CHƯƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHÁT THANH TƯƠNG TÁC 1. Những khái niệm liên quan 1. Khái niệm tương tác Thuật ngữ tương tác (interactivity) được du nhập từ nước ngoài vào Việt Nam trước hết xuất phát từ ngành công nghệ thông tin. Ý nghĩa nguyên gốc của khái niệm tương tác là tác động qua lại, ảnh hưởng lẫn nhau (reciprocally active; acting upon or influencing each other) [21] giữa con người với con người, giữa con người với máy tính… thông qua một môi trường cụ thể nào đó.
Ngày nay, với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, con người ở nhiều vùng miền khác nhau còn có thể giao tiếp trực tiếp với nhau qua sóng truyền hình, qua điện thoại, mạng internet… một cách dễ dàng và nhanh chóng. Từ yếu tố này, tương tác còn được hiểu theo nghĩa là dòng chảy hai chiều giữa thông tin và người sử dụng, đáp ứng nhu cầu của người sử dụng. [21] (TG) Trong cuốn “From new media to communication”, Refaeli nêu ra khái niệm : “Tính tương tác là một khái niệm được sử dụng rộng rãi với sự biểu lộ bằng trực giác, được định nghĩa theo cách nghĩ về khả năng giao tiếp. Nó có giá trị cao về bề mặt, không chỉ đơn thuần dựa vào sự đồng thuận, sự giảng giải về ngữ nghĩa mà còn dựa vào sự xác định theo những kinh nghiệm nổi trội trong cuộc sống thực".110] (TG) Theo hai cuốn Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên và Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, “tương tác” được hiểu dưới hai hình thức động từ và tính từ.
Trong đó động từ tương tác được giải nghĩa là sự “Tác động qua lại lẫn nhau. Lực tương tác giữa các vật. Quan hệ tương tác”. Còn nghĩa tính từ được dùng cho thiết bị hoặc chương trình máy tính - “Là sự trao Luan van 7 đổi thông tin qua lại liên tục giữa máy với người sử dụng”.1081] Trong cuốn Từ điển tiếng Việt thông dụng (Dictionary of common Vietnamese) do Nguyễn Như Ý chủ biên, thì “Tương tác (interaction) là sự tác động qua lại lẫn nhau.
Sự tương tác giữa các vật. Các nhân tố tương tác lẫn nhau”.847] Như vậy, tương tác là sự ảnh hưởng, tác động qua lại lẫn nhau giữa hai sự vật, hiện tượng. Sự ảnh hưởng, tác động này mang tính hai chiều và không hạn định số lần tác động. Tương tác trong truyền thông Khi xã hội càng hiện đại, việc đáp ứng về thông tin cho công chúng lại càng đổi mới.
Hiện nay, nhu cầu của công chúng không chỉ giới hạn ở việc tiếp nhận mà còn mở rộng cả phản hồi và tương tác với thông tin nhận được. Do đó, tính tương tác đã trở thành một đặc trưng quan trọng của báo chí hiện đại. Tương tác trong lĩnh vực truyền thông nói chung là sự tác động của thông tin đến công chúng và sự phản hồi của công chúng đến các cơ quan báo chí dưới nhiều hình thức khác nhau. Cho phép công chúng truyền thông cùng tham dự vào nội dung thông tin của báo như phản hồi tin tức, liên hệ với chuyên gia, với những độc giả khác hay chính với người làm báo.
Hoạt động tương tác luôn diễn ra hai chiều, do đó góp phần nâng cao tính tính chủ động và dân chủ trong tiếp nhận thông tin. Trong các Tài liệu về báo điện tử, Thạc sỹ Phan Văn Tú cho rằng: “Tính tương tác trong truyền thông diễn ra với nhiều đối tượng: - Tương tác giữa công chúng với tòa soạn. - Tương tác giữa công chúng với nguồn tư liệu của tờ báo. - Tương tác giữa công chúng với nhà báo.
Luan van 8 - Tương tác giữa công chúng với nhân vật của bài báo. - Tương tác giữa công chúng với nhau. Chính điều này sẽ làm tăng sự đa chiều và thu hút trong thông tin”. [22] Trước đây, sự phản hồi của công chúng đối với các cơ quan truyền thông diễn ra chậm.
Hình thức chủ yếu là qua thư gửi bưu điện. Hiện nay, với sự phát triển của công nghệ thông tin và viễn thông, sự phản hồi của công chúng diễn ra nhanh hơn, thậm chí diễn ra ngay khi tác phẩm báo chí vừa đến với công chúng. Chúng ta có thể thấy điều này trong các chương trình truyền hình, chương trình phát thanh tương tác phát sóng trực tiếp và nhất là với báo mạng trực tuyến. Tương tác trong truyền hình “Ở nước ngoài, truyền hình tương tác (Interactive television) được xem như một thuật ngữ kỹ thuật, nhằm phân biệt với các hình thức truyền hình không trả tiền và người xem không được phép chọn lựa nội dung cần xem.
Truyền hình tương tác là phương thức xem truyền hình mà người xem phải trả tiền và được quyền chọn lựa chương trình để xem nhờ công nghệ kỹ thuật số”. [Nguồn:http://phanvantu.com/2007/07/interactive programme.html] Ở một phạm vi khác, thuật ngữ “tương tác” còn được xem như một phương thức mới, tính chất mới trong sản xuất các chương trình truyền hình, đó là tính “giao tiếp truyền hình” theo cách làm mới, dân chủ hơn, không bị sa vào một chiều thông tin như trước đây. Ở Việt Nam, tính tương tác trong truyền hình cũng bắt đầu được chú trọng trong nhiều năm trở lại đây. Hình thức tương tác phổ biến nhất trên Luan van 9 truyền hình hiện nay là tương tác bằng cách nhắn tin điện thoại.
Đây là cách thức đơn giản nhất và thu hút khán giả của các kênh truyền hình. Tương tác bằng tin nhắn là một trong những hình thức sử dụng phổ biến hiện nay trên các chương trình truyền hình. Nhiều chương trình ngay khi đang phát sóng, hoặc khi vừa kết thúc, trên màn hình hiện lên một số câu hỏi như “Bạn thích ca khúc nào nhất/ Bạn muốn tặng bài hát này cho ai. Hãy gửi tin nhắn đến số.” Nếu là tương tác trực tiếp, chỉ vài giây sau, tin nhắn và số điện thoại của khán giả hiện trên màn hình vô tuyến.
Ở Úc, sau khi kết thúc tập phim truyền hình thường có phần kêu gọi khán giả nhắn tin bình phẩm, đóng góp ý kiến và những chi tiết cần thiết, hay những vấn đề, hướng giải quyết cho nhân vật đó ở tập tiếp theo. Phim truyền hình Hàn Quốc cũng áp dụng cách này để thăm dò khán giả. Đây là cách làm đem lại nhiều lợi ích cho chương trình nói riêng và Đài truyền hình nói chung. Nó vừa tìm hiểu phản ứng của khán giả, vừa tăng lượng công chúng, vừa có nguồn thu phí từ lượng tin nhắn gửi về.
Hình thức này cũng đã được áp dụng tại Việt Nam. Năm 2007, kênh VTV3 phát sóng bộ phim Nhật ký Vàng Anh, là chương trình phim truyền hình nhiều tập có tính tương tác đầu tiên tại Việt Nam. Mỗi tập phim dài 10 phút, nói về các tình huống thường gặp trong đời sống tâm lý, giới tính của tuổi vị thành niên thông qua nhân vật chính là Vàng Anh. Cuối mỗi tập sẽ có phần câu hỏi dành cho khán giả.
