Chương 1 LÝ LUẬN CHƯNG VỀ GIẢI PHÁP TÀI CHÍNH PHÁT TRIÊN BÈN VỮNG THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN 1. NHỮNG NỘI DUNG cơ BẢN VỀ PHÁT TRIÉN BÈN VỮNG THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN 1. Khái niệm phát triển bền vững thị trường chứng khoán Cho dù ở bất kì nền kinh tế nào thì sự xuất hiện và phát triển của TTCK cũng đánh dấu một bước phát triển mới về kinh tế. Trong xu hướng hội nhập nền kinh tế quốc tế, TTCK lại là nơi đón nhận những luồng vốn trong nước và từ nước ngoài đổ về.
Với đặc điểm là có cơ chê vận hành phức tạp, rât nhạy cảm với những biến động của các biến số vĩ mô của nên kinh tê nên TTCK cũng rất dễ đổ vỡ. Một khi điều đó xảy ra thì những hệ lụy của nó là vô cùng khó lường và chắc chắn sẽ tác động tiêu cực đên nên kinh tê xã hội. Do đó làm thế nào để phát triển bền vững TTCK trong điều kiện nền kinh tế trong nước và thế giới ngày càng biến động phức tạp đang là mối quan tâm của tât cả các quốc gia trong bối cảnh tự do hóa và toàn câu hóa kinh tê đang diên ra hết sức nhanh chóng. Luận giải thế nào là phát triển bền vững TTCK không phải là điều dễ dàng mặc dù phát triển bền vững đã không còn là một khái niệm mới.
Từ trước đến nay, khi nhắc đến phát triển bền vững, người ta thường sử dụng khái niệm được nêu trong báo cáo của ủy ban thế giới vê môi trường và phát triển năm 1987 (Báo cáo 1987): “phát triên bên vững là sự phát triên đáp ứng nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại tới khả năng thỏa mãn nhu cầu đó của các thế hệ tương lai” [13, tr. Theo khái niệm trên có thể hiểu bản chất của phát triển bền vững là sự gia tăng về lượng và chất để tối đa hóa lợi ích trong hiện tại đồng thời phải duy trì các lợi ích đó cho tương lai. Khái niệm về phát triển bền vững trong Báo cáo 1987 cũng đã được vận dụng trong một số công trình của các nhà nghiên cứu Việt Nam vê phát 13 triển bền vững ở các lĩnh vực khác nhau ([13], [16], [42]). Chăng hạn, các nhà kinh tế học môi trường định nghĩa một nền kinh tế phát triển bền vững là “nền kinh tế đạt được sự cân bằng với những hệ thống sinh thái cơ bản” [13, tr.34]; hoặc “được coi là phát triển kinh tế bền vững nếu duy trì được mức tăng trưởng cao và ổn định trong một thời gian dài dựa trên cơ sở công nghệ tiên tiến và sử dụng có hiệu suất các nguồn lực” [42, tr.
Trên lĩnh vực xã hội, khái niệm về phát triên bên vững lại được phát biêu như sau: “phát triển bền vững một xã hội là đạt được sự công bằng trong phân phối, cung cấp đầy đủ các dịch vụ xã hội bao gồm y tế, giáo dục, công bằng giới tính, trách nhiệm chính trị. Đặc biệt nghiên cứu của PGS.TS Đỗ Đức Minh về phát triển bền vững TTCK lại cho rằng “phát triển bền vững trên TTCK là sự phát triển đảm bảo các mối quan hệ hài hòa, lành mạnh và không loại trừ lẫn nhau giữa các mặt lợi ích của bản thân TTCK và giữa TTCK với các khu vực khác của thị trường tài chính, giữa các nhu cầu hiện tại và khả năng phát triển trong tương lai” [19, tr. Như vậy, trên các lĩnh vực có thể có những cách phát biêu khác nhau về phát triển bền vững, nhưng các quan niệm đều xoay quanh hai nội dung là: (i) có sự gia tăng về mặt lượng và chất để thỏa mãn các nhu cầu của hiện tại, và (ii) có sự duy trì trạng thái tăng trưởng trong khoảng thời gian nhất định nhằm đảm bảo cho lợi ích trong tương lai. Đây có thể coi là nội hàm của phát triển bền vững khi mà các nghiên cứu ở những lĩnh vực khác nhau đều lấy đó làm xuất phát điểm để luận giải một cách phù hợp với đối tượng nghiên cứu riêng của mình.
