Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Kế toán – Kiểm toán của tác giả Vũ Thị Minh Trang (Trường Đại học Thương Mại, năm 2013) được thực hiện trong bối cảnh nền kinh tế thị trường gặp nhiều khó khăn sau giai đoạn khủng hoảng kinh tế toàn cầu, lạm phát và chi phí đầu vào gia tăng, tỷ giá ngoại tệ biến động ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí nhập khẩu. Đồng thời, sự phát triển của hệ thống phòng thí nghiệm, bệnh viện, viện nghiên cứu tại Việt Nam tạo ra nhu cầu lớn về trang thiết bị, sinh phẩm và hóa chất, nhưng cũng kéo theo sự gia nhập của nhiều đối thủ cạnh tranh. Tại Công ty TNHH Khoa học Kỹ thuật VIETLAB, doanh thu có sự biến động phức tạp và tốc độ tăng trưởng chưa tương xứng với tiềm lực của đơn vị, đặt ra yêu cầu phải tiến hành phân tích khoa học về hoạt động tiêu thụ và doanh thu.
Nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định gồm 3 nội dung:
- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản về doanh thu và phương pháp phân tích doanh thu trong doanh nghiệp thương mại.
- Phân tích thực trạng doanh thu tại Công ty TNHH Khoa học Kỹ thuật VIETLAB giai đoạn 2008 – 2012 (trọng tâm là 2 năm 2011 – 2012), đánh giá mức độ hoàn thành chỉ tiêu, nhận diện các nhân tố khách quan và chủ quan ảnh hưởng đến doanh thu.
- Đề xuất các giải pháp và kiến nghị có căn cứ thực tiễn nhằm thúc đẩy tăng trưởng doanh thu cho công ty trong các năm tiếp theo.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Doanh thu và tình hình thực hiện các chỉ tiêu doanh thu tại Công ty TNHH Khoa học Kỹ thuật VIETLAB.
- Phạm vi không gian: Công ty TNHH Khoa học Kỹ thuật VIETLAB (Trụ sở tại 42 Nguyễn Khang, Yên Hòa, Cầu Giấy, Hà Nội; Văn phòng giao dịch tại P1702-T2, Euroland, Khu đô thị Mỗ Lao, Hà Đông, Hà Nội).
- Phạm vi thời gian: Dữ liệu hoạt động kinh doanh giai đoạn 2008 – 2012, trong đó số liệu phân tích chi tiết tập trung vào hai năm tài chính 2011 và 2012.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận vận dụng hệ thống lý luận kinh tế và chuẩn mực kế toán hiện hành của Việt Nam để xây dựng khung phân tích:
- Khung lý thuyết và chuẩn mực áp dụng: Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 14 (VAS 14 – "Doanh thu và thu nhập khác"); Quyết định số 48/2006/QĐ-BTC ngày 14/09/2006 của Bộ Tài chính về Chế độ kế toán doanh nghiệp nhỏ và vừa; các khái niệm về doanh thu bán hàng, doanh thu hoạt động tài chính, thu nhập khác, doanh thu thuần và các khoản giảm trừ doanh thu (chiết khấu thương mại, giảm giá hàng bán, hàng bán bị trả lại, thuế gián thu).
- Mô hình và công thức phân tích:
- Xác định doanh thu tiêu thụ: $M = \sum (Q_i \times P_i)$ (với $Q_i$ là lượng hàng hóa $i$ tiêu thụ, $P_i$ là đơn giá bán đơn vị).
- Phân tích mối quan hệ giữa lao động và doanh thu: $M = T \times W$ (với $T$ là tổng số lao động, $W$ là năng suất lao động bình quân).
- Phân tích dãy số thời gian: Tốc độ phát triển định gốc ($T_{ĐG} = \frac{y_i}{y_0}$), tốc độ phát triển liên hoàn ($T_{LH} = \frac{y_i}{y_{i-1}}$), tốc độ phát triển bình quân ($\bar{t} = \sqrt[n-1]{t_2 \cdot t_3 \dots t_n}$).
- Phương pháp thu thập dữ liệu:
- Dữ liệu sơ cấp: Điều tra bằng bảng câu hỏi khảo sát ý kiến cán bộ nhân viên ($n = 10$ phiếu); phỏng vấn sâu trực tiếp Ban Giám đốc (ông Đỗ Tân – Giám đốc), Kế toán trưởng (bà Dương Thị Phương Thảo) và các chuyên viên Phòng Kinh doanh dự án.
- Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo tài chính, Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh năm 2011 – 2012, chứng từ kế toán, sổ sách chi tiết doanh thu, cùng các tài liệu giáo trình thống kê thương mại và lý thuyết thống kê (Lê Xuân Hảo chủ biên, NXB Thống kê 1995, NXB Giáo dục 1999).
- Phương pháp xử lý và phân tích số liệu: Phương pháp so sánh (so sánh số tuyệt đối, số tương đối, tỷ trọng), phương pháp thay thế liên hoàn để cô lập và định lượng mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố độc lập (sản lượng bán - giá bán; số lượng lao động - năng suất lao động), phương pháp dãy số thời gian và phương pháp chỉ số.
Nội dung chính theo từng chương
Chương I: Cơ sở lý luận về doanh thu và phân tích doanh thu trong doanh nghiệp
Chương I trình bày tổng quan lý luận về bản chất, vai trò của doanh thu đối với doanh nghiệp, nhà đầu tư và nền kinh tế quốc dân. Doanh thu là nguồn tài chính bù đắp chi phí kinh doanh, tạo ra lợi nhuận và đẩy nhanh tốc độ chu chuyển vốn lưu động. Tác giả phân định rõ 3 nguồn hình thành doanh thu: Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ, doanh thu hoạt động tài chính và thu nhập khác.
Chương này thiết lập quy trình phân tích doanh thu gồm 5 nội dung trọng tâm:
- Phân tích doanh thu theo nhóm hàng và mặt hàng: Xác định các mặt hàng chủ yếu và biến động cơ cấu mặt hàng.
- Phân tích xu hướng biến động doanh thu: Vận dụng dãy số thời gian để đánh giá tốc độ phát triển định gốc, liên hoàn và bình quân qua các năm.
- Phân tích doanh thu theo nghiệp vụ kinh doanh: Đánh giá tỷ trọng đóng góp của nghiệp vụ bán hàng - dịch vụ so với hoạt động tài chính.
- Phân tích ảnh hưởng của số lượng hàng bán ($Q$) và đơn giá bán ($P$) tới doanh thu: Áp dụng phương pháp thay thế liên hoàn để xác định mức đóng góp của từng nhân tố.
- Phân tích ảnh hưởng của số lượng lao động ($T$) và năng suất lao động ($W$) tới doanh thu: Đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn nhân lực và sự phân bổ lao động giữa khâu trực tiếp và gián tiếp.
Chương II: Phân tích thực trạng doanh thu tại Công ty TNHH Khoa học Kỹ thuật VIETLAB
Chương II tập trung giới thiệu thực trạng tổ chức quản lý, kinh doanh và phân tích chi tiết dữ liệu tài chính của VIETLAB:
- Khái quát đơn vị: Thành lập năm 2003 (đại lý cấp 1 của Merck - Đức), quy mô nhân sự ban đầu 14 người, đến năm 2012 tăng lên 35 người (28 người có trình độ đại học và trên đại học). Bộ máy tổ chức vận hành theo mô hình trực tuyến – chức năng gồm Ban Giám đốc và 4 phòng ban: Kế toán tài chính, Kinh doanh dự án, Xuất nhập khẩu, Kỹ thuật.
- Kết quả khảo sát sơ cấp ($n = 10$):
- 90% đối tượng được khảo sát khẳng định phân tích doanh thu là cần thiết; 80% cho rằng công tác này tại đơn vị tiến hành không thường xuyên và chưa kịp thời; 100% xác nhận công tác phân tích do Phòng Kế toán kiêm nhiệm.
- Về nhân tố khách quan ảnh hưởng lớn nhất: Mức sống dân cư (50%), kinh tế xã hội và lạm phát (30%), đối thủ cạnh tranh (10%), khách hàng (10%).
- Về nhân tố chủ quan ảnh hưởng lớn nhất: Chất lượng, mẫu mã sản phẩm (50%), uy tín doanh nghiệp (20%), yếu tố con người (20%), cơ sở vật chất (10%).
