CHƯƠNG 1: LÝ THUYẾT VỀ PHƯƠNG DIỆN TÀI CHÍNH CỦA MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP DOANH NGHIỆP (M&A) 1.1 LÝ THUYẾT CHUNG VỀ MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP DOANH NGHIỆP (M&A) 1.1 Khái niệm mua bán và sáp nhập doanh nghiệp (Mergers and Acquisitions – M&A) Khái niệm mua bán và sáp nhập doanh nghiệp được định nghĩa theo Luật doanh nghiệp Việt Nam năm 2005 như sau: Hợp nhất doanh nghiệp: “Hai hoặc một số công ty cùng loại (sau đây gọi là công ty bị hợp nhất) có thể hợp nhất thành một công ty mới (sau đây gọi là công ty hợp nhất) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty hợp nhất, đồng thời chấm dứt tồn tại của các công ty bị hợp nhất.” Sáp nhập doanh nghiệp: “Một hoặc một số công ty cùng loại (sau đây gọi là công ty bị sáp nhập) có thể sáp nhập vào một công ty khác (sau đây gọi là công ty nhận sáp nhập) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty nhận sáp nhập, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của công ty bị sáp nhập, công ty nhận sáp nhập vẫn tồn tại và kế thừa toàn bộ tài sản, quyền và nghĩa vụ của công ty bị sáp nhập.” Nhưng luật doanh nghiệp lại không đề cập đến hoạt động mua bán giữa các doanh nghiệp, mà được nhắc đến tại điều 17 trong Luật cạnh tranh 2004: “Mua lại doanh nghiệp là việc doanh nghiệp mua toàn bộ hoặc một phần tài sản của doanh nghiệp khác đủ để kiểm soát, chi phối toàn bộ hoặc một ngành nghề của doanh nghiệp bị mua lại.” LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Theo Luật cạnh tranh 2004 thì không quy định bắt buộc loại hình công ty tham gia vào thực hiện M&A, còn Luật doanh nghiệp lại quy định cụ thể điều kiện các bên tham gia hợp nhất hoặc sáp nhập doanh nghiệp là các công ty cùng loại hình doanh nghiệp theo quy định của Pháp luật. Theo thuật ngữ quốc tế phổ biến là: “M&A” (viết tắt của cụm từ Tiếng anh mergers and acquisitions) có nghĩa là hợp nhất (merger hoặc consolidation) và thâu tóm hay sáp nhập (acquisition). Thâu tóm hay sáp nhập là khái niệm được sử dụng để chỉ một công ty tìm cách nắm giữ quyền kiểm soát đối với một công ty khác thông qua thâu tóm toàn bộ hoặc một tỷ lệ số lượng cổ phần hoặc tài sản của công ty mục tiêu đủ để có thể khống chế toàn bộ các quyết định của công ty đó. Sau khi kết thúc chuyển nhượng, công ty mục tiêu sẽ chấm dứt hoạt động (bị sáp nhập) hoặc trở thành một công ty con của công ty thâu tóm.
Hợp nhất là khái niệm để chỉ hai hoặc một số công ty cùng thỏa thuận chia sẽ tài sản, thị phần, thương hiệu với nhau để hình thành một công ty hoàn toàn mới, với tên gọi mới (có thể gộp tên của hai công ty cũ) trong khi đó chấm dứt sự tồn tại của các công ty cũ. Trong thực tế hợp nhất đòi hỏi mức độ hợp tác rất cao giữa các công ty tham gia hợp nhất. Vì vậy, hình thức sáp nhập phổ biến hơn rất nhiều so với hợp nhất. Sự khác biệt của sáp nhập và hợp nhất có thể được thể hiện ở các trường hợp sau: - Chủ sở hữu công ty sáp nhập mua cổ phần hoặc tài sản của công ty mục tiêu, sau đó thay thế ban điều hành và quyết định chuyển hướng chiến lược của bộ phận bị sáp nhập.
