CHƯƠNG 1 HIỆP ƯỚC BASEL II TRONG QUẢN TRỊ RỦI RO HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM 1. Tổng quan về rủi ro trong hoạt động ngân hàng 1. Khái niệm rủi ro trong hoạt động NHTM Rủi ro là sự không chắc chắn của những kết quả trong tương lai, hay là khả năng của những kết quả bất ổn, là khả năng mà tại đó tỷ suất sinh lợi thực tế khác biệt so với tỷ suất sinh lợi mong đợi. Cũng như các lĩnh vực khác, hoạt động ngân hàng luôn song hành với rất nhiều rủi ro.
Rủi ro trong hoạt động ngân hàng có nghĩa là khả năng ngân hàng bị tổn thất về tài sản, giảm sút lợi nhuận thực tế so với dự kiến hoặc phải bỏ ra thêm một khoản chi phí để có thể hoàn thành được một nghiệp vụ tài chính nhất định. Trong thời điểm hiện nay, hoạt động của các ngân hàng thương mại ngày càng đa dạng và phức tạp, do đó việc nhận diện và quản trị rủi ro là hết sức cần thiết. Các loại hình rủi ro trong hoạt động NHTM 1. Rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng phát sinh trong trường hợp khách hàng không thanh toán đầy đủ hoặc đúng hạn cả gốc và lãi của khoản vay.
Rủi ro thanh khoản Rủi ro thanh khoản là tình trạng ngân hàng mất khả năng thanh toán các nghĩa vụ của mình khi đến hạn hay là khả năng ngân hàng không có đủ vốn khả dụng với chi phí hợp lý và đúng thời điểm mà ngân hàng cần để đáp ứng nhu cầu thanh khoản. Rủi ro thanh khoản làm giảm thu nhập, uy tín, mất khả năng thanh toán của ngân hàng. Rủi ro lãi suất Rủi ro lãi suất là rủi ro xuất hiện khi có sự thay đổi của lãi suất thị trường hoặc các yếu tố liên quan đến lãi suất dẫn đến tổn thất về tài sản hoặc làm giảm thu nhập của ngân hàng. Rủi ro ngoại hối Rủi ro ngoại hối là rủi ro phát sinh trong quá trình cho vay hoặc kinh doanh ngoại tệ của ngân hàng khi tỷ giá biến động theo chiều bất lợi cho ngân hàng.
Ngoài ra, rủi ro về lãi suất ngoại tệ cũng phát sinh khi có sự không cân xứng giữa kỳ hạn của tài sản có và tài sản nợ bằng ngoại tệ. Do đó, để phòng ngừa rủi ro ngoại hối một cách triệt để, các ngân hàng cần làm cho tài sản có và tài sản nợ bằng ngoại tệ cân xứng với nhau cả về số lượng và kỳ hạn. Rủi ro từ hoạt động ngoại bảng Các hoạt động ngoại bảng ngày nay rất phong phú và đa dạng, bao gồm các khoản cam kết cho vay, các hình thức bảo lãnh, trạng thái ngoại hối trong các nghiệp vụ kỳ hạn, tương lai, hoán đổi, quyền chọn và các nghiệp vụ phái sinh khác… Trong khi một số hoạt động ngoại bảng được sử dụng tích cực vào việc phòng ngừa rủi ro lãi suất, rủi ro ngoại hối và rủi ro tín dụng. thì nếu việc quản trị điều hành không hiệu quả hoặc không đánh giá đúng được tác dụng của các nghiệp vụ ngoại bảng có thể dẫn đến những tổn thất to lớn.
Rủi ro hoạt động Rủi ro hoạt động, còn được gọi là rủi ro tác nghiệp hay rủi ro vận hành, là rủi ro gây ra tổn thất do các nguyên nhân như con người, sự không đầy đủ hoặc vận hành không tốt các quy trình, hệ thống; các sự kiện khách quan bên ngoài. Rủi ro hoạt động bao gồm cả rủi ro pháp lý nhưng loại trừ rủi ro chiến lược và rủi ro uy tín. Rủi ro từ các tác động bên ngoài: Do hành vi phá hoại, lừa đảo, phạm tội của các đối tượng bên ngoài ngân hàng. Do các sự kiện bên ngoài hoặc do tự nhiên: động đất, bão lụt .gây gián đoạn, thiệt hại cho hoạt động kinh doanh của ngân hàng.
