CHƯƠNG 1 ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP GIÁO DỤC CÔNG LẬP VÀ CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP GIÁO DỤC CÔNG LẬP 1. TỔNG QUAN VỀ ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP GIÁO DỤC CÔNG LẬP 1. Khái niệm đơn vị sự nghiệp công lập Đơn vị sự nghiệp công lập (dưới đây gọi tắt là đơn vị sự nghiệp) là đơn vị do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập, có tư cách pháp nhân, có tài khoản, con dấu riêng, thực hiện chức năng phục vụ quản lý nhà nước hoặc cung cấp dịch vụ công trong các ngành, lĩnh vực theo quy định của pháp luật như y tế, giáo dục đào tạo, khoa học, công nghệ, môi trường, văn học nghệ thuật, thể dục thể thao, sự nghiệp kinh tế, dịch vụ việc làm… Đối với các cơ quan quản lý các ngành sự nghiệp, những tổ chức này là những đơn vị cơ bản thực hiện nhiệm vụ của ngành. Trong quá trình hoạt động, đơn vị sự nghiệp cũng được Nhà nước cho phép tạo lập nguồn thu thông qua các khoản thu phí và các khoản thu từ cung ứng dịch vụ để trang trải một phần hoặc toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên.
Mục đích hoạt động của các đơn vị sự nghiệp là không vì lợi nhuận, chủ yếu phục vụ lợi ích cộng đồng. Đơn vị sự nghiệp công lập được nhận biết qua ba yếu tố chính: là một tổ chức phục vụ xã hội, hoạt động không lấy mục tiêu lợi nhuận là chính (hoạt động công ích), được Nhà nước (cấp có thẩm quyền) ra quyết định thành lập. Đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập là đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo, bao gồm: các trường đại học, học viện, cao đẳng, trung cấp chuyên nghiệp, các cơ sở mầm non, các trường tiểu học, trung học, các trung tâm kỹ thuật tổng hợp - hướng nghiệp, trung tâm giáo dục thường xuyên, trung tâm đào tạo, các trường dạy nghề, … 5 1. Đặc điểm đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập 1.
Đặc điểm đơn vị sự nghiệp công lập - Đơn vị sự nghiệp công lập là một tổ chức hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội, không vì mục đích lợi nhuận. Nhà nước tổ chức, duy trì và tài trợ cho các hoạt động sự nghiệp để cung cấp những sản phẩm, dịch vụ cho thị trường trước hết nhằm thực hiện vai trò của Nhà nước trong việc phân phối lại thu nhập và thực hiện chính sách phúc lợi công cộng khi can thiệp vào thị trường. Nhờ đó, sẽ hỗ trợ cho các ngành kinh tế hoạt động bình thường, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài, đảm bảo nhân lực, thúc đẩy hoạt động kinh tế phát triển và ngày càng đạt hiệu quả cao hơn, đảm bảo và không ngừng nâng cao sức khỏe, đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân. Trong quá trình hoạt động Nhà nước cho phép tạo lập nguồn thu (phí, lệ phí, sản xuất, dịch vụ) để trang trải một phần hoặc toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên.
Mức thu, nội dung thu thực hiện theo các quy định của Nhà nước. Nguồn thu sự nghiệp được bổ sung vào nguồn kinh phí hoạt động của đơn vị và được quản lý theo các quy định của Nhà nước về thu, chi sự nghiệp. - Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập luôn gắn liền với những lĩnh vực sự nghiệp như giáo dục, y tế, khoa học công nghệ… Đơn vị sự nghiệp thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn, cung cấp các sản phẩm, dịch vụ để đáp ứng nhu cầu và lợi ích chung thiết yếu của xã hội. - Các sản phẩm, dịch vụ do các đơn vị sự nghiệp công lập cung cấp mang lại lợi ích chung, có tính bền vững và gắn bó hữu cơ với quá trình tạo ra của cải vật chất và giá trị tinh thần.
Kết quả của hoạt động sự nghiệp công lập chủ yếu là tạo ra các “hàng hóa công cộng” ở dạng vật chất và phi vật chất, phục vụ trực tiếp hoặc gián tiếp quá trình tái sản xuất xã hội. Hàng hóa công cộng với hai đặc điểm “không loại trừ” và “không tranh giành”, tiêu dùng của người này không loại trừ việc tiêu dùng của người khác trong việc sử dụng hàng hóa công cộng như chiếu sáng công cộng, an ninh quốc phòng… 6 Nhờ sử dụng những hàng hóa công cộng do hoạt động sự nghiệp tạo ra mà quá trình sản xuất của cải vật chất được thuận lợi và ngày càng đạt hiệu quả cao. Hoạt động sự nghiệp giáo dục, đào tạo, y tế, thể dục thể thao đem đến tri thức và đảm bảo sức khỏe cho lực lượng lao động, tạo điều kiện cho lao động có chất lượng ngày càng tốt hơn; hoạt động sự nghiệp văn hóa, khoa học, thông tin mang lại cho con người những hiểu biết về tự nhiên, xã hội, tạo ra những công nghệ mới phục vụ sản xuất và đời sống… Vì vậy hoạt động sự nghiệp luôn gắn bó hữu cơ và tác động tích cực đến quá trình tái sản xuất xã hội. - Hoạt động sự nghiệp trong các đơn vị sự nghiệp công lập luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chương trình phát triển kinh tế, xã hội của Nhà nước.
