Luận văn thạc sĩ hus đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp sinh kế bền vững cho cộng đồng ở khu bảo tồn thiên nhiên xuân liên tỉnh thanh hóa

Luận văn thạc sĩ đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp sinh kế bền vững cho cộng đồng tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên, Thanh Hóa.

• Tác giả: Vũ Thị Ngọc
• Người hướng dẫn: TS. Hà Quý Quỳnh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Sử dụng và bảo vệ tài nguyên môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Thực Trạng Và Đề Xuất Giải Pháp Sinh Kế Bền Vững Cho Cộng Đồng Ở Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Xuân Liên, Tỉnh Thanh Hóa
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU SINH KẾ CỘNG ĐỒNG DÂN CƢ Ở KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN
• 1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU SINH KẾ CỘNG ĐỒNG DÂN CƢ Ở KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN
• 1.1.1. Khu bảo tồn thiên nhiên và phân hạng Khu bảo tồn thiên nhiên
• 1.1.2. Sinh kế và sinh kế bền vững
• 1.1.3. Tương quan giữa sinh kế bền vững với bảo tồn tài nguyên đa dạng sinh học ở các Khu bảo tồn thiên nhiên
• 1.2. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU SINH KẾ Ở CÁC KBTTN
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.3. QUAN ĐIỂM VÀ CÁC PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Quan điểm nghiên cứu
• 1.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SINH KẾ CỘNG ĐỒNG DÂN CƢ Ở KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN XUÂN LIÊN, TỈNH THANH HÓA
• 2.1. KHÁI QUÁT ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Khái quát chung về Khu vực nghiên cứu
• 2.1.2. Đặc điểm các xã điều tra
• 2.2. ĐÁNH GIÁ CÁC NGUỒN VỐN SINH KẾ CỘNG ĐỒNG DÂN CƢ Ở KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN XUÂN LIÊN
• 2.2.1. Các nguồn vốn sinh kế hộ gia đình
• 2.2.2. Các nguồn vốn sinh kế chung
• 2.2.3. Đánh giá tổng hợp nguồn vốn sinh kế cộng đồng dân cư ở KBT Xuân Liên
• 2.3. HOẠT ĐỘNG SINH KẾ CỦA DÂN CƢ Ở KBTTN XUÂN LIÊN
• 2.3.1. Hoạt động sản xuất nông nghiệp
• 2.3.2. Hoạt động phi nông nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP SINH KẾ BỀN VỮNG ĐỀ XUẤT CHO CỘNG ĐỒNG Ở KBTTN XUÂN LIÊN
• 3.1. TÁC ĐỘNG CỦA HOẠT ĐỘNG SINH KẾ ĐẾN ĐA DẠNG SINH HỌC KBTTN XUÂN LIÊN
• 3.1.1. Hoạt động khai thác, sử dụng các sản phẩm rừng trong KBT và suy giảm đa dạng sinh học
• 3.1.2. Hoạt động trồng trọt, chăn nuôi gia súc và tác động tới tài nguyên KBT
• 3.2. GIẢI PHÁP SINH KẾ BỀN VỮNG ĐỀ XUẤT CHO CỘNG ĐỒNG DÂN CƢ Ở KBTTN XUÂN LIÊN
• 3.2.1. Giải pháp về nguồn vốn sinh kế
• 3.2.2. Giải pháp kỹ thuật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp sinh kế bền vững tại khu bảo tồn Xuân Liên

Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên, tỉnh Thanh Hóa, là một trong những khu vực có đa dạng sinh học phong phú. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế không bền vững đã ảnh hưởng đến sinh kế của cộng đồng dân cư nơi đây. Việc tìm kiếm các giải pháp sinh kế bền vững là cần thiết để bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và nâng cao đời sống người dân.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và xã hội của khu bảo tồn Xuân Liên

Khu bảo tồn Xuân Liên có địa hình đa dạng với nhiều loại hình sinh thái khác nhau. Cộng đồng dân cư chủ yếu là người Thái, sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp và các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Tuy nhiên, đời sống của họ vẫn còn nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực và cơ sở hạ tầng.

1.2. Tầm quan trọng của sinh kế bền vững trong bảo tồn thiên nhiên

Sinh kế bền vững không chỉ giúp cải thiện đời sống của người dân mà còn góp phần bảo vệ đa dạng sinh học. Việc phát triển các mô hình sinh kế bền vững sẽ giúp giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên và tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng.

