PHẦN MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Nghề nghiệp kiểm toán (NNKT) thực hiện chức năng xã hội, nó cung cấp dịch vụ cho các bên liên quan dựa vào niềm tin của kiểm toán viên (KTV) và ngƣời sử dụng Báo cáo tài chính (BCTC). Tầm quan trọng và trách nhiệm của NNKT ngày càng gia tăng trong những năm gần đây một phần là do sự tin cậy của các đối tƣợng khác vào dữ liệu từ BCTC và Báo cáo kiểm toán (BCKT). Tuy nhiên, với sự sụp đổ của các tập đoàn lớn nhƣ Lehman Brothers, Satyam, Enron và WorldCom, NNKT đang phải trải qua hàng loạt các khiếu kiện và cáo buộc chống lại nghề nghiệp (Porter và Gowthorpe, 2004).
Fadzly và Ahmad (2004) khẳng định rằng nhận thức tiêu cực của công chúng do kết quả của những vụ bê bối tài chính gần đây có thể gây tổn hại đến điều cốt lõi của NNKT, tức là niềm tin công chúng. Barker (2002) cho rằng niềm tin của xã hội là "nhịp tim của nghề nghiệp”. Do đó, nếu niềm tin này biến mất hoặc bị xói mòn theo bất kỳ cách nào thì thái độ hoài nghi và sự suy giảm giá trị kiểm toán sẽ đƣợc phóng đại hơn những gì nên có (Houghton, 2002). Power (1993) cho rằng việc khủng hoảng niềm tin và kiện tụng hiện nay không thể đặt hết lên vai của KTV.
Bà giải thích rằng vấn đề “đổ lỗi” là do công chúng vẫn giữ niềm tin cho rằng các BCTC đã đƣợc kiểm toán đảm bảo khả năng thanh toán và khả năng sinh lợi của doanh nghiệp. NNKT đã đặt tên cho những quan niệm sai lầm này là "khoảng cách kỳ vọng kiểm toán” (AEG) – đó là sự khác biệt nhận thức giữa KTV và công chúng về mục tiêu của chức năng kiểm toán. Chính vì vậy, hiểu về AEG là một vấn đề quan trọng của NNKT nhằm giảm thiểu sự khác biệt nhận thức giữa kỳ vọng của xã hội và KTV. Tại Việt Nam, NNKT cũng đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của nền kinh tế đất nƣớc.
Bắt đầu khi Bộ Tài Chính (BTC) thành lập 2 công LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 ty kiểm toán đầu tiên với 15 nhân viên thì hiện nay, con số này đã tăng lên đáng kể với trên 170 doanh nghiệp kiểm toán (DNKT) với trên 10.000 ngƣời làm việc tại 226 văn phòng, chi nhánh. Theo quy định của Luật kiểm toán độc lập thì ngoài các doanh nghiệp bắt buộc kiểm toán thì Nhà nƣớc khuyến khích doanh nghiệp thực hiện kiểm toán BCTC, báo cáo quyết toán dự án hoàn thành và các công việc kiểm toán khác trƣớc khi nộp cho cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền hoặc trƣớc khi công khai tài chính cũng nhƣ kiểm toán theo yêu cầu của công tác quản lý nhƣ khi vay vốn ngân hàng thƣơng mại, điều trần về việc sử dụng vốn của các tổ chức quốc tế. Điều này cho thấy tiềm năng phát triển của NNKT tại Việt Nam. Ngoài ra, mặc dù số tài liệu về AEG trên thế giới cũng có nghiên cứu về nhóm đối tƣợng bị kiểm toán nhƣng các nghiên cứu này chƣa nghiên cứu sâu về các đặc tính cá nhân của nhóm ngƣời này.
Trong khi đó, tại Việt Nam, các nghiên cứu về AEG vẫn còn rất thƣa thớt và hầu nhƣ chƣa có một nghiên cứu nào trực tiếp trình bày về AEG giữa KTV và nhà quản lý (NQL). Do đó, việc thực hiện nghiên cứu về sự tồn tại AEG trong môi trƣờng kinh doanh tại Việt Nam là một việc làm cần thiết. Đồng thời, trong quá trình thực hiện kiểm toán, ngƣời viết nhận thấy có sự khác biệt nhận thức giữa KTV và NQL về hoạt động kiểm toán. Đó chính là lý do ngƣời viết chọn đề tài “Giải pháp thu hẹp khoảng cách kỳ vọng của Kiểm toán viên và nhà quản lý trong việc kiểm toán Báo cáo tài chính tại Việt Nam” để thực hiện nghiên cứu.
MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI Mục tiêu tổng quát Đề tài hƣớng đến mục tiêu chứng minh sự tồn tại của AEG giữa KTV và NQL tại môi trƣờng kiểm toán Việt Nam và xác định các yếu tố ảnh hƣởng đến kỳ vọng của NQL theo một vài đặc tính cá nhân của NQL (kiến thức, kinh nghiệm, lĩnh vực hoạt động). Từ đó nêu ra cũng nhƣ một số giải pháp nhằm giảm thiểu AEG, đề xuất những kiến nghị nhằm tăng niềm tin của công chúng vào hoạt động kiểm toán, tăng cƣờng và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 duy trì vai trò của nghề nghiệp trong xã hội. Và để làm đƣợc điều đó, nghiên cứu cần xác định để trả lời những câu hỏi nghiên cứu nhƣ sau: - Khoảng cách kỳ vọng kiểm toán là gì? Nguyên nhân và các thành phần của khoảng cách kỳ vọng? - Có tồn tại khoảng cách kỳ vọng giữa KTV và NQL liên quan đến trách nhiệm của KTV tại Việt Nam hay không? Và nếu nhƣ có sự khác biệt kỳ vọng giữa 2 đối tƣợng này thì câu hỏi đặt ra tiếp theo nhƣ sau: - Kiến thức kiểm toán có ảnh hưởng đến kỳ vọng kiểm toán của NQL hay không? - Số năm kinh nghiệm làm việc có ảnh hưởng đến kỳ vọng kiểm toán của NQL hay không? - Lĩnh vực hoạt động có ảnh hưởng đến kỳ vọng kiểm toán của NQL hay không? Từ dữ liệu thu thập đƣợc và kết quả nghiên cứu, tác giả đƣa ra câu hỏi là: - Từ những nhân tố liên quan đến kỳ vọng kiểm toán của NQL thì giải pháp nào là cần thiết để giảm thiểu khoảng cách này? Mục tiêu cụ thể: Chƣơng 1: Tìm hiểu tổng quan về các nghiên cứu trƣớc đây liên quan đến AEG. Từ những hiểu biết đó, ngƣời viết sẽ tiến hành phân tích những điểm giống nhau cũng nhƣ những điểm còn tồn tại của các nghiên cứu trƣớc đây để xây dựng, thiết kế nghiên cứu trong bối cảnh kiểm toán tại Việt Nam.
Chƣơng 2: Tìm hiểu về các khái niệm kiểm toán, sự thay đổi vai trò kiểm toán từ giai đoạn sơ khai cho đến hiện tại và các văn bản pháp luật đã ban hành liên quan đến trách nhiệm của KTV, đồng thời tìm hiểu các quan điểm về AEG, nguyên nhân, thành phần và cấu trúc của khoảng cách này để có nền tảng lý thuyết cơ bản về đề tài. Chƣơng 3: Xây dựng phƣơng pháp nghiên cứu cho phù hợp với mục tiêu nghiên cứu bao gồm thiết kế giả thuyết nghiên cứu, Bảng khảo sát, thang đo, mẫu và lựa chọn phƣơng pháp nghiên cứu sao cho có thể thu thập thông tin hữu hiệu và hiệu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 quả trên một số lƣợng lớn phản hồi từ các đối tƣợng khảo sát và sử dụng kỹ thuật thống kê để phân tích. Chƣơng 4: Từ dữ liệu đã thu thập từ chƣơng trƣớc, thông qua sự hỗ trợ của phần mềm SPSS 20.0 để phản ánh chi tiết kết quả nghiên cứu nhằm khẳng định mục tiêu nghiên cứu về sự tồn tại của AEG giữa KTV và NQL cũng nhƣ tìm hiểu xem các nhân tố nhƣ kiến thức, kinh nghiệm, lĩnh vực hoạt động ảnh hƣởng nhƣ thế nào đến kỳ vọng của Nhà quản lý tại Việt Nam. Chƣơng 5: Trên cơ sở kết quả nghiên cứu đã trình bày, tác giả đƣa ra một số giải pháp nhằm giảm thiểu AEG giữa KTV và NQL tại Việt Nam, đồng thời nêu lên giới hạn nghiên cứu và đề xuất cho những hƣớng nghiên cứu tiếp theo.
ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU Trong khi những tài liệu về AEG vẫn không thay đổi khi tập trung vào KTV và ngƣời sử dụng BCTC nói chung thì nghiên cứu này xem xét từ một góc nhìn khác. Cụ thể, nó nghiên cứu về sự tồn tại của AEG giữa hai đối tƣợng cụ thể là KTV và NQL tại Việt Nam. Thêm vào đó, bài viết còn trình bày các đặc tính của NQL có khả năng tác động đến kỳ vọng của đối tƣợng này. PHẠM VI NGHIÊN CỨU Nghiên cứu này đƣợc thực hiện tại thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam, đầu tàu kinh tế năng động nhất cả nƣớc.
Và để đáp ứng mục tiêu nghiên cứu và trong khuôn khổ của một luận án Thạc sĩ nên tác giả chỉ tập trung nghiên cứu khoảng cách kỳ vọng của NQL tại các doanh nghiệp trên nhiều lĩnh vực với kiến thức khác nhau mà không đi vào tìm hiểu tất cả những ngƣời sử dụng BCTC. Ngoài ra, đề tài cũng không đi vào nghiên cứu cụ thể từng thành phần của khoảng cách kỳ vọng kiểm toán. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Luận văn áp dụng phƣơng pháp định lƣợng để nghiên cứu.
Cơ sở dữ liệu: Đề tài sử dụng tổng hợp số liệu sơ cấp và thứ cấp có liên quan. Dữ liệu sơ cấp: Nguồn dữ liệu chính đƣợc thu thập từ Bảng khảo sát theo thang đo Likert 5 mức độ, trong đó bao gồm những câu hỏi về quan điểm của các đối tƣợng khảo sát về vai trò và trách nhiệm của KTV để từ đó đánh giá có tồn tại AEG giữa Nhà quản lý và Kiểm toán viên hay không và nếu có, thì những nhân tố nào tác động đến khoảng cách này. Có 2 nhóm đối tƣợng khảo sát trong nghiên cứu này. Đầu tiên là các Kiểm toán viên đang hành nghề tại các doanh nghiệp kiểm toán và các chi nhánh doanh nghiệp kiểm toán nƣớc ngoài tại Việt Nam.
Nhóm thứ hai là các nhà quản lý doanh nghiệp, những ngƣời trực tiếp điều hành hoạt động hàng ngày của doanh nghiệp từ nhiều lĩnh vực, ngành nghề hoạt động khác nhau. Để đảm bảo việc thu thập dữ liệu đầy đủ và nhanh chóng, tác giả sử dụng phƣơng pháp tiếp cận khảo sát qua mail và một số phƣơng tiện liên lạc khác đánh giá trực tiếp trên công cụ www. Sau đó, ngƣời viết sàng lọc lại các câu trả lời hợp lý, phác họa chi tiết các công cụ thống kê đƣợc sử dụng để phân tích dữ liệu. Dữ liệu thứ cấp: Các bài báo, tạp chí, luận văn, nghiên cứu cả trong và ngoài nƣớc về AEG.
Công cụ phân tích dữ liệu: Dữ liệu đƣợc xử lý bằng phần mềm SPSS 20. Sau khi đƣợc sàng lọc và làm sạch, dữ liệu đƣợc sử dụng để thực hiện các phân tích sau: thống kê mô tả, kiểm định Independent Sample T-Test, phân tích phƣơng sai 1 yếu tố (ANOVA) và phân tích sâu Turkey. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Về mặt khoa học: Từ lúc bắt đầu, nghiên cứu về khoảng cách kỳ vọng đƣợc thực hiện chủ yếu ở các nƣớc phƣơng Tây và các nƣớc phát triển nhƣ Mỹ, Anh, Úc và New Zealand.
Do đó, nghiên cứu về vấn đề này ở các nƣớc Châu Á đang phát triển nhƣ Việt Nam là hữu ích.