Trong khi đó hợp nhất, các công ty có quyền quyết định LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 ngang nhau trong Hội đồng quản trị mới và do đó về lý thuyết có tiếng nói trọng lượng như nhau trong việc lựa chọn ban điều hành và chiến lược công ty sau này. - Cổ đông của công ty bị sáp nhập sau khi bán lại cổ phiếu của mình và hoàn toàn mất quyền kiểm soát công ty, công ty bị sáp nhập chấm dứt tồn tại (thâu tóm toàn phần) xét cả về đăng ký và tổ chức hoặc vẫn còn tồn tại ( thâu tóm dưới 100%). Trong khi đó hợp nhất thể hiện không khí hợp tác rõ nét, tương tự như trường hợp sáp nhập “thân thiện” (friendly merger), đồng thời cho ra đời một công ty mới, có thể với tên gọi và thương hiệu mới, cổ phiếu niêm yết mới, chấm dứt sự tồn tại của cả hai công ty cũ. Về mặt bản chất khái niệm và hệ quả pháp lý, hợp nhất và thâu tóm, sáp nhập là khác biệt.Tuy nhiên, nếu xét về tác động thực tế đối với quản trị công ty thì ranh giới phân biệt giữa chúng nhiều khi lại rất mong manh.
Tóm lại, M&A thực chất là hoạt động giành quyền kiểm soát doanh nghiệp, bộ phận doanh nghiệp (gọi chung là doanh nghiệp) thông qua việc sở hữu một phần hoặc toàn bộ doanh nghiệp đó. Mục đích của M&A là giành quyền kiểm soát doanh nghiệp ở mức độ nhất định chứ không đơn thuần chỉ là sở hữu một phần vốn góp hay cổ phần của doanh nghiệp như các nhà đầu tư nhỏ, lẻ. Vì vậy, khi một nhà đầu tư đạt được mức sở hữu phần vốn góp, cổ phần của doanh nghiệp đủ để tham gia, quyết định các vấn đề quan trọng của doanh nghiệp thì khi đó mới có thể coi đây là hoạt động M&A. Ngược lại, khi nhà đầu tư sở hữu phần vốn góp, cổ phần không đủ để quyết định các vấn đề quan trọng của doanh nghiệp thì đây chỉ được coi là hoạt động đầu tư tài chính thông thường.
Trong nội dung của đề tài, tác giả sử dụng thuật ngữ “mua bán và sáp nhập – M&A” để giới thiệu và trình bày trong đề tài này để bao quát tất cả các hình thức của M&A vì tính phổ biến của thuật ngữ này tại Việt Nam. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Các động cơ phía sau mua bán và sáp nhập doanh nghiệp (M&A) Có rất nhiều lý do mà các công ty thực hiện mua bán và sáp nhập (M&A). Các lý do căn bản bao gồm: - Mua bán và sáp nhập là một đường lối phù hợp và hiệu quả nhất để gia nhập vào thị trường mới, thêm vào một dây chuyền sản xuất mới, hoặc gia tăng phạm vi phân phối, rút ngắn được thời gian, giảm thiểu rủi ro và áp lực chi phí nhờ vào sự cộng hưởng (syneries) và lợi thế kinh tế về quy mô (economic of scale). - Mua bán và sáp nhập làm thay đổi tình hình tài chính sau khi giao dịch được lành mạnh và bảo đảm hơn so với trước đây.