II. Thách thức trong phát triển sinh kế bền vững tại khu bảo tồn Xuân Liên

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng việc phát triển sinh kế bền vững tại khu bảo tồn Xuân Liên gặp phải nhiều thách thức. Những thách thức này bao gồm sự phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên, thiếu kiến thức và kỹ năng, cũng như sự biến đổi khí hậu.

2.1. Sự phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên

Cộng đồng dân cư tại khu bảo tồn Xuân Liên chủ yếu sống dựa vào các nguồn tài nguyên thiên nhiên như rừng và nước. Sự khai thác quá mức các nguồn tài nguyên này đã dẫn đến tình trạng suy giảm đa dạng sinh học và ảnh hưởng đến sinh kế của người dân.

2.2. Thiếu kiến thức và kỹ năng trong sản xuất

Nhiều người dân chưa được tiếp cận với các kỹ thuật sản xuất hiện đại và bền vững. Việc thiếu kiến thức về nông nghiệp bền vững và quản lý tài nguyên đã làm giảm hiệu quả sản xuất và thu nhập của họ.

III. Giải pháp sinh kế bền vững cho cộng đồng tại khu bảo tồn Xuân Liên

Để phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng tại khu bảo tồn Xuân Liên, cần áp dụng các giải pháp đồng bộ. Những giải pháp này bao gồm việc nâng cao nhận thức, phát triển kỹ thuật sản xuất bền vững và hỗ trợ tài chính cho người dân.

3.1. Nâng cao nhận thức về bảo tồn và phát triển bền vững

Cần tổ chức các chương trình giáo dục và đào tạo cho cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn thiên nhiên và các phương pháp sản xuất bền vững. Việc nâng cao nhận thức sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về giá trị của tài nguyên thiên nhiên và cách bảo vệ chúng.

3.2. Phát triển kỹ thuật sản xuất nông nghiệp bền vững

Áp dụng các kỹ thuật nông nghiệp bền vững như canh tác hữu cơ, trồng cây đa dạng và quản lý nước hiệu quả sẽ giúp tăng năng suất và bảo vệ môi trường. Các mô hình này cần được thử nghiệm và nhân rộng trong cộng đồng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại khu bảo tồn Xuân Liên

Các giải pháp sinh kế bền vững đã được áp dụng tại khu bảo tồn Xuân Liên và đã mang lại những kết quả tích cực. Những mô hình sinh kế mới đã giúp cải thiện đời sống của người dân và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Kết quả từ các mô hình sinh kế bền vững

Nhiều mô hình sinh kế bền vững đã được triển khai thành công, như mô hình trồng cây ăn quả và nuôi trồng thủy sản. Những mô hình này không chỉ tạo ra thu nhập cho người dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường.

4.2. Tác động tích cực đến đa dạng sinh học

Việc áp dụng các giải pháp sinh kế bền vững đã giúp giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên, từ đó bảo vệ được đa dạng sinh học tại khu bảo tồn. Các loài động thực vật quý hiếm đã có cơ hội phục hồi và phát triển.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho sinh kế bền vững tại khu bảo tồn Xuân Liên

Để đảm bảo sinh kế bền vững cho cộng đồng tại khu bảo tồn Xuân Liên, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc phát triển các mô hình sinh kế bền vững và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

5.1. Tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan

Sự hợp tác giữa chính quyền địa phương, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng dân cư là rất quan trọng để triển khai các giải pháp sinh kế bền vững. Các bên cần cùng nhau xây dựng kế hoạch phát triển và bảo tồn tài nguyên.

5.2. Định hướng phát triển bền vững trong tương lai

Cần xây dựng các chính sách hỗ trợ cho cộng đồng trong việc phát triển sinh kế bền vững. Các chương trình hỗ trợ tài chính và kỹ thuật sẽ giúp người dân cải thiện đời sống và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên được thành lập năm 2000 tại huyện Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa, với tổng diện tích tự nhiên 26.304 ha, trong đó phân khu bảo vệ nghiêm ngặt chiếm 10.847 ha và phân khu phục hồi sinh thái chiếm 12.363 ha. Vùng đệm của khu bảo tồn trải rộng trên diện tích 36.421 ha thuộc địa bàn 5 xã gồm Bát Mọt, Yên Nhân, Lương Sơn, Xuân Cẩm và Vạn Xuân, với mật độ dân số trung bình 74,16 người/km2. Cộng đồng dân cư sinh sống tại đây chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó dân tộc Thái chiếm 73%, người Kinh chiếm 23% và người Mường chiếm 4%. Tỷ lệ hộ nghèo bình quân toàn vùng đệm ở mức xấp xỉ 44%, cao hơn đáng kể so với mức trung bình của tỉnh Thanh Hóa và cả nước.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ mâu thuẫn gay gắt giữa bảo tồn đa dạng sinh học và nhu cầu mưu sinh của người dân bản địa. Việc thành lập khu bảo tồn cùng với sự kiện công trình thủy điện Cửa Đạt tích nước năm 2006 làm ngập hơn 3.000 ha đất canh tác và đất ở đã thu hẹp không gian sinh kế truyền thống, gia tăng sức ép khai thác tài nguyên rừng. Mục tiêu cụ thể của luận văn là phân tích toàn diện hiện trạng các nguồn vốn sinh kế, đánh giá tác động qua lại giữa sinh kế và hệ sinh thái, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp sinh kế bền vững khả thi. Phạm vi nghiên cứu tập trung khảo sát thực địa từ tháng 3 đến tháng 9 năm 2012 tại 2 xã đại diện là Vạn Xuân và Lương Sơn. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học vững chắc giúp giảm tỷ lệ nghèo đói và bảo vệ bền vững 752 loài thực vật bậc cao cùng 55 loài thú quý hiếm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng Khung phân tích sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh làm nền tảng lý thuyết chủ đạo. Mô hình này phân tích tương tác đa chiều giữa 5 nguồn vốn sinh kế cơ bản bao gồm vốn tự nhiên, vốn con người, vốn vật chất, vốn tài chính và vốn xã hội trong bối cảnh dễ bị tổn thương, dưới sự điều tiết của thể chế chính sách nhằm định hình chiến lược và kết quả sinh kế. Bên cạnh đó, tác giả kết hợp Lý thuyết quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng và đồng quản lý do Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế khởi xướng năm 1994, khẳng định quyền hưởng thụ và phân bổ lợi ích hợp pháp là động lực để người dân tham gia bảo vệ rừng.

Các khái niệm chính được chuẩn hóa gồm:

• Khu bảo tồn thiên nhiên: Xác định theo Luật Đa dạng sinh học năm 2008 là khu vực địa lý có ranh giới rõ ràng nhằm bảo tồn các hệ sinh thái tự nhiên đặc thù.
• Sinh kế và sinh kế bền vững: Năng lực, tài sản và các hoạt động kiếm sống có khả năng chống chịu, phục hồi trước các cú sốc mà không làm suy thoái nguồn tài nguyên thiên nhiên.
• Vốn sinh kế: Tổng hợp các nguồn lực nội sinh và ngoại sinh mà hộ gia đình sở hữu hoặc tiếp cận được để duy trì đời sống.
• Tổng giá trị kinh tế: Khung đánh giá của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế phân định giá trị sử dụng trực tiếp, gián tiếp, giá trị lựa chọn và giá trị không sử dụng của rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tích hợp nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập từ đợt khảo sát thực địa giai đoạn tháng 3 đến tháng 9 năm 2012 và dữ liệu thứ cấp từ Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên cùng Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật. Cỡ mẫu điều tra xã hội học gồm 160 hộ gia đình tại 7 thôn thuộc 2 xã đại diện. Tại xã Vạn Xuân, chọn 80 hộ thuộc 2 thôn giáp ranh khu bảo tồn (Hang Cáu, Quặn) và 2 thôn không giáp ranh (Khằm, Nhồng). Tại xã Lương Sơn, chọn 80 hộ thuộc 1 thôn giáp ranh (Minh Ngọc) và 2 thôn không giáp ranh (Ngọc Sơn, Ngọc Thượng).

Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích kết hợp ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm đảm bảo tính đại diện cho hai tiểu vùng sinh thái khác biệt: tiểu vùng núi cao 500-900m (Vạn Xuân) và tiểu vùng gò đồi 150-500m (Lương Sơn). Tác giả tiến hành phỏng vấn sâu cán bộ chủ chốt xã, thôn và ban quản lý khu bảo tồn theo bảng hỏi bán cấu trúc. Phương pháp thống kê tổng hợp và phương pháp bản đồ GIS được áp dụng để lượng hóa các chỉ số sinh kế, phân tích không gian và thiết lập thứ tự ưu tiên can thiệp chính sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nguồn vốn con người tại vùng đệm bị hạn chế nghiêm trọng về trình độ học vấn và tính đa dạng nghề nghiệp. Tỷ lệ chủ hộ thuần nông nghiệp và lâm nghiệp chiếm tới 89,38%, trong khi lao động buôn bán, dịch vụ chỉ đạt 2,50% và cán bộ nhà nước chiếm 3,13%. Về học vấn, có 45,63% chủ hộ chỉ học hết tiểu học, 32,50% có trình độ trung học cơ sở, 10,00% tốt nghiệp trung học phổ thông, 10,00% không đi học và chỉ 1,88% đạt trình độ cao đẳng, đại học hoặc trung cấp chuyên nghiệp. Độ tuổi trung bình của chủ hộ là 45 tuổi với 88,13% là nam giới.