Chính phủ tổ chức, duy trì và đảm bảo hoạt động sự nghiệp công lập để thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, để thực hiện những mục tiêu kinh tế - xã hội nhất định. Chính phủ tổ chức các chương trình mục tiêu quốc gia như: chương trình chăm sóc sức khỏe cộng đồng, chương trình xóa đói giảm nghèo, chương trình xóa mù chữ, chương trình phòng chống tội phạm… Những chương trình mục tiêu quốc gia này chỉ có Nhà nước mới có thể thực hiện một cách triệt để và có hiệu quả và Nhà nước triển khai thực hiện thông qua các đơn vị sự nghiệp công lập. - Kinh phí hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập theo dự toán được cấp có thẩm quyền giao. Tùy theo nguồn thu nhiều hay ít mà đơn vị được cấp hoàn toàn kinh phí hoạt động thường xuyên hoặc hỗ trợ một phần, hoặc tự chủ hoàn toàn.
- Chi hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập: các đơn vị sự nghiệp căn cứ dự toán được giao, thực hiện chi hoạt động theo các tiêu chuẩn, định mức, chế độ của Nhà nước và quy chế chi tiêu nội bộ của đơn vị. Đặc điểm đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập Đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập cũng có những đặc điểm chung của đơn vị sự nghiệp công lập. Tuy nhiên hoạt động giáo dục lại có những nét riêng biệt so với các hoạt động sự nghiệp khác trong nền kinh tế. Chính những nét riêng biệt này chi phối đến những nét đặc trưng của đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập: - Hoạt động của đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập luôn mang tính định hướng của Nhà nước trong từng thời kỳ.
Mục tiêu của giáo dục thường hướng vào nhu cầu của xã hội và định hướng của Nhà nước để tạo ra nguồn nhân lực đáp ứng đủ cả về số lượng và chất lượng lao động cho sự phát triển của nền kinh tế. - Năm học thường không trùng với năm ngân sách. Đặc điểm này chi phối tới nguồn thu sự nghiệp của đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập bởi thu từ học phí, lệ phí chỉ giới hạn theo số tháng của học sinh, sinh viên. - Đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập sử dụng con người để giáo dục và đào tạo con người.
Kết quả của hoạt động giáo dục đào tạo là tạo ra những con người được trang bị đầy đủ tri thức. Bên cạnh việc trang bị những kiến thức cho con người, đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập còn hướng tới mục tiêu giáo dục con người một cách toàn diện cả đức cả tài. Thực hiện được mục tiêu này phần lớn là phải nhờ những người thầy - những người thầy có đủ đức, đủ tài để đào tạo ra những con người toàn diện cho xã hội. - Hoạt động giáo dục đào tạo mang tính kết nối cao giữa gia đình, nhà trường và xã hội.
Có thể nói sự tham gia kết nối giữa gia đình, nhà trường là rất cần thiết, sự kết nối này đem lại hiệu quả cao hơn trong giáo dục. Đối với xã hội, đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập là nơi cung cấp nguồn nhân lực có chất lượng cho xã hội. Có thể nói sự kết nối giữa gia đình, nhà trường và xã hội là một điều tất yếu trong hoạt động giáo dục. - Đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập cung ứng dịch vụ công đặc biệt, sản phẩm là tri thức.
Trong tất cả các hoạt động sự nghiệp thì chỉ có hoạt 8 động sự nghiệp giáo dục chuyên môn hóa trong việc giáo dục và đào tạo con người, đem lại tri thức cho con người. Tri thức là nhu cầu cần thiết của con người. Thông qua hoạt động giáo dục đào tạo, nguồn tri thức hết sức phong phú đa dạng thuộc nhiều lĩnh vực được tiếp cận đến những đối tượng có nhu cầu cần học chúng. Ngày nay chúng ta được biết đến khái niệm “nền kinh tế tri thức”.
Tri thức sẽ quyết định đến sự phát triển của mỗi quốc gia. Việt Nam là một quốc gia đang phát triển, để đưa nước ta đi lên là một nước phát triển thì con đường ngắn nhất là phát triển nền kinh tế tri thức. Chính vì vậy mà Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến giáo dục đào tạo, coi giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu. Như vậy, từ những đặc trưng cơ bản của đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập không chỉ giúp ta thấy được sự khác biệt giữa đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập với đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực khác mà còn giúp cho quản lý mọi mặt hoạt động của đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập được tốt hơn trong đó có hoạt động quản lý tài chính.
Phân loại đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập * Căn cứ vào nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp, các đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập bao gồm: - Đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập không có thu: là các đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập không có nguồn thu hoặc có rất ít nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp. - Đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập có thu: là các đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập có nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp.