Mở đầu 5 Chƣơng 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2. Cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3. Đặc điểm vùng nghiên cứu và thực trạng nhận thức của cộng đồng Lý Sơn về biến đổi khí hậu Chƣơng 4.
Giải pháp truyền thông về biến đổi khí hậu cho cộng đồng dân cƣ đảo Lý Sơn Kết luận và khuyến nghị Tài liệu tham khảo Phụ lục 6 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý thuyết của vấn đề nghiên cứu 1. Một số khái niệm có liên quan đến vấn đề nghiên cứu Biến đổi khí hậu: là sự biến đổi trạng thái của hệ thống khí hậu so với trạng thái trung bình trong một khoảng thời gian dài, thƣờng là vài thập kỷ hoặc dài hơn (IPCC, 2007).
Nguyên nhân gây BĐKH là tác động của các điều kiện tự nhiên và hoạt động của con ngƣời. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng nguyên nhân chính gây BĐKH là do các hoạt động của con ngƣời. Biểu hiện chính của BĐKH là sự nóng lên toàn cầu, mực nƣớc biển dâng và sự gia tăng các hiện tƣợng khí hậu thủy văn cực đoan. Cộng đồng dân cư: bao gồm cộng đồng ngƣời dân sinh sống trên cùng địa bàn, thôn, làng, ấp, bản, buôn, bon, phum, sóc, tổ dân phố, điểm dân cƣ tƣợng tự và có cùng phong tục tập quán [12].
Truyền thông: là quá trình liên tục trao đổi thông tin, tƣ tƣởng, tình cảm,…chia sẻ kỹ năng và kinh nghiệm giữa hai hoặc nhiều ngƣời nhằm tăng cƣờng hiểu biết lẫn nhau, thay đổi nhận thức, tiến tới điều chỉnh hành vi và thái độ phù hợp với nhu cầu phát triển của cá nhân, của nhóm và của cộng đồng xã hội [7]. Một số phƣơng thức truyền thông chủ yếu thƣờng đƣợc sử dụng, gồm: - Truyền thông một chiều: Bằng phƣơng thức này ngƣời truyền thông gửi thông điệp truyền thông tới ngƣời nhận thông điệp truyền thông qua kênh truyền thông mà không có điều kiện nhận đƣợc sự phản hồi của đối tƣợng truyền thông [7]. - Truyền thông hai chiều: Thông điệp đƣợc trao đổi giữa ngƣời gửi và ngƣời nhận thông điệp thông qua các kênh truyền thông. Ngƣời gửi có thể nhận đƣợc thông tin phản hồi từ phía ngƣời nhận và quá trình này có thể lặp đi, lặp lại nhiều lần [7].
- Truyền thông nhiều chiều: Để thực hiện đƣợc phƣơng thức này, ngƣời làm truyền thông phải thực hiện 03 bƣớc gồm: tiến hành thu thập thông tin (điều tra, khảo sát, nghiên cứu thực tế tại cơ sở); gửi thông điệp truyền thông và nhận thông tin phản hồi từ phía đối tƣợng truyền thông [7]. Phƣơng thức truyền thông nhiều chiều tập trung vào mục đích chia sẻ thông tin có tính đến tất cả các yếu tố khác của quá trình truyền thông, kể cả những trở ngại, khó khăn có thể ảnh hƣởng đến. Đây là một phƣơng thức truyền thông hiệu quả, thƣờng 7 đƣợc sử dụng trong các chiến dịch truyền thông quy mô lớn nhƣ chƣơng trình xóa đói giảm nghèo, di dân-tái định cƣ,.Các kênh truyền thông trong phƣơng thức này thƣờng là các phƣơng tiện thông tin đại chúng (báo chí, phát thanh, truyền hình,.) hoặc kết hợp với các chƣơng trình (mít tinh, cổ động, hội thảo,. Truyền thông về biến đổi khí hậu: là quá trình trao đổi thông tin về BĐKH nhằm ứng phó với BĐKH, giúp hạn chế tác động của BĐKH gây ra.