Thứ hai, điều kiện vốn vật chất và hạ tầng dân sinh còn nhiều thiếu thốn, có sự phân hóa rõ nét giữa các tiểu vùng. Tỷ lệ nhà ở kiên cố và bán kiên cố toàn vùng khảo sát đạt 20,63%, nhà cấp bốn chiếm 71,25% và nhà tạm bợ chiếm 8,13%. Đáng chú ý, xã miền núi cao Vạn Xuân có tỷ lệ nhà tạm lên tới 13,75%, cao hơn gấp 5,5 lần so với xã Lương Sơn (chỉ 2,50%). Hơn 80% số hộ gia đình vẫn đang sử dụng công trình vệ sinh tạm bợ, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt.

Thứ ba, mức độ dễ bị tổn thương về tài chính và áp lực nhân khẩu học ở mức cao. Tỷ lệ hộ nghèo bình quân của 2 xã đạt mức cao, trong đó Vạn Xuân là 47,72% và Lương Sơn là 41,95%. Quy mô gia đình trung bình là 4,5 người/hộ, tỷ lệ người phụ thuộc bình quân là 2,21 người so với 2,29 lao động chính. Thu nhập của 80% hộ thuần nông phụ thuộc chủ yếu vào cây lúa nước, nhưng năng suất bấp bênh do thiếu đất sản xuất.

Thứ tư, sự phụ thuộc trực tiếp vào lâm sản khu bảo tồn diễn ra phổ biến. Có tới 35% số hộ khảo sát thường xuyên vào rừng thu hái lâm sản ngoài gỗ và khai thác gỗ lúc nông nhàn, trong đó tỷ lệ này tại xã Vạn Xuân lên đến 42%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng nghèo đói và khai thác tài nguyên quá mức là do địa hình hiểm trở chia cắt, kết cấu hạ tầng giao thông cách trở và tác động thu hẹp đất sản xuất sau khi hồ Cửa Đạt tích nước năm 2006. Thiếu vốn đầu tư và kiến thức khoa học kỹ thuật khiến người dân luẩn quẩn trong vòng đói nghèo. Hoạt động thương mại dịch vụ tại Lương Sơn đạt 3,75% nhờ có chợ trung tâm rộng 2.000 m2, trong khi Vạn Xuân chỉ đạt 1,25% do chợ xây dựng xong nhưng chưa đi vào hoạt động.

Khi so sánh với các nghiên cứu tương tự tại Vườn quốc gia Xuân Thủy hoặc các khu bảo tồn ở Thái Lan, kết quả nghiên cứu này tái khẳng định rằng các biện pháp hành chính cấm đoán nghiêm ngặt mà không đi kèm sinh kế thay thế sẽ đẩy người nghèo vào thế vi phạm pháp luật để sinh tồn. Dữ liệu nghiên cứu về 5 nguồn vốn sinh kế có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ mạng nhện ngũ giác vốn sinh kế, làm nổi bật sự suy giảm của vốn tự nhiên và vốn tài chính so với các nguồn lực khác.

Đề xuất và khuyến nghị

Xây dựng và chuyển giao các mô hình nông lâm kết hợp thâm canh cây bản địa: Tập trung phát triển mô hình trồng luồng thâm canh, phục tráng rừng nứa té, trồng xen cây dược liệu dưới tán rừng và chăn nuôi gia súc có chuồng trại. Mục tiêu nâng cao thu nhập bình quân từ 25% đến 30%/hộ/năm, giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống dưới 25% vào năm 2020. Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên phối hợp với Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Thường Xuân. Lộ trình thực hiện: 2013-2016.

Mở rộng chương trình đào tạo nghề và nâng cao chất lượng vốn con người: Tổ chức các lớp tập huấn khuyến nông, chuyển giao kỹ thuật canh tác lúa cải tiến SRI và quản lý dịch bệnh gia súc cho 100% hộ nông dân tại 5 xã vùng đệm. Phổ cập đào tạo nghề thủ công mỹ nghệ và cơ khí nhỏ cho ít nhất 35% lao động trẻ. Chủ thể thực hiện: Trung tâm Dạy nghề huyện Thường Xuân và Ủy ban nhân dân 5 xã vùng đệm. Lộ trình thực hiện: 2013-2015.