- 90% đánh giá tốc độ tăng doanh thu các năm qua ở mức chậm; 100% xác nhận thị trường tiêu thụ chủ yếu tại Hà Nội; 80% kiến nghị cần mở rộng thị trường ra các tỉnh khác.
| Nhóm hàng / Mặt hàng |
Doanh thu 2011 (VNĐ) |
Tỷ trọng 2011 (%) |
Doanh thu 2012 (VNĐ) |
Tỷ trọng 2012 (%) |
Chênh lệch giá trị (VNĐ) |
Tốc độ tăng (%) |
| Thiết bị phòng thí nghiệm |
9.098.008.755 |
47,56 |
9.527.398.396 |
44,35 |
+429.389.641 |
+4,72 |
| Hóa chất sinh phẩm |
6.358.658.769 |
33,24 |
8.292.166.357 |
38,60 |
+1.933.507.588 |
+30,40 |
| Sinh phẩm và dụng cụ tiêu hao |
3.672.871.490 |
19,20 |
3.662.731.516 |
17,05 |
-10.139.974 |
-0,28 |
| Tổng doanh thu |
19.129.539.014 |
100,00 |
21.482.296.269 |
100,00 |
+2.352.757.255 |
+12,30 |
- Phân tích theo nghiệp vụ kinh doanh: Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ chiếm 99,98% tổng doanh thu (năm 2011 đạt 19.124.781.084 VNĐ; năm 2012 đạt 21.477.129.157 VNĐ, tăng 12,30%). Doanh thu tài chính chiếm tỷ trọng rất nhỏ (năm 2011 đạt 4.757.930 VNĐ; năm 2012 đạt 5.167.112 VNĐ, tăng 409.182 VNĐ, tương đương tăng 8,60%).
- Phân tích nhân tố số lượng hàng ($Q$) và giá bán ($P$) bằng thay thế liên hoàn:
- Tổng mức tăng doanh thu: +2.352.757.255 VNĐ (+12,30%).
- Ảnh hưởng do sản lượng hàng bán lẻ ($Q$) tăng 5,293%: làm doanh thu tăng +1.012.398.026 VNĐ.
- Ảnh hưởng do đơn giá bán ($P$) tăng 7,007%: làm doanh thu tăng +1.340.359.229 VNĐ.
- Xét theo từng nhóm: Doanh thu thiết bị tăng do $Q$ (+151.892.600 VNĐ) và do $P$ (+277.497.041 VNĐ); Doanh thu hóa chất tăng mạnh do $Q$ (+1.045.061.193 VNĐ) và do $P$ (+888.446.395 VNĐ); Riêng nhóm sinh phẩm và dụng cụ tiêu hao có $Q$ giảm 5,025% làm giảm doanh thu -184.555.767 VNĐ, dù giá bán tăng bù lại +174.415.793 VNĐ.
- Phân tích nhân tố lao động ($T$) và năng suất lao động ($W$):
- Lao động tăng từ 32 người (2011) lên 35 người (2012), tức tăng 3 người (+9,375%).
- Năng suất lao động bình quân tăng từ 597.798.094,19 VNĐ/người/năm lên 613.779.893,40 VNĐ/người/năm (tăng 15.981.799,21 VNĐ/người, tương ứng +2,673%).
- Kết quả thay thế liên hoàn: Tăng số lượng lao động làm tăng doanh thu 1.793.394.275 VNĐ (chiếm 9,375% mức tăng); Tăng năng suất lao động bình quân làm tăng doanh thu 559.362.975,55 VNĐ (chiếm 2,925% mức tăng).
Chương III: Kết luận và đề xuất giải pháp nhằm tăng doanh thu tại Công ty TNHH Khoa học Kỹ thuật VIETLAB
Chương III tổng hợp các phát hiện từ thực trạng và đưa ra định hướng xử lý:
- Đánh giá hạn chế: Tốc độ tăng trưởng doanh thu thiếu ổn định (đạt đỉnh năm 2011 với mức tăng 107,24% nhưng giảm xuống 12,30% năm 2012); tăng trưởng doanh thu dựa chủ yếu vào tăng giá bán và tăng biên chế lao động chứ chưa phát huy tối đa năng suất lao động; công tác phân tích doanh thu mang tính tập trung tại Phòng Kế toán dẫn đến quá tải, chỉ lập vào cuối năm, phương pháp phân tích thô sơ (thiếu phân tích nhân tố chuyên sâu, thiếu báo cáo tốc độ phát triển qua các năm và phân tích theo tháng/quý); hoạt động marketing và website hạn chế; thị trường bị bó hẹp tại Hà Nội, chưa có mạng lưới đại lý phân phối chính thức.
