CHƯƠNG I: LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CHỌN 1. Sơ lược về lịch sử ra đời các công cụ phái sinh: 1. Lịch sử ra đời các công cụ phái sinh: Cùng với sự phát triển của kinh tế thế giới và xu hướng hội nhập kinh tế toàn cầu, công cụ phái sinh ngày càng trở nên quan trọng và được sử dụng rộng rãi trong phòng ngừa và hạn chế rủi ro. Các công cụ phái sinh đã được sử dụng từ nhiều thế kỷ qua.
Khởi nguồn, công cụ phái sinh phát sinh từ các giao dịch hàng hóa như gạo, hoa tulip. Công cụ kỳ hạn (forward) là công cụ cơ bản nhất của các công cụ phái sinh. Nó được hình thành từ thời xa xưa để nối cung và cầu giữa người nông dân và nhà buôn. Người nông dân không biết trước diễn biến giá lúa mà họ sẽ nhận được trong tương lai, do đó họ sẽ phải đối mặt với rất nhiều rủi ro.
Nhà buôn có nhu cầu mua lúa cũng sẽ phải đối mặt với rủi ro về về giá cả vì nó phụ thuộc vào lượng cung lúa trong mùa thu hoạch tới. Để hạn chế rủi ro đó, người nông dân và nhà buôn gặp nhau trước mùa gặt để thỏa thuận về giá cả dự kiến trong tương lai, hay nói cách khác họ thương lượng về một loại hợp đồng có thời hạn giúp cả hai bên loại trừ rủi ro có thể gặp phải do sự biến động về giá lúa. Trong các thập niên gần đây, sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế toàn cầu và đi kèm với nó là các rủi ro ngày càng đa dạng và khó lường, do đó các tổ chức tài chính đã quan tâm nhiều hơn tới việc sử dụng các giải pháp làm giảm thiểu rủi ro mà họ phải đối mặt. Các công cụ tài chính phái sinh đã được các tổ chức tài chính sử dụng nhằm mục đích hạn chế các rủi ro về lãi suất, tỷ giá, tín dụng… trong hoạt động.
Các công cụ phái sinh: 1. Khái niệm: Công cụ phái sinh là những công cụ được phát hành trên cơ sở những công cụ tài chính đã có nhằm đạt được những mục tiêu khác nhau như phòng tránh, phân tán rủi ro, bảo vệ lợi nhuận hoặc tạo ra lợi nhuận, chống biến động giá trị, và đôi khi để đầu cơ thu lợi nhuận. Giá trị của công cụ phái sinh bắt nguồn từ một số công cụ cơ sở như tỷ giá, trị giá cổ phiếu, trái phiếu, chỉ số chứng khoán, lãi suất. Các công cụ trên thị trường tài chính phái sinh rất phong phú và đa dạng nhưng nhìn chung có bốn công cụ chính là Hợp đồng kỳ hạn (Forward), Hợp 13 đồng tương lai (futures), hợp đồng quyền chọn (options) và hợp đồng hoán đổi (Swaps) 1.
Các công cụ phái sinh: Hợp đồng kỳ hạn (Forward) là một thỏa thuận trong đó một người mua và một người bán chấp thuận thực hiện một giao dịch hàng hóa với khối lượng xác định,tại một thời điểm xác định trong tương lai với một mức giá được ấn định tại thời điểm hiện tại. Hợp đồng tương lai (Futures): là một thỏa thuận để mua hoặc bán một tài sản vào một thời điểm chắc chắn trong tương lai với mức giá xác định. Giá của hợp đồng thay đổi tùy theo giá thị trường nhưng được cố định khi thực hiện giao dịch. Hợp đồng quy định rõ các đặc điểm kỹ thuật, do đó cả hai bên mua và bán đều biết chính xác tài sản nào được giao dịch.