Thực thi cơ chế đồng quản lý và chia sẻ lợi ích tài nguyên rừng: Xây dựng quy chế chia sẻ lợi ích đối với lâm sản ngoài gỗ tái sinh nhanh như măng tre, nấm, thảo dược tại phân khu phục hồi sinh thái. Ký kết hợp đồng khoán bảo vệ rừng với 100% cộng đồng thôn bản giáp ranh, hướng tới giảm 60% các vụ vi phạm khai thác gỗ trái phép. Chủ thể thực hiện: Hạt Kiểm lâm Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên và Ban Quản lý thôn bản. Lộ trình thực hiện: Hàng năm giai đoạn 2013-2018.

Hoàn thiện cơ sở hạ tầng thiết yếu và mở rộng tín dụng vi mô ưu đãi: Đầu tư nâng cấp 100% đường trục liên thôn thành đường bê tông xi măng, xóa bỏ hoàn toàn 8,13% nhà tạm dột nát, đưa tỷ lệ hộ có công trình vệ sinh đạt chuẩn lên trên 85%. Tạo điều kiện cho 90% hộ nghèo tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân tỉnh Thanh Hóa và Ủy ban nhân dân huyện Thường Xuân. Lộ trình thực hiện: 2013-2017.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cán bộ quản lý khu bảo tồn và lực lượng kiểm lâm: Cung cấp phương pháp luận thực chứng về đánh giá áp lực nhân sinh lên tài nguyên rừng, từ đó xây dựng kế hoạch quản lý bảo tồn tích hợp phát triển kinh tế cộng đồng hiệu quả.

Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Hỗ trợ Ủy ban nhân dân huyện Thường Xuân và các xã vùng đệm luận cứ thực tiễn để hoạch định quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững và xây dựng nông thôn mới.

Các tổ chức phát triển và tổ chức phi chính phủ: Cung cấp khung đánh giá chuẩn xác nhu cầu sinh kế vi mô để thiết kế, tài trợ và giám sát các dự án bảo tồn thiên nhiên kết hợp nâng cao năng lực cộng đồng dân tộc thiểu số.

Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành tài nguyên môi trường: Cung cấp tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu liên ngành, kỹ thuật điều tra chọn mẫu phân tầng 160 hộ và cách thức ứng dụng khung phân tích sinh kế vào hệ sinh thái rừng nhiệt đới.

Câu hỏi thường gặp

Khung phân tích sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh mang lại giá trị gì cho nghiên cứu này? Khung phân tích giúp đánh giá toàn diện bức tranh sinh kế của cộng đồng thông qua 5 nguồn vốn cơ bản thay vì chỉ nhìn vào chỉ tiêu thu nhập đơn thuần. Cách tiếp cận này phát hiện chính xác các điểm nghẽn về hạ tầng, văn hóa và vốn tự nhiên để thiết kế giải pháp giảm nghèo gắn liền bảo tồn.

Dự án thủy điện Cửa Đạt đã tác động như thế nào đến sinh kế của người dân vùng đệm? Việc tích nước hồ thủy điện năm 2006 làm ngập hơn 3.000 ha đất canh tác màu mỡ ven sông suối, khiến diện tích đất lúa nước bị thu hẹp nghiêm trọng. Hệ quả là người dân mất tư liệu sản xuất chính, buộc phải gia tăng tần suất vào rừng khai thác lâm sản trái phép để kiếm sống.

Tại sao tỷ lệ hộ nghèo và mức độ phụ thuộc vào rừng ở xã Vạn Xuân lại cao hơn xã Lương Sơn? Xã Vạn Xuân nằm ở tiểu vùng núi cao 500-900m, giao thông trắc trở và có 60,7% đồng bào dân tộc Thái với tập quán dựa vào rừng. Trong khi đó, Lương Sơn ở vùng gò đồi thấp 150-500m, hạ tầng tốt hơn và có chợ thương mại hoạt động ổn định giúp phát triển đa dạng nghề phi nông nghiệp.

Luận văn đã sử dụng cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu nào để đảm bảo tính đại diện? Tác giả đã chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên với quy mô 160 hộ gia đình tại 7 thôn thuộc 2 xã đại diện cho 2 tiểu vùng địa hình cao và thấp. Cỡ mẫu này đảm bảo cân đối giữa các nhóm thôn giáp ranh và không giáp ranh, phản ánh đúng cơ cấu dân tộc và mức độ đói nghèo.

