤ QUYỀN CHỌN 1.1 Lý luận tổng quan về quyền chọn 1.1 Khái niệm về quyền chọn Quyền chọn (option) là một hợp đồng giữa người mua và người bán quyền, trong đó người mua quyền có quyền nh ưng không có nghĩa vụ mua hoặc bán một tài sản cơ sở nào đó ở một mức giá xác định trong một khoảng thời gian thỏa thuận trước. Người bán quyền có nghĩa vụ bán hoặc mua t ài sản cơ sở trong hợp đồng theo giá đã thoả thuận. Những tài sản cơ sở sau đây có thể phát sinh một quyền chọn dựa tr ên nó, có thể phân tài sản cơ sở thành các nhóm sau: - Đối với hàng hoá, có quyền chọn: cà phê, ngũ cốc, vàng, dầu,… - Đối với tài sản tài chính: quyền chọn ngoại tệ, cổ phiếu, trái phiếu, chỉ số chứng khoán, hợp đồng tương lai,… Hiện nay trên thế giới, các giao dịch quyền chọn dựa tr ên tài sản tài chính chiếm tỷ trọng lớn, đặc biệt l à quyền chọn các loại cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ. Bên cạnh đó, do là những hàng hoá đặc biệt nên quyền chọn vàng và dầu cũng chiếm một tỷ trọng khá lớn.
Các nội dung chủ yếu của một hợp đồng quyền chọn : - Loại tài sản cơ sở và khối lượng được giao dịch trên hợp đồng - Quyền chọn mua hay chọn bán - Kiểu Mỹ hay kiểu Châu Âu - Thời hạn của quyền chọn: tất cả các quyền chọn được niêm yết đều có ngày hết hạn cố định. Người mua quyền có quyền bán hoặc mua tài sản cơ sở tại một thời điểm bất kỳ cho đến ngày đáo hạn (nếu là quyền chọn kiểu Mỹ) hoặc thực hiện v ào ngày đáo hạn (nếu là quyền chọn kiểu Châu Âu). LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 - Mức giá thực hiện của quyền chọn: là giá mà người mua quyền có thể mua tài sản cơ sở từ người bán quyền chọn (trong trường hợp quyền chọn mua) hoặc l à bán tài sản cơ sở cho người bán quyền chọn (trong trường hợp đối với quyền chọn bán). Tổng số tiền thực hiện bằng khối lượng tài sản cơ sở trên hợp đồng nhân với giá thực hiện một đơn vị tài sản và được xác định trên Sở giao dịch mà tại đó các hợp đồng này được niêm yết.2 Lịch sử hình thành và phát triển của thị trường quyền chọn Quyền chọn có từ lâu trên thị trường thế giới, những giao dịch đầu tiên của quyền chọn mua và quyền chọn bán được cho là đã xuất hiện từ đầu thế kỷ 18 ở Châu Âu.
Vào đầu những năm 1900, một nhóm Công ty gọi l à “Hiệp hội những nhà môi giới và kinh doanh quyền chọn mua và quyền chọn bán” đã thành lập thị trường các quyền chọn. Nếu một người nào đó muốn mua quyền chọn, một th ành viên của hiệp hội sẽ này sẽ tìm một người bán sẵn sàng muốn ký hợp đồng bán quyền chọn. Nếu công ty thành viên không thể tìm ra được người bán, tự công ty sẽ bán quyền chọn với giá cả thích hợp. V ì vậy, một công ty thành viên có thể vừa là nhà môi giới vừa là nhà kinh doanh.
Thị trường hoạt động theo cách n ày gọi là thị trường phi tập trung OTC (over-the-counter). Quyền chọn phát triển mạnh trong những năm gần đây, qua thời gian, các hợp đồng quyền chọn được chuẩn hoá như ngày nay. Các h ợp đồng quyền chọn cổ điển xuất hiện trên thị trường chứng khoán không tập trung ở Luân Đôn v ào thế kỷ 19, trong giai đoạn các nhà đầu tư có thể mua được quyền chọn, tuy nhiên nó không được chuyển nhượng. Mãi đến năm 1973, Ủy ban thương mại Chicago (Chicago Board of Trade- CBOT) thành lập Sàn giao dịch quyền chọn chứng khoán Chicago (Chicago Board Options Exchange – CBOE), giao dịch quyền chọn cổ phiếu chính thức được thực hiện tại đây.
