Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn của phát thanh đồng hành Chương 3: Khảo sát và đánh giá thực trạng ứng dụng phát thanh đồng hành tại một số kênh phát thanh của Đài Tiếng nói Việt Nam Chương 4: Vấn đề đặt ra và giải pháp ứng dụng phát thanh đồng hành tại Đài Tiếng nói Việt Nam thời gian tới Nội dung của Luận án sẽ được trình bày theo thứ tự các chương nói trên. TONG QUAN VE TINH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Trên thé giới 1. Nhóm các công trình nghiên cứu về phát thanh Phát thanh là loại hình báo chí có lịch sử lâu đời, vì vậy, trong lịch sử phát triển có nhiều công trình nghiên cứu về phát thanh.
Tuy nhiên, trong khuôn khổ Luận án, chúng tôi chỉ nghiên cứu một sỐ công trình tiêu biểu của các nhà khoa học, chuyên gia và nhà báo phát thanh trong những năm gần đây. - Cuỗn “Making radio”(tam dịch: Lam báo phát thanh) [129] của tac giả Steve Ahern và một số đồng nghiệp tại Radio Australia là cuốn sách viết khá kỹ về sản xuất radio thời kỳ 2.0 khi phát thanh kết nối với internet. Cuốn sách đưa ra nhiều quan điểm, kinh nghiệm và kỹ năng sản xuất phát thanh trong môi trường công nghệ và thị trường truyền thông có nhiều thay đổi. Về vai trò của phát thanh hiện nay, các tác gia cho răng: “Phát thanh ra đời đã hơn một thé kỷ.
Nó đã phải đổi mặt với nhiều cạnh tranh và vẫn tôn tại. Nó sẽ tiếp tục ton tại trong 100 năm tiếp theo nếu những nhà sản xuất phát thanh biết cách đổi mới phát thanh như các thế hệ trước đã làm trong quá khứ. Tại sao phát thanh sẽ tôn tại? Bởi vì nó là một phương tiện âm thanh di động. Mọi người vẫn muốn có phát thanh” [tr9].
Trong cuốn sách, tác giả đã trình bày các nghiên cứu và đúc kết thành những kỹ năng trong sản xuất chương trình phát thanh trực tiếp, dẫn chương trình phát thanh, phát thanh tương tác, làm tin phát thanh hay phỏng van phát thanh. Những kỹ năng đó đã hướng đến cách làm phát thanh hiện đại dạng thức đồng hành ở Australia trước những thách thức của truyền hình và internet: Dù dai truyền hình ngày nay đã lấp được khoảng trống về công nghệ và có thê truyền trực tiếp từ hiện trường, internet cũng mở rộng phạm vi kênh tin tức sẵn có dành cho các khách hàng nhưng “tin phát thanh vẫn nhanh nhất, di động và tính một đối một về thông tin dù có sự cạnh tranh với các loại hình khác. Phát thanh là phương tiện truyén thông gan gũi, thân mật mà chúng ta sử dụng và mối quan hệ với thính giả mà nó tạo ra là diéu các loại hình khác không thể làm được” [tr245]. - Cuốn Radio Production [126] của tác giả Robert McLeish cung cấp kiến thức về tô chức xây dựng chương trình phát thanh từ việc đưa tin đến các thao tác kỹ thuật, tiến hành phỏng vấn và viết cho phát thanh qua cuộc khảo sát toàn cầu về hoạt 19 động của các dai, từ Ac-hen-ti-na tới Gha-na, va từ Đài Loan tới Mê-xi-cô và Slô-va- kia.