Giải pháp nào đóng vai trò then chốt nhất để chấm dứt xung đột giữa kiểm lâm và người dân? Giải pháp then chốt là thể chế hóa cơ chế đồng quản lý và chia sẻ lợi ích tài nguyên rừng. Khi người dân được giao quyền quản lý hợp pháp, được hưởng lợi kinh tế trực tiếp từ lâm sản phụ và nhận tiền khoán bảo vệ rừng thỏa đáng, họ sẽ tự giác trở thành lực lượng bảo tồn tích cực nhất.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về mối quan hệ biện chứng giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển sinh kế bền vững theo chuẩn quốc tế.
• Lượng hóa chi tiết 5 nguồn vốn sinh kế tại 5 xã vùng đệm, xác định tỷ lệ hộ nghèo trung bình 44% và tình trạng thiếu hụt tư liệu sản xuất sau khi hồ Cửa Đạt làm ngập 3.000 ha đất.
• Chỉ rõ sự phân hóa sâu sắc về điều kiện nhà ở và giáo dục giữa tiểu vùng núi cao Vạn Xuân (nhà tạm 13,75%) và tiểu vùng gò đồi Lương Sơn (nhà tạm 2,50%).
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp chiến lược bao gồm phát triển nông lâm kết hợp, đào tạo nghề, chia sẻ lợi ích rừng và hoàn thiện kết cấu hạ tầng dân sinh.
• Cung cấp cơ sở khoa học tin cậy phục vụ công tác lập quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ 752 loài thực vật, 55 loài thú quý hiếm giai đoạn 2013-2020.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là đã làm rõ mối tương quan giữa sự suy giảm tài nguyên thiên nhiên với tính dễ bị tổn thương của cộng đồng dân tộc thiểu số tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên. Các cấp quản lý cần nhanh chóng thể chế hóa các chính sách chia sẻ lợi ích rừng từ năm 2013 để hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững. Độc giả và các nhà quản lý quan tâm hãy tham khảo chi tiết toàn văn luận văn để áp dụng hiệu quả vào thực tiễn địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu sinh kế cộng đồng dân cư ở KBTTN Chương 2: Thực trạng sinh kế cộng đồng dân cư ở KBTTN Xuân Liên, tỉnh Thanh Hóa Chương 3: Các giải pháp sinh kế bền vững đề xuất cho cộng đồng ở KBTTN Xuân Liên, tỉnh Thanh Hóa 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU SINH KẾ CỘNG ĐỒNG DÂN CƢ Ở KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN 1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU SINH KẾ CỘNG ĐỒNG DÂN CƢ Ở KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN 1.1 Khu bảo tồn thiên nhiên và phân hạng Khu bảo tồn thiên nhiên * Khái niệm về Khu bảo tồn thiên nhiên Theo IUCN, 1994: “Khu bảo tồn thiên nhiên là một khu vực trên đất liền hoặc trên biển được khoanh vùng để bảo vệ đa dạng sinh học, các tài nguyên thiên nhiên và văn hoá đi kèm, được quản lý bằng các công cụ pháp luật hoặc các hình thức quản lý có hiệu quả khác”[15]. Như vậy, định nghĩa của IUCN đã khẳng định bảo tồn ĐDSH là mục tiêu cơ bản của KBTTN. Theo Luật Đa dạng sinh học Việt Nam được ban hành tháng 11 năm 2008: “KBTTN là khu vực địa lý được xác lập ranh giới và phân khu chức năng để bảo tồn đa dạng sinh học”[1].

Như vậy, cũng giống như IUCN, định nghĩa này cũng nói lên mục tiêu chính của việc thành lập KBT là nhằm để bảo tồn ĐDSH. Luận văn định nghĩa được nêu trong Luật đa dạng sinh học Việt Nam. * Hệ thống phân hạng quốc tế KBTTN theo IUCN Nguồn gốc của KBTTN “hiện đại” có từ thế kỷ thứ 19. Vườn quốc gia Yellowstone là Vườn quốc gia đầu tiên trên thế giới, được thành lập tại Mỹ năm 1872.

Trong quá trình hình thành và phát triển các khu BTTN, mỗi nước đều có cách tiếp cận riêng, không có các tiêu chuẩn hoặc thuật ngữ chung, điều này gây trở ngại cho việc chia sẻ các ý tưởng và kinh nghiệm về khu BTTN trong phạm vi khu vực và toàn cầu (IUCN, 2008)[15]. Hệ thống phân hạng quốc tế khu BTTN đầu tiên được IUCN xây dựng và công bố năm 1978 - gọi là Hệ thống phân hạng 1978, gồm 10 phân hạng. Hệ thống này được sử dụng tương đối rộng rãi trên thế giới và trong các hoạt động quốc tế, làm cơ sở để xây dựng “Danh Mục các khu BTTN của Liên Hiệp Quốc năm 1993”. Do còn nhiều thiếu sót nên năm 1984 IUCN đã tiến hành những bước đầu tiên xem xét lại và đề xuất cập nhật.