Thường các công ty tiếp tục sử dụng cổ phiếu của họ như một lượng tiền mặt thanh toán cho công ty mục tiêu, điều này sẽ thúc đẩy cả hai phía tiến đến giao dịch dựa vào mặt nổi tiềm năng làm gia tăng giá trị cổ đông. - Mua bán và sáp nhập mang tính chiến lược: Rất nhiều những công ty kỹ thuật cao như: Cisco, google, yahoo theo đuổi mua bán và sáp nhập như là một chiến lược phát triển để sở hữu đội ngũ nhân sự trình độ cao nhằm tăng thêm giá trị sản phẩm và tài sản tri thức. Hay nhằm mục đích mua lại đối thủ cạnh tranh để loại bỏ đối thủ trên thị trường. - Mua bán và sáp nhập được thực hiện do sự thay đổi xu hướng quan trọng của những ngành nghề như: Sự thay đổi nhanh chóng của khoa học kỹ thuật, sự cạnh tranh mãnh liệt trong lĩnh vực truyền thông và ngành ngân hàng, sự thay đổi sở thích tiêu dùng trong ngành thực phẩm và thức uống… - Mua bán và sáp nhập nhằm kết hợp hay làm gia tăng thương hiệu công ty.
Bởi sự lập luận cho rằng thực hiện M&A là đi mua lòng trung thành của LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 khách hàng với nhãn hiệu, và mối quan hệ với khách hàng, do đó sẽ rẻ hơn rất nhiều nếu phải xây dựng chúng. Công ty mua phải trả một phần bù cho những tài sản vô hình này, và được thể hiện trong bảng cân đối kế toán với khoản mục “goodwill”. Trong nền kinh tế hiện nay “ goodwill” đại diện cho một tài sản rất quan trọng, công ty mua biết rằng cơ sở khách hàng lâu dài, và các mối quan hệ chiến lược khác sẽ được chuyển nhượng với giao dịch và có giá trị hơn gấp nhiều lần máy móc thiết bị và hàng hóa tồn kho. - Toàn cầu hóa ép buộc các công ty thực hiện M&A như là một phương tiện phát triển sự hiện diện của mình mang tính quốc tế và mở rộng thị trường tiêu thụ, nâng cao khả năng cạnh tranh với đối thủ cũng như sẽ tận dụng được nhiều cơ hội kinh doanh mới xuất hiện.
Chiến lược thâm nhập thị trường này thường có hiệu quả hơn so với xây dựng một đơn vị hoạt động ở nước ngoài ngay từ đầu. - Trong những thời kỳ khủng hoảng hoặc suy thoái kinh tế, M&A là một phương cách hữu hiệu để tháo gỡ khó khăn, cơ cấu lại doanh nghiệp, duy trì hoạt động của doanh nghiệp, thoát ra khỏi suy thoái và hồi phục phát triển bền vững, cùng nhiều cơ hội kinh doanh khác… - Nhiều giao dịch M&A xảy ra là do sự cần thiết phải cạnh tranh của các bên đi mua. Khi người chủ doanh nghiệp quyết định bán công cuộc kinh doanh của mình, các công ty mua tiềm năng sẽ nhận ra rằng các đối thủ cạnh tranh của họ có thể mua công ty mục tiêu này, hành động tương tự như vậy họ sẽ tiến hành thực hiện mua bán.1 Viễn cảnh của bên bán: Có rất nhiều lý do khác nhau để người chủ công ty xem xét bán công cuộc kinh doanh của mình. Bởi vì công ty cũng có giá trị giống như một tài sản và cũng như các hàng hóa có giá trị khác, luôn có LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 một thị trường buôn bán dành cho các công ty.
Tại đó, với những mong đợi khác nhau về công ty trong tương lai, họ sẽ định giá khác nhau trong cùng một công ty và vì vậy cho phép người mua và người bán tiến đến một giao dịch thương mại, một số lý do thông thường mà một công ty được rao bán là: - Người chủ công ty chuẩn bị về hưu, hoặc vấn đề về sức khỏe (bệnh, chết. - Không đủ năng lực kinh doanh: Không đủ khả năng tài chính để nâng công ty lên một mức độ cao hơn, quản lý kém hiệu quả hoặc không đủ khả năng để thực hiện đa dạng hóa thị trường, mở rộng hệ thống phân phối. - Giảm thiểu rủi ro: Chủ công ty mong muốn giảm thiểu rủi ro từ vốn hoặc các khoản nợ.