Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển thủy sản theo hướng hội nhập. Chương 2: Thực trạng phát triển thủy sản Thanh Hóa theo hướng hội nhập trong giai đoạn hiện nay. Chương 3: Giải pháp phát triển thủy sản Thanh Hóa theo hướng đẩy mạnh hội nhập giai đoạn 2015 - 2020 5 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN THỦY SẢN THEO HƢỚNG HỘI NHẬP 1. Cơ sở lý luận về phát triển ngành thủy sản theo hƣớng hội nhập 1.
Khái niệm và đặc trưng cơ bản của phát triển thủy sản hội nhập kinh tế quốc tế 1. Khái niệm phát triển thủy sản hội nhập kinh tế quốc tế Ngành thủy sản là một ngành của nền kinh tế quốc dân, là bộ phận của ngành nông nghiệp (theo nghĩa rộng); là ngành kinh tế kỹ thuật đặc thù có sự phân biệt với các ngành khác bởi đối tượng lao động, tư liệu sản xuất, quy trình công nghệ và sản phẩm sản xuất ra. Ngành thủy sản bao gồm các lĩnh vực hoạt động như: khai thác, nuôi trồng, chế biến thủy sản, cơ khí hậu cần, dịch vụ và thương mại, … sự phát triển của ngành dựa trên lợi thế về nguồn thủy sản; môi trường hoạt động chủ yếu là thủy vực. Hoạt động thủy sản có lịch sử phát triển lâu đời, từ khi con người xuất hiện.
Trải qua quá trình phát triển, thủy sản đã trở thành ngành kinh tế độc lập ở nhiều quốc gia và ngày càng đóng vị trí quan trọng trong nền kinh tế quốc dân, nhất là ngành nuôi trồng và khai thác thủy sản biển (hải sản). Ngày nay, khi hội nhập kinh tế ngày càng sâu rộng, với đặc điểm đặc thù về nguồn lợi thủy sản, đặc biệt là hải sản, với sự vươn ra của các quốc gia cùng khai thác hải sản; phát triển thủy sản theo hướng hội nhập đã trở thành yêu cầu cấp thiết của nhiều quốc gia, và theo đó thuật ngữ phát triển thủy sản theo hướng hội nhập đã được sử dụng và tạo lập những yêu cầu nội dung mới cho phát triển thủy sản. Phát triển thủy sản hội nhập kinh tế quốc tế được hiểu là tổng thể các hoạt động khai thác các nguồn lợi thủy sản dựa trên lợi thế so sánh, phát triển thủy sản có sức cạnh tranh cao, tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu và đáp ứng được các nhu cầu về thủy sản của thị trường thế giới… Phát triển thủy sản theo hướng hội nhập là quá trình phát triển theo các nấc phát triển khác nhau của sự tiếp cận đến trình độ 6 của hội nhập - thủy sản có sức cạnh tranh cao, tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu đáp ứng được nhu cầu về thủy sản của thị trường thế giới. Đặc trưng cơ bản của phát triển thủy sản trong hội nhập kinh tế quốc tế - Sản phẩm thủy sản có sức mạnh cạnh tranh: Để hội nhập vào nền kinh tế thế giới, ngành thủy sản của mỗi quốc gia cần phải tạo lập được ưu thế cạnh tranh.
Yêu cầu này trở thành đặc trưng của thủy sản khi xem xét đến tính chất hội nhập kinh tế quốc tế của ngành. Sản phẩm thủy sản có sức mạnh cạnh tranh khi nó đáp ứng được nhu cầu của khách hàng về chất lượng, giá cả, tính năng, thương hiệu, … hơn các sản phẩm nông sản khác. Hay nói cách khác, sức cạnh tranh của hàng hóa thủy sản được hiểu là tất cả các đặc điểm, yếu tố, tiềm năng mà hàng hóa đó có thể duy trì và phát triển vị trí của mình trên thị trường một thời gian dài, mức độ chấp nhận của người tiêu dùng. Với các thể hiện trên, nâng cao sức cạnh tranh, giá trị gia tăng của sản phẩm thủy sản là yêu cầu tối cao, là đặc trưng cơ bản của phát triển thủy sản hội nhập.
- Tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu: Hoạt động của ngành thủy sản là một chuỗi các hoạt động từ nuôi trồng, đánh bắt đến chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Để có sản phẩm thủy sản và đưa đến tay người tiêu dùng cuối cùng cần trải qua một chuỗi các hoạt động tạo ra giá trị. Chuỗi giá trị thủy sản là tập hợp các hoạt động từ người sản xuất đến người tiêu dùng cuối cùng gồm các tác nhân sau: Người sản xuất (người nuôi trồng thủy sản và đánh bắt thủy sản), người chế biến, người tiêu thụ. Trong xu hướng toàn cầu hóa, các hoạt động trong chuỗi giá trị toàn cầu sẽ được phân bổ đến những nơi tạo ra giá trị gia tăng cao nhất và hiệu quả nhất.
Với ý nghĩa đó, phát triển thủy sản của mối quốc gia cần tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu và tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu đã trở thành đặc trưng của phát triển thủy sản hội nhập. - Đáp ứng được yêu cầu về thị hiếu, an toàn vệ sinh thực phẩm cao: Sản phẩm thủy sản là loại sản phẩm có giá trị dinh dưỡng cao, giá trị dược liệu tốt nên trở thành thực phẩm ưa chuộng của các quốc gia có nền kinh tế phát triển như Nhật Bản, Hoa Kỳ và các nước châu Âu. Đây là các quốc gia có yêu cầu cao về chất lượng sản phẩm, có nhu cầu thị hiếu riêng. Vì vậy, phát triển thủy sản hội nhập cần 7 hướng tới các yêu cầu và đáp ứng được các yêu cầu này.
- Tuân thủ theo các cam kết và quy định của các tổ chức hội nhập, đặc biệt là WTO về vấn đề trợ cấp, thuế quan, mở cửa thị trường, tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm,… Đây là yêu cầu tối cao của các quốc gia khi tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu, hội nhập vào nền kinh tế thế giới. Nó trở thành đặc trưng của phát triển thủy sản khi tham gia hội nhập. Đây cũng là những khó khăn, những bất cập, những nội dung hết sức quan trọng của các quốc gia kém và đang phát triển khi tham gia hội nhập, trong đó có nước ta. Xu hướng phát triển thủy sản theo hướng hội nhập Với đặc điểm về sản phẩm thủy sản, với đặc điểm nguồn lợi thủy sản, sự phát triển của ngành thủy sản theo các xu hướng cơ bản sau: - Xu hướng gia tăng quy mô hoạt động và số lượng các sản phẩm thủy sản: Với giá trị dinh dưỡng, đặc biệt là giá trị dược liệu của sản phẩm thủy sản, người tiêu dùng ngày càng quan tâm hơn đến thủy sản, bởi đây không chỉ là nguồn thực phẩm có giá trị dinh dưỡng quan trọng, cung cấp protein, mà còn đáp ứng chất khoáng, axit béo Omega 3 cần thiết cho cơ thể để phát triển trí não và ngăn ngừa một số bệnh.
Theo Tổ chức Nông lương Liên hiệp quốc (FAO) dự báo, mức tiêu thụ thủy sản trên thị trường thế giới còn tiếp tục tăng cao trong những năm tới, có thể lên tới 20kg/người/năm 2030. - Xu hướng phát triển các sản phẩm tươi sống, và các loại có giá trị kinh tế cao: Người tiêu dùng thủy sản trên thế giới có xu hướng chuyển sang tiêu dùng nhiều thủy sản tươi sống, nhất là loại có giá trị cao như: giáp xác, tôm, cá ngừ, cá hồi,… Đặc biệt khi nguồn lợi thủy sản trên các lục địa có xu hướng cạn kiệt nhanh, khi trình độ công nghệ cho khai thác nguồn lợi biển được nâng cao. Bên cạnh đó, tỷ lệ tiêu thụ đồ hộp ngày càng giảm do nguy cơ nhiễm hóa chất từ đồ hộp gia tăng. Yêu cầu về an toàn thực phẩm ngày càng tăng và phổ biến rộng rãi trên thế giới.