Tác giả cũng dành nhiều trang để nói về định dạng radio (format) và phân tích cách thức sản xuất các chương trình phát thanh theo nhiều dạng thức và nhiều loại chương trình phát thanh như: Chương trình tin tức, chương trình talk, chương trình tạp chí, chuyên đề. Đặc biệt, trong cuốn sách này, tác giả Robert McLeish đã bàn sâu đến việc sản xuất chương trình phát thanh bằng công nghệ số, quá trình biên tập trên máy tính, sử dụng máy ghi âm số và cách thức vận hành đài phát thanh chuyên sản xuất các chương trình và tác phâm phát trên internet. Tác giả khăng định công nghệ số không phải là cản trở, là rào cản của phát thanh mà thực chất đã đem đến cho phát thanh nhiều thuận lợi từ cách thức tổ chức sản xuất các chương trình phát thanh đến phân phối và tiếp cận tương tác với thính giả. Tuy nhiên, bên cạnh sự thuận tiện, đồng bộ và có tính chính xác, nhanh nhạy cao, công nghệ số cũng đặt ra những yêu cầu rất cao về kỹ năng cho các nhà báo phát thanh cũng như các vấn đề đạo đức và luật pháp liên quan đến nhà báo phát thanh trong quá trình sản xuất các chương trình phát thanh.
Tuy không nói trực tiếp đến phát thanh đồng hành nhưng thực tế những kinh nghiệm và kỹ năng trong cuốn sách cũng đã phần nào đề cập đến dạng thức này. - Trong các cuốn sách và tài liệu nước ngoài viết về radio và sản xuất phát thanh, cuốn “Beyond Powerful Radio” [123] của tác giả Valeria Geller, học giả Hoa Kỳ, là công trình được tạp chí Radio World cho rằng “cần có ở mọi tòa soạn Thời sự và Đài phát thanh”. Cuốn sách “chỉ ra cho những người làm phát thanh cách thức lên sóng và đem lại những kết quả đáng kinh ngạc”. Trong cuốn sách này, tác giả đã đưa ra những kinh nghiệm quý dé làm cho những câu chuyện trên sóng phát thanh trở nên sống động, cũng như những cách thức để sáng tạo nội dung trên sóng phát thanh.
Cuốn sách này bao gồm 8 phần: Sáng tạo nội dung đa nền tảng; Trình bày tác phẩm bang giọng đọc; Làm việc trong môi trường đa nên tảng; Tiếp thị nội dung; Cách viết tin; Khảo sát thính giả và cuối cùng là Phát thanh thương mại. Nêu quan điểm về những đặc điểm của radio mà các loại hình khác không thể có được, tác giả cho rằng: “Radio vẫn mang tính chất cá nhân. Người nghe vẫn tìm kiếm sự kết nói, phép màu mà những phương tiện media khác đang bỏ quên. Người nghe quan tâm đến nội dung được đề cập.
Đó là điều xảy ra đối với họ, liên quan mật thiết đến Cuộc sống cua họ. Nội dung phải mang đậm tinh đời sống, thục tế, sự thật. Do đó, trước khi chọn một nội dung nào đó, can phải đặt câu hoi: Nội dung đó có thích 20 hợp không, nó xảy ra như thế nào, bạn quan tâm không, liệu bạn quan tâm đến nội dung này không, liệu thính giả quan tâm không. Một chương trình tốt là một sự phan ánh tuyệt với của cuộc sống” [tr12].
Tác giả cũng giành khá nhiều thời lượng để nói về cách thức sản xuất chương trình phát thanh, trong đó chú trọng vào show buổi sáng với sự kết hợp giữa tin tức, giao thông và thời tiết. Tác giả cũng khang định răng, một show phát thanh phải có những đặc điểm riêng biệt và lôi kéo thính giả: “Một show buổi sáng “mạnh mẽ”, “vững chắc” là nên tang cho một đài phát thanh vững chắc. Phan lớn các show buổi sáng bắt dau bang thông tin cơ bản như giao thông, thời tiết, âm nhạc, tin tức, kết quả trận đấu. Tác giả cũng chỉ ra rằng, thính giả show sáng cũng có sự khác biệt ở từng múi giờ cụ thể, vì vậy, khi thiết kế chương trình phát thanh, các đài phát thanh ở Mỹ đã thiết kế “chia show theo mỗi giờ.