- Các giải pháp đề xuất:
- Nâng cao năng lực phân tích viên và hoàn thiện công tác phân tích doanh thu: Cử cán bộ kế toán tham gia các khóa đào tạo phân tích kinh tế chuyên sâu; tổ chức phân tích định kỳ theo tháng/quý; thiết lập cơ chế phối hợp chia sẻ thông tin thị trường giữa Phòng Kế toán và Phòng Kinh doanh dự án.
- Đẩy mạnh marketing và nghiên cứu thị trường tại Phòng Kinh doanh dự án: Nâng cao trình độ tiếp thị cho nhân viên phụ trách dự án; nâng cấp website doanh nghiệp; chủ động theo dõi biến động cung - cầu, giá cả và công nghệ y tế.
- Tăng cường chất lượng dịch vụ sau bán hàng: Chuẩn hóa chế độ bảo hành, bảo trì định kỳ thiết bị phòng thí nghiệm theo tiêu chuẩn chính hãng; cung ứng phụ tùng thay thế kịp thời với giá ưu đãi nhằm tạo dựng uy tín khách hàng.
- Xây dựng và mở rộng hệ thống kênh phân phối: Phát triển hệ thống đại lý bán hàng tại các địa bàn trọng điểm phía Bắc và miền Trung (Hải Phòng, Thanh Hóa, Sơn La...) và từng bước tiếp cận thị trường phía Nam để khai thông lượng hàng tiêu thụ.
Kết quả và đóng góp
Khóa luận đã tổng hợp và lượng hóa chi tiết bức tranh kinh doanh của Công ty VIETLAB:
- Hệ thống hóa số liệu thực nghiệm: Năm 2012, tổng doanh thu đạt 21.482.296.269 VNĐ, tăng 12,30% so với năm 2011. Trong đó, nhóm Hóa chất sinh phẩm đạt mức tăng trưởng cao nhất (+30,40%), đạt 8.292.166.357 VNĐ; nhóm Thiết bị phòng thí nghiệm tăng 4,72%, đạt 9.527.398.396 VNĐ; nhóm Sinh phẩm và dụng cụ tiêu hao sụt giảm 0,28%, dừng ở mức 3.662.731.516 VNĐ.
- Bóc tách cấu trúc nguyên nhân tăng trưởng: Chỉ rõ việc tăng doanh thu năm 2012 phụ thuộc nhiều vào yếu tố giá bán (đóng góp 1.340.359.229 VNĐ, tỷ lệ 7,007%) hơn là số lượng hàng tiêu thụ (đóng góp 1.012.398.026 VNĐ, tỷ lệ 5,293%); đồng thời tăng trưởng doanh thu do tăng số lượng nhân sự (đóng góp 1.793.394.275 VNĐ) vượt trội so với mức đóng góp từ cải thiện năng suất lao động (559.362.975,55 VNĐ).
- Hệ thống giải pháp ứng dụng: Đề xuất được 4 nhóm giải pháp có tính liên kết chặt chẽ giữa hoàn thiện công tác quản lý kế toán nội bộ với các chính sách thương mại (marketing, dịch vụ sau bán, mở rộng đại lý).
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Khóa luận tồn tại một số giới hạn được tác giả ghi nhận và phản ánh qua phạm vi nghiên cứu:
- Hạn chế về dữ liệu và thời gian: Dung lượng mẫu khảo sát sơ cấp còn hẹp ($n = 10$ phiếu nội bộ trong công ty), chưa mở rộng khảo sát trực tiếp đến các khách hàng bên ngoài (bệnh viện, viện nghiên cứu). Dữ liệu chuỗi thời gian phân tích chuyên sâu các nhân tố chỉ tập trung so sánh giữa hai năm 2011 và 2012.
- Hạn chế về công cụ phân tích: Báo cáo phân tích tại doanh nghiệp chưa lượng hóa đầy đủ tác động của các biến số kinh tế vĩ mô như thuế nhập khẩu, biến động tỷ giá và chính sách đấu thầu thiết bị y tế.
- Hướng nghiên cứu mở rộng: Nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng đánh giá hiệu quả doanh thu gắn liền với chi phí và lợi nhuận thuần; thiết lập mô hình hồi quy đánh giá mức độ hài lòng của khách hàng đối với dịch vụ sau bán và mở rộng phạm vi dữ liệu đa năm.