Giá của hợp đồng tương lai được thỏa thuận trên sàn giao dịch trong quá trình bên mua và bên bán công khai mức giá mà họ muốn mua, bán trên sàn. Hiện nay, các thông tin giao dịch thường được xác định qua mạng giao dịch điện tử tự động. Điều này có nghĩa là khi một mức giá được thỏa thuận bởi bất kỳ ai trên sàn thì được hiểu là giá thanh toán. Sự minh bạch của các hợp đồng tương lai là một trong những điểm khác nhau cơ bản với các hợp đồng kỳ hạn mà theo đó giá chỉ được tỏa thuận giữa hai bên tham gia hợp đồng.
Hợp đồng hoán đổi (Swaps): là việc mua và bán đồng thời tài sản gốc tương tự hoặc nghĩa vụ tương đương với số tiền vốn mà việc hoán đổi các giao dịch tài chính cho phép cả hai bên tham gia các điều kiện thuận lợi hơn mong muốn. Hợp đồng quyền lựa chọn (Options): là hợp đồng cho phép người mua quyền lựa chọn quyền, không phải nghĩa vụ, mua (call) hoặc bán (put) một khối lượng nhất định hàng hóa với một mức giá xác định trong một thời gian nhất định. Các hàng hóa cơ sở này có thể là cổ phiếu, chỉ số cổ phiếu, trái phiếu, thương phẩm, đồng tiền hay hợp đồng tương lai. Giá trả cho quyền này được xác định trước.
Vai trò của công cụ phái sinh trong hoạt động kinh doanh của Ngân Hàng Thương Mại: 1. Vai trò của công cụ phái sinh trong phòng ngừa rủi ro tỷ giá: Thị trường phái sinh với các công cụ như: swaps, forward, future, option… tùy theo đặc điểm của từng công cụ và việc sử dụng mỗi công cụ vào các hoạt động nghiệp vụ cụ thể khác nhau như sử dụng trong hoạt động tín dụng, kinh doanh ngoại hối, kinh doanh chứng khoán…đến cả trong lĩnh 14 vực mua bán trên thị trường hàng hóa sẽ có những vai trò và tác dụng khác nhau. Tuy nhiên chúng đều mang lại một lợi ích cơ bản và quan trọng nhất đó là phòng ngừa rủi ro tài chính, nhờ hạn chế được sự biến động của giá cả hàng hóa, của tỷ giá, của lãi suất…Trong phạm vi bài viết này chỉ nhấn mạnh đến vai trò của công cụ phái sinh trong phòng ngừa rủi ro tỷ giá. Tỷ giá biến động theo một biên độ lớn và ngẫu nhiên, phản ánh quan hệ cung cầu về ngoại tệ trên thị trường mà thị trường luôn ẩn chứa các yếu tố rủi ro do đầu cơ và chênh lệch giá về ngoại tệ.
Đây là những yếu tố quan trọng làm cho tỷ giá hối đoái trên thị trường ngoại hối biến động một cách khó dự đoán. Chính vì sự không dự đoán trước được những thay đổi của tỷ giá trên thị trường mà các doanh nghiệp cũng như các NHTM luôn có mong muốn bảo hiểm rủi ro để chống lại những tổn thất có thể xảy ra đối với các dòng tiền ngoại tệ của mình, qua đó giúp bảo toàn lợi nhuận và duy trì được kết quả kinh doanh theo đúng kế hoạch đã đề ra. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu; các doanh nghiệp vay vốn bằng một loại ngoại tệ này nhưng nguồn thu lại bằng một ngoại tệ khác không tương ứng (ví dụ vay vốn bằng USD nhưng nguồn thu bằng EUR hoặc VND) hoặc các doanh nghiệp nước ngoài đầu tư vào Việt Nam, sau một thời gian họ chuyển vốn về nước trong thời gian hoạt động này tỷ giá có sự biến động rất lớn do đó việc sử dụng công cụ phái sinh trong những trường hợp này để phòng ngừa rủi ro tỷ giá sẽ giúp doanh nghiệp đạt được hiệu quả kinh tế rất lớn. Để thấy rõ hơn hiệu quả của việc sử dụng các công cụ phái sinh trong phòng ngừa rủi ro tỷ giá , xem chi tiết ví dụ như sau: Ngày 07/05/2008, công ty A ký hợp đồng quyền chọn mua ngoại tệ của ACB với số lượng ngoại tệ là 100.000EUR (đồng tiền thanh toán là USD), thời hạn hiệu lực: 3 tháng.