Mỗi giờ là một show khác nhau. Mỗi show sẽ có phong cách khác nhau, dù cùng một tin tức và sự kiện nhưng sẽ được trình bày theo phong cách khác dé tránh nhàm chán cho thính giả”. Lý do là bởi: “Nếu người dẫn chương trình lúc 9h - 10h vẫn tiếp tục những điều mà người dẫn chương trình trước đó thực hiện lúc 6h - 7h theo cùng một phong cách, thì thính giả sẽ không thé chấp nhận, bởi không chỉ thính gia đã là thính giả khác, mà dù là một người đi nữa thi lúc này tâm sinh lý và mong muốn nghe của họ cũng đã khác, đòi hỏi phải có phong cách khác phù hợp hơn. [tr15] Qua những ví dụ cụ thê, qua phân tích các show phát thanh, dù tác giả không đưa ra định nghĩa cụ thể về phát thanh đồng hành và những đặc điểm của phát thanh đồng hành, nhưng thực tế đã chỉ ra rất nhiều dấu hiệu nhận biết phát thanh đồng hành và những kỹ năng thực hiện phát thanh đồng hành.
- Cuốn “Introduction to radio production” của Oberiri Destiny Apuke, giảng viên Khoa Truyền thông đại chúng, Dai học Jalinngo, Niegieria là cuốn sách giới thiệu về cách tổ chức sản xuất phát thanh. Khi nói về đặc điểm của phát thanh, tác giả cho răng, phát thanh có khả năng thiết lập chương trình nghị sự bằng cách nêu lên những vấn đề nổi cộm trong xã hội chúng ta, từ đó khiến mọi người cùng suy nghĩ về nó theo định hướng của đài phát thanh. Với đặc điểm này, Đài phát thanh có khả năng gây ảnh hưởng đến mức độ nhận thức của công chúng về các vấn đề đó, khiến vấn đề đó trở thành vấn đề mà thính giả quan tâm [121, tr27]. Đây là một trong ít cuốn sách khang định điều này.
Việc khang định phát thanh có khả năng thiết lập chương trình nghị sự cho thấy, khi đồng hành với sự kiện, phát thanh có 21 khả năng đeo bám thông tin dé đây sự kiện lên thành van đề nóng, nhiều người quan tâm và định hướng dư luận xã hội. - Về sản xuất phát thanh nói chung, các cuốn sách như “Tường thuật và đưa tin - Sổ tay những diéu cơ bản” [95] của Peter Eng và Jeff Hodson soạn cho “Quỹ tưởng niệm báo chí Đông Dương”; “Here’s the news - A radio News manual” của Asia Paciffic Institute, hay “Hướng dan nghề lam báo độc lập” của Deborah Potter. cũng đã đề cập kha chi tiết từ cơ bản đến nâng cao. Đặc biệt, cuốn “Các thé loại báo chí phát thanh” của V.
Xmirnop đã đề cập một cách rất kỹ càng và chỉ tiết về các thé loại báo chí phát thanh từ tin tức, bình luận, phóng sự, phóng sự tài liệu. Nếu xét về mặt hình thức phát thanh trên sóng thi các thé loại được phân ra thành 3 nhóm: các thé loại độc thoại, các thé loại đối thoại, các thé loại tổng hợp. Tác gia cho rằng: “Môi thể loại déu có dải tan riêng của mình, trong đó nhà báo tác nghiệp nhằm giải quyết nhiệm vụ sáng tạo. Những dải tan ấy có thé hẹp hơn hoặc rộng hon tùy thuộc vào từng nhiệm vụ và đặc điểm của mỗi thé loại.
Chính những dải tan ấy quy định việc sử dụng tat cả những gì có thể hữu dụng đối với một thé loại nào đó, tạo không gian sáng tạo rộng mở trong tất cả các khâu công việc: từ thu thập tai liệu cho đến sử dung tai liệu đó” [tr57]. - Trong những năm gần đây, xuất hiện một số cuốn sách đề cập những xu hướng của báo chí, trong đó có phát thanh trên internet và môi trường số.