Giá trị tham khảo
Tài liệu này có giá trị ứng dụng và tham khảo cho các đối tượng:
- Sinh viên và học viên ngành Kế toán, Kiểm toán, Phân tích hoạt động kinh doanh: Cung cấp mẫu hình cụ thể về việc vận dụng phương pháp thay thế liên hoàn trong phân tích doanh thu thương mại theo mặt hàng, nghiệp vụ và các nhân tố sản lượng - giá cả - lao động.
- Bộ phận quản trị tài chính tại các doanh nghiệp phân phối thiết bị y tế - khoa học kỹ thuật: Cung cấp phương pháp biểu mẫu và công thức tính toán nhằm theo dõi cơ cấu doanh thu, nhận diện điểm nghẽn tiêu thụ ở từng nhóm sản phẩm chuyên biệt.
Câu hỏi thường gặp
1. Cơ cấu doanh thu theo nhóm hàng của VIETLAB năm 2012 có sự dịch chuyển như thế nào so với năm 2011?
Năm 2012, nhóm Thiết bị phòng thí nghiệm vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhất với 44,35% (đạt 9.527.398.396 VNĐ) nhưng giảm 3,21% tỷ trọng so với năm 2011. Nhóm Hóa chất sinh phẩm tăng mạnh tỷ trọng từ 33,24% lên 38,60% (đạt 8.292.166.357 VNĐ, tăng 30,40%). Nhóm Sinh phẩm và dụng cụ tiêu hao giảm tỷ trọng từ 19,20% xuống 17,05% (đạt 3.662.731.516 VNĐ, giảm 0,28%).
2. Phương pháp thay thế liên hoàn chỉ ra nhân tố nào đóng vai trò chính trong mức tăng 2,35 tỷ đồng doanh thu năm 2012?
Phương pháp thay thế liên hoàn xác định việc tăng doanh thu năm 2012 (+2.352.757.255 VNĐ) chịu tác động chủ yếu bởi sự gia tăng của đơn giá bán (làm tăng 1.340.359.229 VNĐ, tương ứng 7,007%), trong khi nhân tố số lượng hàng bán đóng góp thấp hơn (làm tăng 1.012.398.026 VNĐ, tương ứng 5,293%).
3. Mức độ ảnh hưởng của quy mô lao động và năng suất lao động tới doanh thu được định lượng ra sao?
Doanh thu tăng thêm 2.352.757.250 VNĐ có 1.793.394.275 VNĐ (tương ứng 9,375%) đến từ việc tăng thêm 3 nhân sự (từ 32 lên 35 người), và chỉ có 559.362.975,55 VNĐ (tương ứng 2,925%) đến từ việc tăng năng suất lao động bình quân (+15.981.799,21 VNĐ/người/năm).
4. Vì sao công tác phân tích doanh thu tại VIETLAB bị đánh giá là chưa kịp thời và thiếu chuyên sâu?
Theo kết quả điều tra và phỏng vấn, công ty chưa có bộ phận phân tích kinh tế độc lập mà giao toàn bộ cho Phòng Kế toán kiêm nhiệm. Do khối lượng công việc hạch toán cuối năm quá lớn, hoạt động phân tích chỉ diễn ra vào cuối năm tài chính, thiếu phân tích định kỳ theo tháng/quý và thiếu sự phối hợp chuyên môn với Phòng Kinh doanh dự án.
Kết luận
Khóa luận của tác giả Vũ Thị Minh Trang đã hệ thống hóa lý luận và phản ánh chi tiết thực trạng phân tích doanh thu tại Công ty TNHH Khoa học Kỹ thuật VIETLAB giai đoạn 2008 – 2012. Bằng việc kết hợp dữ liệu sơ cấp và các phương pháp phân tích thống kê định lượng như so sánh và thay thế liên hoàn, đề tài đã làm rõ cơ cấu doanh thu theo nhóm hàng, nghiệp vụ kinh doanh cũng như mức độ ảnh hưởng của giá bán, sản lượng và lao động. Các giải pháp đề xuất tập trung nâng cao chất lượng phân tích kế toán, mở rộng thị trường và củng cố dịch vụ kỹ thuật, mang lại giá trị thực tiễn đối với công tác quản trị doanh thu tại doanh nghiệp thương mại vừa và nhỏ.