Hệ thống phân hạng khu BTTN của IUCN hiện hành được công bố năm 1994, trên cơ sở cập nhật Hệ thống phân hạng 1978. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hệ thống phân hạng 1994 có 6 phân hạng. Năm phân hạng đầu tiên chủ yếu dựa trên các phân hạng (I-V) của hệ thống phân hạng 1978. Phân hạng VI tổng hợp các phân hạng VI, VII và VIII của hệ thống phân hạng 1978.

Hệ thống phân hạng khu BTTN 1994 của IUCN[15] • Khu dự trữ thiên nhiên nghiêm ngặt/Khu bảo vệ hoang dã (Strict Nature Reserve/ Wildeness Area): • Khu dự trữ thiên nhiên (Strict Nature Reserve) • Khu bảo vệ hoang d. (Wildeness Area) • Vườn Quốc Gia (National Park) • Khu bảo tồn thắng cảnh tự nhiên (National Monument/Natural Landmark) • Khu bảo tồn loài/Sinh cảnh (Habitat/Species Management Area) • Khu bảo tồn cảnh quan đất liền/biển (Protected Landscape/Seascape) • Khu bảo tồn kết hợp sử dụng bền vững tài nguyên (Managed Resource Protected Area) Việc sắp xếp một KBTTN vào một phân hạng nhất định cần căn cứ vào mục tiêu quản lý chủ đạo của KBTTN đó. Hệ thống phân hạng KBTTN của IUCN không có ý định đặt ra những tiêu chuẩn hoặc làm hình mẫu chính xác để áp dụng ở cấp quốc gia. Các KBTTN được thành lập trước tiên để đáp ứng các yêu cầu của địa phương và quốc gia, sau đó được “đặt tên” và gắn với các phân hạng của IUCN căn cứ vào mục tiêu quản lý.

Mới đây, IUCN đã tiến hành nghiên cứu đánh giá việc áp dụng phân hạng IUCN về các khu BTTN trên thế giới thông qua dự án “Nói cùng một ngôn ngữ”. Hệ thống phân hạng năm 1978 của IUCN bao gồm Khu dự trữ sinh quyển và Khu di sản thiên nhiên thế giới (Phân hạng IX và X). Tuy nhiên, cũng như các khu RAMSAR và Công viên ASEAN, đây không phải là những phân hạng khu BTTN mà là những danh hiệu khu vực và quốc tế. Vì vậy hệ thống phân hạng 1994 của IUCN không bao gồm những khu này.

Tuy nhiên những khu này được ghi nhận trong Danh sách của Liên hợp quốc và các ấn phẩm phù hợp khác của IUCN. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] * Hệ thống phân hạng KBTTN của Việt Nam Theo Điều 16 mục 1 chương III của Luật đa dạng sinh học Việt Nam thì KBT gồm có[1]: a) Vườn quốc gia; b) Khu dự trữ thiên nhiên; c) Khu bảo tồn loài - sinh cảnh; d) Khu bảo vệ cảnh quan. Căn cứ vào mức độ đa dạng sinh học, giá trị đa dạng sinh học, quy mô diện tích, khu bảo tồn được phân thành cấp quốc gia và cấp tỉnh để có chính sách quản lý, đầu tư phù hợp.1: Tiêu chí xếp hạng KBTTN của Việt Nam[1] Phân hạng Tiêu chí đánh giá KBTTN Cấp quốc gia Cấp tỉnh Vườn quốc 1. Có hệ sinh thái tự nhiên quan tro ̣ng đối gia với quốc gia, quốc tế, đặc thù hoặc đại diện cho một vùng sinh thái tự nhiên; 2.

Là nơi sinh sống tự nhiên thường xuyên hoặc theo mùa của ít nhất một loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; 3. Có giá trị đặc biệt về khoa học, giáo dục; 4. Có cảnh quan môi trường, nét đẹp độc đáo của tự nhiên, có giá trị du lịch sinh thái. Khu dự trữ 1.

Có hệ sinh thái tự nhiên quan tro ̣ng đối Là khu thuộc quy hoạch bảo thiên nhiên với quốc gia, quốc tế, đặc thù hoặc đại diện tồn đa dạng sinh học của tỉnh, cho một vùng sinh thái tự nhiên; thành phố trực thuộc trung 2. Có giá trị đặc biệt về khoa học, giáo dục ương nhằ m mu ̣c đić h bảo tồ n hoặc du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng. các hệ sinh thái tự nhiên trên điạ bàn. Khu bảo tồn 1.