Xuất phát từ logic đó, với đối tượng nghiên cứu là TTCK, có thể đưa ra quan điểm về phát triển bền vững TTCK như sau: Thứ nhất, là một TTCK phát triển bền vững nếu đó là một thị trường có sự phát triển ổn định. Phát triển ổn định hàm ý một sự cải thiện về mặt lượng và chất, và được duy trì được trong một thời gian dài (có thể bằng khoảng thời gian giữa hai thế hệ). Quan điểm này hoàn toàn phù hợp 14 với tinh thần của Báo cáo 1987 khi cho răng khả năng tôi đa hóa lợi ích trong hiện tại phải song hành với khả năng duy trì những lợi ích đó trong tương lai. 77?«' hai, là một TTCK phát triển bền vững nếu đó là một thị trường có khả năng kiểm soát các nguy cơ bất ổn cũng như có khả năng chống đỡ sự tấn công của các yếu tố từ bên ngoài.
Sự phát triên ổn định sẽ đảm bảo một mức độ bền vững nhất định cho thị trường, nhưng cho dù là một thị trường phát triển thì cũng sẽ phải đối mặt với các bât ôn, thậm chí là sự tân công của các yếu tố từ bên ngoài thị trường. Để đảm bảo tính bên vững thì TTCK phải có khả năng phản ứng linh hoạt, khả năng kiểm soát và xử lý các rủi ro. Đó sẽ là “vỏ bọc thép” cho TTCK để đảm bảo thị trường không bị đổ vỡ. Sự bền vững từ bên trong thị trường - thể hiện bằng sự phát triển ổn định, cùng với khả năng chống đỡ những tấn công từ bên ngoài sẽ đảm bảo môi quan hệ hài hòa về các cơ hội và các lợi ích mà TTCK mang lại cho hiện tại và cho thê hệ tương lai.
Có thể hiểu rằng phát triển bền vững TTCK chính là việc cố gắng duy trì hai nội dung trên, từ đó có thể quan niệm về phát triển bền vững TTCK như sau: ♦ Phát triển bền vững TTCK là việc duy trì trạng thái phát triển ổn định đồng thời thiết lập khả năng kiểm soát và ngăn chặn các nguy cơ đổ ỳ vỡ cho TTCK. TTCK là một kênh khơi thông các dòng tiền nhàn rỗi trong nước và thu hút vốn từ nước ngoài phục vụ cho đầu tư tăng trưởng kinh tê, đông thời cũng là một kênh đầu tư hấp dẫn. Tuy nhiên, nếu chỉ khai thác TTCK như một kênh huy động vốn và đầu tư vốn mà không hình thành các giải pháp duy trì sự phát triển ổn định và an toàn cho TTCK thì lại tiềm ẩn nguy cơ của rât nhiều rủi ro cho nền kinh tế mà đầu tiên là nguy cơ sụp đô thị trường, nguy cơ khủng hoảng tài chính tiền tệ và suy thoái kinh tê. Điêu đó cho thây lý do cân thiết phải phát triển bền vững TTCK.