Thị trường CBOE mang lại một điều mới cho thị tr ường quyền chọn đó là tiêu chuẩn hoá giá cả quyền chọn và ngày đáo hạn. Thời kỳ đầu, chủ yếu trao đổi các cổ phiếu thương mại đơn lẻ. Năm 1992, quyền chọn bắt đầu g iao dịch trên các hợp đồng tương lai với trái phiếu chính phủ, v à loại giao dịch này phát triển rất nhanh. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Giao dịch trên thị trường đấu giá mở, việc mua bán quyền chọn cung cấp rất nhiều công cụ để đầu cơ và phòng hộ giá cho cộng đồng thương mại.
Quyền chọn được chuyển nhượng đã phát triển một cách nhanh chóng, sau thị trường CBOE là thị trường American Stock Exchange (AMEX), Philadelphia Stock Exchange (PHLX) bắt đầu thực hiện giao dịch quyền chọn v ào năm 1975, Pacific Stock Exchange (PSE) thực hiện giao dịch quyền chọn vào năm 1976 và New York Stock Exchange (NYSE) thực hiện giao dịch quyền chọn v ào năm 1985. Tiếp theo là các thị trường Châu Âu như European Option Exchange ở Amsterdam, London Stock Exchange và London International Financial Futures Exchange (LIFFE 1982), ở Thụy Điển có thị trường Optionsmaklarna (OM), ở Pháp có thị trường Monep, ở Đức có thị tr ường Terminborse (Eurex). Sự cạnh tranh của thị tr ường phi tập trung (OTC) v à thị trường quyền chọn tập trung đã diễn ra trong một thời gian d ài. Điểm mạnh của thị trường giao dịch tập trung là tính minh bạch, giá cả của hợp đồng giao dịch được công bố và tính thanh khoản được thể hiện là hợp đồng quyền chọn có thể được mua bán cho đối tác khác.3 Đặc điểm của hợp đồng giao dịch quyền chọn - Về cơ bản, hợp đồng quyền chọn khác với hợp đồng kỳ hạn v à hợp đồng tương lai.
Trong hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng tương lai, hai bên đối tác phải tự cam kết thực hiện một số hành vi nhất định, trong đó quy định rõ việc giao nhận sản phẩm. Ngược lại, hợp đồng giao dịch quyền chọn chỉ quy định quyền giao hay nhận tài sản cơ sở, mà không bắt buộc thực hiện nghĩa vụ của ng ười mua quyền chọn, có nghĩa là người mua quyền chọn có quyền thực hiện hay không thực hiện quyền, c òn người bán phải có nghĩa vụ thực hiện quyền khi bên mua yêu cầu. - Ngày thực hiện quyền do người mua quyền quyết định ở trong kỳ hạn. Đối với quyền chọn kiểu Mỹ, có thể được thực hiện vào bất kỳ thời điểm nào trong kỳ hạn, nếu quá kỳ hạn quyền mất hiệu lực.
Đối với quyền chọn kiểu Châu Âu chỉ được thực hiện vào ngày đáo hạn. - Trong khi đối với hợp đồng kỳ hạn v à hợp đồng tương lai không có chi phí cho việc ký hợp đồng, ngoại trừ y êu cầu ký quỹ, thì hợp đồng quyền chọn yêu cầu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 người mua phải có thanh toán ban đầu , gọi là phí quyền chọn. Tính linh hoạt của phí quyền chọn là đặc điểm nổi bật của giao dịch quyền chọn.4 Phân loại quyền chọn 1.1 Theo loại quyền Theo cách phân loại này có quyền chọn mua và quyền chọn bán. ♦ Hợp đồng quyền chọn mua (Call option): l à một thoả thuận giao dịch mộ t lượng tài sản cơ sở nhất định, trong đó người mua call option sẽ trả cho ng ười bán call option một khoản tiền, gọi là phí quyền chọn.