Là nơi sinh sống tự nhiên thường xuyên Là khu thuộc quy hoạch bảo loài - sinh hoặc theo mùa của ít nhất một loài thuộc tồn đa dạng sinh học của tỉnh, cảnh Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu thành phố trực thuộc trung tiên bảo vệ; ương nhằ m mu ̣c đić h bảo tồ n 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Có giá trị đặc biệt về khoa học, giáo dục. các loài hoang dã trên địa bàn. Khu bảo vệ 1.

Có hệ sinh thái đặc thù; Là khu thuộc quy hoạch bảo cảnh quan 2. Có cảnh quan môi trường, nét đẹp đô ̣c đáo tồn đa dạng sinh học của tỉnh, của tự nhiên; thành phố trực thuộc trung 3. Có giá trị về khoa học, giáo dục, du lịch ương nhằ m mu ̣c đích bảo vệ sinh thái, nghỉ dưỡng. cảnh quan trên địa bàn.

* Hệ thống KBTTN ở Việt Nam Việt Nam hiện nay có 31 VQG, 57 KDTTN, 14 KBT loài và sinh cảnh, 45 Khu rừng văn hóa lịch sử môi trường đã được thành lập. Hiện tại Việt Nam có 5 khu bảo tồn biển được thành lập. Đến năm 2015 sẽ có tổng số 16 KBT biển được thành lập theo quyết định số 742/QĐ- TTg ngày 26/5/2010 của Chính phủ.2 Sinh kế và sinh kế bền vững a) Khái niệm sinh kế, sinh kế bền vững và các phương thức sinh kế * Sinh kế “Sinh kế” tiếng Anh là livelihood, xuất hiện khoảng thập niên 80 của thế kỷ 20. Khái niệm về sinh kế cũng rất đa dạng, được hiểu theo nhiều cách tiếp cận.

Sách giáo trình nhân loại học của tác giả Tôn Thu Vân (Trung Quốc) quan niệm Nói đến sinh kế là nói đến nguyên lý sau: Một xã hội muốn sinh tồn phải thỏa mãn một loạt nhu cầu của các thành viên, trong đó quan trọng nhất là phải phát triển một bộ phương pháp có thể mưu cầu ăn, mặc và ở trong môi trường sinh tồn. Các nhà nhân loại học nghiên cứu sinh kế trong văn hóa, xã hội truyền thống, coi sinh kế là một bộ phận của quá trình xã hội, tức là không coi biến động của nhân tố kinh tế là một đơn vị cô lập, mà là hiện tượng văn hóa[24]. Sinh kế trong tiếng Việt là từ Hán Việt, trong đó “sinh” là sinh sống, “kế” là cách thức, phương pháp, phương cách. Sinh kế là phương pháp (cách thức) kiếm sống, phương cách mưu sinh của con người.

Sinh kế là khái niệm phổ biến trong dân 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tộc học/nhân học, được sử dụng để nghiên cứu phương cách kiếm sống, những hoạt động cần thiết để có được và đáp ứng những nhu cầu vật chất của con người như ăn, mặc, ở và sinh hoạt. Sinh kế là một thành tố quan trọng trong đời sống văn hóa tộc người, có tác động mật thiết và có sự ảnh hưởng quan trọng đối với đời sống văn hóa, xã hội, chính trị. Sinh kế không chỉ nghiên cứu các cách thức kiếm sống của con người mà quan trọng hơn là nghiên cứu mối quan hệ giữa các hoạt động kiếm sống với văn hóa của nhóm tộc người, nên sinh kế cũng là nhân học văn hóa. Robert Chambers (1983) cho rằng “sinh kế” hiểu như là khái niệm công cụ của giảm nghèo gồm năng lực, tài sản, cách tiếp cận và các hoạt động cần thiết để kiếm sống.

Theo định nghĩa trong khung phân tích sinh kế bền vững của Bộ Phát triển quốc tế Anh (DFIT) năm 1999 thì “Sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (bao gồm cả các nguồn lực vật chất, xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống”. Như vậy, theo DFIT một sinh kế bao gồm 3 thành tố chính: nguồn lực và khả năng mà con người có được, chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế. Đây là khái niệm đang được sử dụng rộng rãi hiện nay, cũng là khái niệm tác giả sử dụng trong nghiên cứu đề tài này. * Sinh kế bền vững SKBV hay sinh kế trở nên bền vững khi nào khi khái niệm sinh kế đang ngày càng trở nên quan trọng để vận dụng và phát triển.