Truyền thông cần phải đƣợc xem là một công cụ quan trọng, cơ bản tác động trực tiếp hoặc gián tiếp làm thay đổi thái độ, hành vi của con ngƣời trong cộng đồng; từ đó thúc đẩy họ thay đổi, tự nguyên tham vào các hoạt động thích ứng và giảm nhẹ BĐKH từ đơn giản nhất tới phức tạp nhất, và không chỉ tự mình tham gia mà còn lôi cuốn ngƣời khác cùng tham gia tạo hiệu ứng lan tỏa và rộng khắp [14]. Tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước 1. Các nghiên cứu trên thế giới Từ giữa những năm 1980, việc truyền thông công khai về BĐKH và gần đây hơn - câu hỏi làm thế nào để truyền đạt nó một cách hiệu quả nhất đã có những bƣớc tiến mạnh mẽ (Susanne, 2010). Phần lớn thông tin liên lạc ban đầu tập trung tƣơng đối hẹp vào các phát hiện khoa học và báo cáo tổng hợp, chẳng hạn nhƣ báo cáo do IPCC công bố định kỳ, đôi khi đƣợc thực hiện bởi các sự kiện cực đoan đặc biệt nghiêm trọng, đôi khi bởi các hội nghị cấp cao hoặc các cuộc họp chính sách.
Nhƣng những tác động của BĐKH đã sớm đƣợc công nhận là có khả năng lan rộng và sâu rộng trên khắp các khu vực và lĩnh vực kinh tế trên thế giới. Sau hơn 20 năm, nhờ tiến bộ khoa học và sự đồng thuận khoa học lớn hơn nhiều, truyền thông công khai về BĐKH không còn chỉ nằm trong phạm vi tranh luận của các chuyên gia và các nhà khoa học. Các phƣơng pháp truyền thông đã đƣợc cải thiện và nhận thức của cộng đồng, rõ nét nhất là ở nhiều nƣớc phát triển đã có những thay đổi đáng kể. Sự dịch chuyển của truyền thông về BĐKH đã thật sự vƣợt ra ngoài các vấn đề khoa học và chính sách.
Nhiều quốc gia, tổ chức phi chính phủ trên thế giới đều rất tích cực trong các chiến dịch truyền thông về BĐKH và năng lƣợng với các mục tiêu cụ thể nhƣ giáo dục, nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của nhiều nhóm đối tƣợng khác nhau (Susanne, 2010). Kể từ năm 2000, nhiều hội thảo và nghiên cứu về truyền thông BĐKH tăng lên 8 nhanh chóng. Với sự hỗ trợ của Quỹ Hành động BĐKH Canada, Cơ quan Đánh giá Môi trƣờng Canada đã giao cho Đại học Waterloo tổ chức Hội nghị chuyên đề quốc tế về truyền thông BĐKH từ ngày 22/6 đến ngày 24 tháng 6 năm 2000, với 250 đại diện đƣợc mời từ các cơ quan chính phủ Canada, các trƣờng đại học, các tổ chức phi chính phủ, các công ty tƣ vấn độc lập, cộng đồng địa phƣơng và các phƣơng tiện truyền thông tham dự. Tại hội nghị, các đại biểu cho rằng tính chất phức tạp của BĐKH đã gây ra những khó khăn và trở ngại nhất định trong truyền thông về BĐKH trên thế giới.
Ngoài ra, mục tiêu giảm phát thải KNK không đƣợc đƣa ra rõ ràng và cần có thêm thời gian để tìm kiếm mô hình truyền thông BĐKH phù hợp. Tuy nhiên, Hội nghị đã đặt ra nhiều kỳ vọng đối với truyền thông về BĐKH, trong đó nhấn mạnh việc nâng cao nhận thức, hiểu biết sâu sắc hơn của cộng đồng về BĐKH từ đó truyền cảm hứng cho hành động. Trong nhiều năm qua, thế giới cũng chứng kiến nhiều tiến bộ đã đạt đƣợc trong thực hành truyền thông và nâng cao nhận thức của cộng đồng về BĐKH ở nhiều nƣớc phát triển. Tuy nhiên, điều này không đúng với các nƣớc đang phát triển, đặc biệt là các cộng đồng ven biển (Whitmarsh và Lorenzoni, 2010).