Do các hành động cố ý phá hoại hệ thống từ bên ngoài: hacker, các xâm nhập trái phép, virus và các tấn công khác làm chậm hệ thống, phá hoại dữ liệu, ngừng dịch vụ… 3 1. Các rủi ro khác Rủi ro quốc gia: phát sinh trong trường hợp ngân hàng đầu tư cho công ty nước ngoài, khi chính phủ của quốc gia đó cấm hoặc hạn chế việc thanh toán cho nước ngoài do dự trữ ngoại hối hạn hẹp hoặc vì lý do chính trị. Rủi ro bắt nguồn từ các yếu tố vĩ mô: sự thay đổi về cơ cấu kinh tế, chính sách thuế, lĩnh vực ưu tiên…có thể dẫn đến các rủi ro khác trong hoạt động của ngân hàng. Quản trị rủi ro hoạt động tại các NHTM 1.
Khái niệm quản trị rủi ro hoạt động Trong những năm gần đây, quản trị rủi ro hoạt động đã trở thành một hoạt động quan trọng đối với các NHTM. Mức độ hiện đại hóa đòi hỏi các NHTM phải áp dụng công nghệ ngày càng phức tạp, phát triển đa dạng các loại hình sản phẩm, dịch vụ, mở rộng quy mô, cạnh tranh, tham gia vào các hoạt động mua lại, sáp nhập, hợp nhất. Quản trị rủi ro hoạt động là quá trình tiến hành các biện pháp để xác định, đo lường, đánh giá rủi ro hoạt động để đưa ra các giải pháp nhằm giảm thiểu rủi ro và kiểm tra, giám sát quá trình thực hiện các giải pháp này. Quản trị rủi ro hoạt động hiệu quả nghĩa là rủi ro xảy ra trong mức độ dự đoán trước và NHTM có thể kiểm soát được.
Sự cần thiết phải áp dụng các chuẩn mực quốc tế trong quản trị rủi ro hoạt động 1. Phù hợp với xu hướng quốc tế hóa trong hoạt động ngân hàng Hoạt động ngân hàng trong những năm gần đây không ngừng mở rộng và phát triển. Các ngân hàng nước ngoài thành lập ngày càng nhiều các chi nhánh của mình tại Việt Nam với các danh mục sản phẩm đa dạng, hấp dẫn, đặc biệt là HSBC, ANZ… nhằm cạnh tranh với các ngân hàng trong nước. Đồng thời, một số NHTMNN cũng đã và đang thực hiện các kế hoạch mở rộng phạm vi hoạt động của mình ra các thị trường tiềm năng trên thế giới.
Với làn sóng phát triển mạnh mẽ đó, việc sử dụng các công cụ quản trị rủi ro hiệu quả tương xứng với quy mô hoạt động của mỗi ngân hàng là việc làm hết sức cần thiết và phù hợp với thông lệ quốc tế để có thể tồn tại và phát triển dài hạn trong tương lai. Vì vậy, áp dụng các nguyên tắc, chuẩn mực quốc tế của Basel về giám sát ngân hàng và quản trị rủi ro có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc xây dựng hệ thống hệ thống tài chính ngân hàng vững mạnh, giúp các ngân hàng có thể so 4 sánh và đánh giá một cách chính xác, khách quan nhất về những điểm yếu, điểm mạnh, giảm thiểu những điểm yếu và bất lợi, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh trước sự lấn sân ồ ạt của các ngân hàng nước ngoài. Ngoài ra, tuân thủ các chuẩn mực quốc tế còn giúp chúng ta xây dựng một hệ thống thanh tra giám sát hiệu quả, hỗ trợ việc phát triển thị trường tài chính, gia tăng giá trị cho các TCTD, đồng thời mở rộng thị trường trong nước và quốc tế. Hạn chế tổn thất phát sinh do rủi ro hoạt động: Các thông tin về rủi ro hoạt động trong thời gian gần đây cho thấy có ngày càng nhiều rủi ro xảy ra trong quá trình hoạt động của ngân hàng.