Khán giả sẽ chọn phương án đồng ý, không đồng ý hoặc phương án khác so với cách ứng xử của Vàng Anh thông qua tổng đài tin nhắn. Từ đó các ý kiến sẽ được tổng kết lại. Phương án được lựa chọn bởi nhiều người nhất sẽ được thể hiện ở ngay tập phim tiếp theo. Sự thành công của những chương trình tương tác về nội dung như Nhật ký Vàng Anh là ở chỗ, nó đã tạo ra cho khán giả cái cảm giác được điều Luan van 10 khiển câu chuyện theo ý mình.
Và với cảm giác đó, chương trình trở nên gần gũi và thân thiện hơn với công chúng. Một trong những hình thức tương tác khác ở truyền hình Việt Nam chính là các dạng chương trình Talk show. Đây là hình thức tương tác trực tiếp, giao lưu trực tiếp với người thực hiện chương trình và khách mời của chương tình. Các chương trình như: Như chưa hề có cuộc chia ly phát trên kênh VTV1 của Đài truyền hình Việt Nam, Sao online của Đài truyền hình Kỹ thuật số VTC, chương trình Góc nhìn không gian phát sóng trên kênh truyền hình VTC1, Chương trình Sáng ngời y đức nằm trong Chuyên mục Giao lưu, phát sóng vào thứ Năm hàng tuần trên kênh HTV9, chương trình Trang web đồng đẳng trong chuyên mục Những ước mơ xanh, phát vào tối thứ bảy (hai tuần một lần) trên VTV1.
là những chương trình truyền hình tương tác. Với những chương trình dạng Talk show như thế này, người xem có thể gọi điện thoại trực tiếp, bày tỏ ý kiến với nhân vật của chương trình trong các chương trình tọa đàm, giao lưu được phát sóng trực tiếp. Năm 2007, Truyền hình Việt Nam có thêm kênh mới – VTV6 , ra mắt chương trình truyền hình dành cho thanh thiếu niên, theo phong cách mới: Truyền hình tương tác. Điều này tạo nên sự mới mẻ, mang tính đột phá trong việc sản xuất chương trình của truyền hình Việt Nam.
Các chương trình của kênh VTV6 tương tác với khán giả dưới nhiều hình thức khác nhau như: truyền hình, Internet (email, webcam, blog), điện thoại di động, điện thoại cố định. ngay trong lúc chương trình đang phát sóng hay trước đó. Nhiều chương trình có khán giả tham gia vào việc sản xuất nội dung như Clip Việt – dành cho những bạn trẻ yêu thích quay phim, chụp ảnh; Thế hệ tôi – dành cho sinh viên báo chí; Kết nối trẻ là chương trình thảo luận đa chiều trên mạng và truyền hình, hoàn toàn mở cho thanh niên, sinh viên từ 18 – 24 tuổi. Mọi người có thể thảo luận các vấn đề của giới trẻ khi tiếp cận những trào lưu Luan van 11 cuộc sống, đặc biệt là các vấn đề trong tiếp nhận, tiếp thu, thưởng thức nghệ thuật.
Nhà tròn là chương trình có đối tượng tham gia trẻ nhất. Nội dung xoay quanh việc trao đổi các vấn đề tuổi teen quan tâm, từ tâm lý giới tính đến việc hỗ trợ pháp luật khi có các vấn đề về bạo lực gia đình, bạo lực học đường, xâm hại tình dục, tâm lý. để đưa ra các giải pháp để giải quyết. Tiếp tục thành công của những chương trình tương tác dạng Talk show, Chủ nhật (15/1/2012), số đầu tiên của chương trình Trở về ký ức đã chính thức được phát sóng trực tiếp trên kênh VTV1 và VTV4 vào lúc 14h15 – 15h00.
Với thời lượng 45 phút, chương trình bao gồm các phần: Phóng sự - Trò chuyện – Thông báo và Tư vấn/ Tương tác. Đây là chương trình truyền hình tương tác đầu tiên tại Việt Nam có nội dung nói về sự hi sinh, mất mát của các anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống trong hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mĩ của đất nước. Ngay trong quá trình diễn ra, ngoài chương trình giao lưu tại trường quay còn có sự giao lưu với khán giả đang xem truyền hình.