Nghiên cứu về truyền thông BĐKH tại các quốc gia đang phát triển ở các đảo nhỏ (SIDS) là rất cần thiết và quan trọng. Không giống nhƣ các cộng đồng nông thôn trên đất liền lục địa, SIDS là các cộng đồng ven biển rất dễ bị tổn thƣơng do BĐKH, bao gồm nƣớc biển dâng và cả nƣớc dâng do bão, bão, lũ lụt và xói mòn bờ biển. Trong khi, các quốc đảo thƣờng có mật độ dân số cao và sinh kế của ngƣời dân phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là các nguồn tài nguyên biển hỗ trợ cho du lịch và nghề cá. Chính vì những đặc điểm đặc biệt này của SIDS, tăng cƣờng khả năng thích ứng với tình trạng dễ bị tổn thƣơng do BĐKH là hết sức cần thiết và một trong những khía cạnh chính của việc xây dựng năng lực thích ứng là nâng cao kiến thức và nhận thức của cộng đồng về BĐKH.
Từ những năm 2000, hàng loạt nghiên cứu, đánh giá về nhận thức của công chúng về BĐKH đã đƣợc thực hiện. McNamara (2013) đã công bố nghiên cứu về “Nâng cao nhận thức về biến đổi khí hậu trong cộng đồng Thái Bình Dương” [28] trên tạp chí Nghiên cứu Giáo dục Môi trƣờng, Australia. Nghiên cứu với sự tham gia của 10 thành viên đến từ Fiji, Kiribati, Solomo, Tuvalu và Vanuatu. 10 thành viên đã có nhiều kinh nghiệm làm việc 9 ở cấp cơ sở và nâng cao nhận thức cộng đồng là nội dung chính trong các hoạt động của họ.
Kết quả nghiên cứu cho thấy nâng cao nhận thức về BĐKH vẫn là một thành phần quan trọng và cần thiết của tất cả các dự án thích ứng với BĐKH dựa vào cộng đồng vì giúp hƣớng dẫn cộng đồng lập kế hoạch và ra quyết định đúng đắn. Nâng cao kiến thức và nhận thức về BĐKH sẽ khuyến khích những thay đổi trong hành vi và thái độ, thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng vào các hoạt động nâng cao năng lực thích ứng BĐKH. Nghiên cứu cũng đã cho thấy việc khuyến khích thành viên trong cộng đồng tham gia vào việc xây dựng kế hoạch theo mùa, tham gia các chuyến lƣu diễn quanh làng để mời gọi mọi ngƣời cùng biểu diễn, tổ chức các buổi sinh hoạt cộng đồng, hội nghị, hội thảo, đào tạo, tập huấn sẽ giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về BĐKH. Susanne (2014) đã công bố kết quả nghiên cứu về truyền thông thích ứng BĐKH.
Nghiên cứu cũng cho thấy sự tham gia của cộng đồng vào việc thích ứng cũng phụ thuộc sâu sắc vào bối cảnh diễn ra. Bối cảnh mà trong đó mà truyền thông về BĐKH đã phổ biến sẽ khác với bối cảnh có những xung đột trong truyền thông BĐKH và khác hơn nhiều trong bối cảnh cộng đồng chƣa có kiến thức về BĐKH. Mặc dù nghiên cứu tập trung vào truyền thông về thích ứng với BĐKH, nhƣng Susanne (2014) cho rằng dù ở góc độ nào thì kiến thức, nhận thức về BĐKH cũng nhƣ thực trạng truyền thông về biến đổi khí hậu cũng là những yếu tố then chốt cần phải đƣợc đánh giá và xác định. Nghiên cứu của Susanne (2014) là cơ sở lý luận quan trọng cho nhiều nghiên cứu sau này về truyền thông ĐBKH.
Usha (2014) tập trung nghiên cứu về cách thức mà phƣơng tiện truyền thông có sự tham gia, cụ thể là Video có sự tham gia là một hình thức truyền thông cho phép đối thoại trong và giữa các cộng đồng cũng nhƣ với những ngƣời ra quyết định. Đây là một hình thức cộng đồng mời gọi sự tham gia của các dân tộc đa dạng, do đó mang lại những quan điểm có giá trị cho các nhóm yếu thế nhƣ phụ nữ, thanh niên và ngƣời khuyết tật ở các đảo Thái Bình Dƣơng.