Tỷ giá thực hiện: EUR/USD = 1,45. Phí giao dịch: 1,2% hay 1. Tỷ giá kỳ hạn EUR/USD = 1,42. Ba tháng sau sẽ có 02 trường hợp xảy ra: Nếu tỷ giá EUR/USD trên thị trường, biến động theo chiều tăng, giả sử đạt ở mức 1,55.
Lúc này công ty có quyền mua của ACB 100.000 EUR với giá 1,45 và số tiền chi ra là 145. Nếu không có hợp đồng quyền chọn, để mua 100.000 EUR công ty phải chi: 100. => Với hợp đồng quyền chọn Công ty A có lợi là 10.260USD Nếu tỷ giá EUR/USD giảm xuống, thấp hơn tỷ giá đặt mua trong hợp đồng, giả sử là 1,38 công ty có quyền không thực hiện hợp đồng và mua 15 EUR trên thị trường với tỷ giá giao ngay là 1,38. => Cty chỉ trả 138.
Trường hợp này, công ty vẫn có lợi hơn, so với thực hiện một hợp đồng kỳ hạn, giả sử trong trường hợp này Cty A không mua quyền chọn mà mua hợp đồng kỳ hạn (tỷ giá kỳ hạn EUR/USD = 1,42), số tiền USD Cty cần để thanh toán là 1,42 x 100.000 USD => So với sử dụng hợp đồng quyền chọn chênh lệch là: 142.000USD Phí quyền chọn là 1.740USD, Công ty vẫn còn lợi hơn 4.740USD) Trên đây là một ví dụ cơ bản cho thấy được lợi ích khi sử dụng công cụ phái sinh ngoại tệ để phòng ngừa rủi ro tỷ giá đặc biệt là công cụ quyền chọn. Ưu điểm và hạn chế của các công cụ phái sinh: 1.Hợp đồng kỳ hạn: Đây là thỏa thuận cá nhân (qua thị trường phi tập trung OTC) giữa hai tổ chức tài chính hoặc giữa một tổ chức tài chính và khách hàng là công ty. Vì vậy hợp đồng kỳ hạn không tuân theo tiêu chuẩn của thị trường riêng biệt. * Ưu điểm: - Là công cụ giúp phòng ngừa rủi ro do sự biến động giá cả trong tương lai - Người sử dụng công cụ này không phải tốn bất kỳ chi phí khi thực hiện hợp đồng * Nhược điểm: - Hợp đồng kỳ hạn là hợp đồng bắt buộc nên khi đến ngày đáo hạn dù có bất lợi hai bên vẫn phải thực hiện hợp đồng.
- Hợp đồng kỳ hạn chỉ đáp ứng được nhu cầu khi nào khách hàng chỉ cần mua hoặc bán một loại tài sản cơ sở nào đó trong tương lai nhưng hiện tại không có nhu cầu. Tuy nhiên trên thực tế khách hàng vừa có nhu cầu mua bán tài sản cơ sở ở hiện tại đồng thời có nhu cầu mua bán ở tương lai => Hợp đồng kỳ hạn sẽ không đáp ứng được nhu cầu của khách hàng. Hợp đồng tương lai: Hợp đồng tương lai được bắt nguồn từ các hợp đồng kỳ hạn, được giới thiệu và giao dịch sau hợp đồng kỳ hạn hàng thế kỷ.