Tuy mức độ tổn thất chưa nhiều nhưng mức độ thường xuyên của nó cũng là hồi chuông cảnh báo cho các ngân hàng về công tác quản trị rủi ro hoạt động. Hiện nay, việc triển khai quản trị loại rủi ro này tại các Ngân hàng trong nước hầu như đều được thực hiện một cách manh mún nhằm đối phó với công tác kiểm tra kiểm soát chứ chưa mang tính chất phòng ngừa. Ngoài ra, công tác kiểm tra giám sát của Ngân hàng nhà nước đối với loại rủi ro này dường như cũng bị bỏ ngỏ khi tất cả các công tác liên quan đến kiểm soát rủi ro các NHTM chỉ chú trọng đến mảng tín dụng. Do đó, việc áp dụng các chuẩn mực quốc tế để quản trị RRHĐ là vấn đề tất yếu.
Quá trình triển khai trên diện rộng có tính bắt buộc sẽ tạo ra sự thống nhất tương đối trong phương pháp đo lường đảm bảo an toàn hoạt động cho hệ thống NHTM. Các loại rủi ro hoạt động: 1. Rủi ro từ nội bộ ngân hàng Do cán bộ ngân hàng: Thực hiện các nghiệp vụ, nhiệm vụ không được ủy quyền và/hoặc vượt quá thẩm quyền cho phép hoặc không đúng chức năng được giao. Không tuân thủ hoặc tuân thủ không đúng quy định, quy trình nghiệp vụ của ngân hàng, các quy định của NHNN VN và các văn bản pháp luật hiện hành.
Không tuân thủ hoặc tuân thủ không đúng các quy định, quy trình của hệ thống hỗ trợ, hệ thống kỹ thuật, có hành động gây khó khăn cho bộ phận nghiệp vụ. 5 Không chấp hành hoặc chấp hành không đúng nội quy cơ quan, hợp đồng lao động và các văn bản pháp luật đối với người lao động nơi công sở như: an toàn lao động, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, phòng chống tham nhũng… Năng lực trình độ nghiệp vụ không đáp ứng được yêu cầu công việc. Phong cách giao tiếp, ứng xử với khách hàng thiếu văn minh, làm mất khách hàng, ảnh hưởng không tốt đến hình ảnh, thương hiệu và giảm uy tín của ngân hàng. Phối hợp công tác với các phòng ban khác không tốt, làm giảm hiệu quả công việc.
Che dấu sai sót, né tránh khuyết điểm, né tránh khó khăn. Vi phạm đạo đức nghề nghiệp, có hành vi lừa đảo, gian lận, biển thủ trục lợi cá nhân hoặc hành động phạm tội, câu kết với đối tượng bên ngoài gây thiệt hại cho ngân hàng. Do quy định, quy trình nghiệp vụ: Có điểm bất cập, chưa hoàn chỉnh, có kẽ hở tạo điều kiện cho việc lợi dụng gây thiệt hại cho ngân hàng. Chưa phù hợp, không rõ ràng gây khó khăn cho quá trình tác nghiệp của cán bộ.
Do hệ thống hỗ trợ: Do hệ thống kỹ thuật CNTT: công nghệ lạc hậu, không đáp ứng yêu cầu, ảnh hưởng đến hoạt động của hệ thống; lỗi phần cứng, các thiết bị mạng liên quan, lỗi đường truyền… ảnh hưởng đến hoạt động của hệ thống. Ngoài ra, thực hiện công tác dự phòng và phục hồi dữ liệu không đầy đủ và nghiêm túc cũng là nguyên nhân dẫn đến rủi ro. Rủi ro từ bên thứ ba: Rủi ro từ các đơn vị cung cấp dịch vụ cơ sở hạ tầng (điện, đường truyền thông…), các đơn vị hợp tác cung cấp phần mềm cho ngân hàng gián đoạn, hỏng hóc làm ảnh hưởng đến hệ thống kỹ thuật của ngân hàng.