Trong trường hợp này, người mua sẽ có quyền nhưng không bắt buộc phải mua một lượng tài sản cơ sở đó theo một mức giá đã được thoả thuận trước vào một ngày hoặc một khoảng thời gian xác định trong tương lai; người bán nhận được tiền từ người mua nên người bán có trách nhiệm phải bán lượng tài sản cơ sở đó với giá thực hiện đã thoả thuận vào ngày đáo hạn. ♦ Hợp đồng quyền chọn bán (Put option): là một thoả thuận giao dịch một lượng tài sản cơ sở nhất định, theo đó người mua put option sẽ trả cho ng ười bán put option một khoản tiền, gọi là phí quyền chọn và người mua sẽ có quyền nh ưng không phải là nghĩa vụ phải bán một lượng tài sản cơ sở đó theo mức giá đã thoả thuận trước vào một ngày hoặc một khoảng thời gian xác định trong t ương lai. Người bán quyền chọn bán nhận đ ược phí từ người mua quyền chọn bán n ên phải mua số lượng tài sản cơ sở đó ở mức giá thoả thuận vào ngày đáo hạn.2 Theo kiểu hợp đồng ♦ Quyền chọn kiểu Châu Âu (European option): là quyền chọn chỉ cho phép người nắm giữ thực hiện quyền mua hoặc bán của m ình vào ngày đáo hạn của hợp đồng. ♦ Quyền chọn kiểu Mỹ (American option): là quyền chọn cho phép người nắm giữ thực hiện quyền mua hoặc bán của m ình vào bất kỳ thời điểm nào trong thời gian hiệu lực của hợp đồng, kể từ khi ký kết hợp đồng cho đến hết ng ày đáo hạn của hợp đồng.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Sự phân biệt trên không liên quan đến vị trí địa lý, quyền chọn kiểu Châu Âu dễ phân tích hơn quyền chọn kiểu Mỹ, và một số thuộc tính trong quyền chọn kiểu Mỹ thường được suy ra từ quyền chọn kiểu Châu Âu.3 Theo thị trường giao dịch ♦ Hợp đồng quyền chọn giao dịch tr ên thị trường tập trung: là quyền chọn được tiêu chuẩn hoá về quy mô, số lượng, giá thực hiện và ngày đáo hạn, được giao dịch trên các thị trường tập trung. Do đó tính minh bạch của thị trường rất cao, thể hiện ở chỗ giá cả, số lượng của hợp đồng giao dịch đ ược công bố chi tiết vào cuối ngày giao dịch, làm dữ liệu tham khảo cho các ng ày giao dịch tiếp theo hoặc cho nhiều mục đích khác. Đặc biệt, các hợp đồng dễ d àng được chuyển nhượng giữa các nhà đầu tư nên tính thanh khoản cao. ♦ Hợp đồng quyền chọn giao dịch tr ên thị trường phi tập trung (OTC): là thỏa thuận mua bán giữa hai bên, theo đó quyền chọn được người bán đưa ra theo thỏa thuận với người mua nhằm đáp ứng nhu cầu cụ thể của một ng ười mua, chúng không được giao dịch trên các Sở giao dịch tập trung.
Hợp đồng th ường được giao dịch giữa các đối tác liên ngân hàng, hoặc giữa ngân hàng với khách hàng là các cá nhân, doanh nghiệp. Do các hợp đồng quyền chọn không đ ược chuẩn hóa, chi tiết của hợp đồng là thỏa thuận giữa các bên, nên tính linh hoạt đối với các hợp đồng này là rất cao, đáp ứng được nhu cầu cá biệt của từng khách hàng.