Vì vậy, xu hướng phát triển thủy sản là đẩy mạnh nuôi trồng thủy sản ngọt, đẩy mạnh khai thác nguồn lợi xa bờ, gia tăng khai thác các sản phẩm thực vật thủy sản rong biển… 8 - Xu hướng phát triển thủy sản sạch, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng: Hiện nay, khi môi trường thủy sản kể cả thủy sản ngọt và thủy sản mặn (biển) ngày càng bị ô nhiễm nặng nề. Người tiêu dùng trên thế giới có xu hướng sử dụng các sản phẩm nuôi trồng được sản xuất có trách nhiệm với môi trường và xã hội hay thủy sản “sạch”. Họ sẵn sàng chi trả cao hơn cho các sản phẩm này và một phần lợi nhuận này được trích ra để tái đầu tư cho dịch vụ từ môi trường và xã hội. Vì vậy, xu hướng phát triển sạch, nguồn gốc xuất xứ rõ ràng được chú trọng ở các nước tham gia vào quá trình hội nhập kinh tế thế giới.
Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển thủy sản trong hội nhập kinh tế quốc tế 1. Nhân tố về các nguồn lực tự nhiên Các nhân tố về tự nhiên như: Thời tiết, khí hậu, các yếu tố sinh học của thủy vực… ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động của ngành thủy sản. Các nhân tố này không chỉ là môi trường sống của các loại thủy sản mà cón ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng của các sản phẩm thủy sản. Thời tiết khí hậu tốt, năng suất tăng lên, lượng cung ứng sản phẩm ra thị trường cũng được tăng lên tương ứng.
Trái lại, nếu gặp thời tiết bất lợi (hạn hán, lũ lụt, bão tố xảy ra) sẽ làm cho năng suất, sản lượng và chất lượng hàng thủy sản giảm xuống, ảnh hưởng đến nguồn cung ứng cho chế biến xuất khẩu. Ngoài ra, thời tiết bất lợi cũng là điều kiện để các bệnh phát sinh, phát triển phá hoại sự sinh trưởng. Sự đa dạng về thời tiết khí hậu đòi hỏi công nghệ bảo quản và chế biến khác nhau đối với từng loại thủy sản. Do đó, để góp phần nâng cao sức cạnh tranh của hàng thủy sản xuất khẩu, khai thác tốt lợi thế của từng vùng sinh thái.
Đối với các doanh nghiệp chế biến thủy sản, cần phải có các kho bảo quản đẩm bảo yêu cầu kỹ thuật để không ảnh hưởng đến việc duy trì và nâng cao chất lượng sản phẩm. Về diện tích mặt nước là nhân tố quyết định sự tồn tại của ngành nuôi trồng thủy sản. Diện tích mặt nước không những quyết định sự tồn tại của động vật thủy sản mà còn quyết định đến quy mô phát triển của ngành. Lợi thế về diện tích mặt nước nếu khai thác một cách có khoa học, lợi dụng 9 được những ưu đãi của tự nhiên, hạn chế được những bất lợi do thiên nhiên gây ra thì sẽ phát triển ngành nuôi trồng thủy sản đạt hiệu quả cao.
Nhân tố về thị trường Thị trường là nhân tố có ảnh hưởng quyết định đối với sản xuất, chế biến và tiêu thụ thủy sản, bởi vì theo kinh tế học hiện đại thì người sản xuất chỉ sản xuất những gì mà thị trường cần. Trong cơ chế thị trường vấn đề sản xuất cái gì? sản xuất cho ai? sản xuất như thế nào?