Các nội dung của phát triển bền vững thị trường chúng khoán 1. Phát triển thị trường Phát triển TTCK bao gồm hai nội dung: một là, thúc đẩy thị trường tăng trưởng; và hai là, tăng cường và cải thiện chất lượng hoạt động cho thị trường. Logic đó được hình thành từ lý thuyết của triết học khi cho răng sự tăng trưởng là nền tảng cho sự phát triển vì sự biến đôi vê lượng đên một giới hạn nhất định nào đó sẽ kéo theo sự biến đổi về chất. Do đó, thúc đẩy TTCK tăng trưởng sẽ hình thành cơ sở và điều kiện cho thị trường chọn lọc được những yếu tố tốt để phát triển, bởi lẽ một thể trạng còi cọc thì không thể đủ điều kiện để phát triển lành mạnh.
Tuy nhiên, thúc đẩy tăng trưởng không có nghĩa là phải đạt tăng trưởng bằng mọi giá bởi sự tăng trưởng nhanh và nóng không đưa đên trạng thái bên vững. Do vậy, cốt lõi của phát triển là sự tăng trưởng về quy mô song hành cùng sự cải thiện và tăng cường chất lượng hoạt động của TTCK. Điêu đó sẽ hình thành trạng thái cân bằng giữa mặt lượng và mặt chất, là điều kiện đế thiết lập khả năng “tự đề kháng” của thị trường trước các biến động từ bên trong và bên ngoài thị trường. Bởi cũng giống như một cơ thể sống, nếu có sự gia tăng về thể chất nhưng trí tuệ chậm phát triển; hoặc nếu đó là sự tăng vê thể trạng nhưng mất cân đối giữa các bộ phận chức năng thì đó cũng chỉ là một cơ thể bệnh tật.
Duy trì sự ổn định và cân bằng cho thị trường Ôn định không đồng nghĩa với việc cố gắng giữ nguyên mọi thứ như cũ mà hàm ý là duy trì được hoạt động bình thường, không có những biến động đột ngột và thất thường [26, tr. Tính ổn định là một thuộc tính quan trọng của sự bền vững, bởi lẽ nếu TTCK có tính biên động cao thì rât khó tiên lượng về xu thế của thị trường. Khi đó sự phát triên là ngăn hạn và thị trường sẽ không còn khả năng đảm bảo cho cả lợi ích trong hiện tại lân lợi ích cho tương lai. 16 Điều kiện và cũng là nội hàm của ổn định chính là khả năng duy trì sự cân bằng giữa các yếu tố của thị trường.
Có hai yếu tố thiết lập nên trạng thái cân bằng cho TTCK, đó là: (i) Sự cân đối và đồng bộ giữa các bộ phận thị trường của TTCK, bao gồm: thị trường cổ phiếu, thị trường trái phiếu, thị trường các sản phấm phái sinh hoặc thị trường chứng khoán sơ cấp, thị trường chứng khoán thứ cấp. Các thị trường này đều có chức năng riêng nhưng lại có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và hỗ trợ cho nhau phát triển. Do đó, nếu thiếu đi một bộ phận thị trường nào đó thì TTCK sẽ không thể vận hành; hoặc nếu các bộ phận thị trường hình thành một cách kém đồng bộ và thiếu cân đối thì thị trường sẽ không thể phát triển ổn định. (ii) Sự cân bằng giữa các yếu tố của thị trường, bao gồm: Cung và Câu hàng hóa, số lượng và chất lượng hàng hóa, số lượng và chất lượng hoạt động của các đối tượng tham gia trên thị trường, dòng vốn ngắn hạn và dài hạn, dòng vôn đầu tư trong nước và dòng vốn đầu tư từ nước ngoài trên TTCK.
Các yếu tố của thị trường được ví như những chi tiết trong một guồng máy thống nhất, do đó sự phát triển hoàn chỉnh và đồng bộ của chúng sẽ đảm bảo một chỉnh the TTCK thống nhất, góp phần tạo ra một cấu trúc tổng thể bền vững, đảm bảo tính hiệu quả của quá trình phân bổ vốn, tối ưu hóa được chi phí vốn đối với các doanh nghiệp đồng thời đảm bảo sự đa dạng đối với hoạt động đầu tư.