CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ QUẢN LÝ RỦI RO TÁC NGHIỆP TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI: 1. Rủi ro tác nghiệp tại các NHTM: 1.1 Khái niệm rủi ro tác nghiệp: Trong quá trình hoạt động, các ngân hàng phải đối mặt với hàng loạt các rủi ro như rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản,. Bên cạnh chúng còn có một loại hình rủi ro dù luôn tồn tại trong suốt quá trình hoạt động của các tổ chức tín dụng nhưng mới được đưa vào để xem xét và đánh giá quá trình hoạt động của ngân hàng trong những năm gần đây – Rủi ro tác nghiệp. Rủi ro tác nghiệp là thuật ngữ khá mới trong lĩnh vực ngân hàng.
Rủi ro tác nghiệp thực sự được Ủy ban Basel về giám sát Ngân hàng đưa vào “Hiệp ước vốn Basel mới” vào năm 1999, và đến năm 2001 văn bản này mới được phát hành rộng rãi. Từ đó đến nay có một số định nghĩa được đưa ra bởi cả Basel và các tổ chức khác. Nhưng khái niệm được chấp nhận rộng rãi nhất vẫn là khái niệm của Basel đưa ra. Theo Basel II (2004, trang 137): “Rủi ro tác nghiệp được định nghĩa là rủi ro khi sự thất thoát do con người, hệ thống, quy trình nội bộ bị lỗi hoặc không phù hợp hay do các sự kiện bên ngoài.
Khái niệm này bao gồm rủi ro pháp lý nhưng không bao gồm rủi ro danh tiếng và chiến lược”.2 Phân loại rủi ro tác nghiệp: Theo các văn bản hiện nay (phụ lục 2, Basel, 2001), rủi ro tác nghiệp được chia làm 7 loại sau: • Rủi ro liên quan đến tập quán làm việc và an toàn nơi làm việc: là các thiệt hại phát sinh do các hành vi không phù hợp với các thỏa thuận, pháp luật về tuyển dụng, sức khỏe hay an toàn việc làm, từ việc thanh toán bồi thường tai nạn cá nhân đến các vấn đề phân biệt đối xử. Gồm 2 nhóm: TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 Rủi ro liên quan đến mối quan hệ với nhân viên. Ví dụ: phúc lợi, bồi thường. Rủi ro liên quan đến an toàn của môi trường làm việc.
Ví dụ: An toàn sức khỏe người lao động, chính sách bồi thường. • Rủi ro liên quan đến khách hàng, sản phẩm hoặc tập quán hoạt động kinh doanh: là các tổn thất phát sinh từ những lỗi vi phạm quy chế làm việc do vô ý hoặc vì cẩu thả khi thực hiện nghiệp vụ đáp ứng nhu cầu của một khách hàng cụ thể, hay do tính chất/ cấu trúc của sản phẩm. • Rủi ro liên quan đến gian lận nội bộ: là thiệt hại do các hành vi lừa gạt, chiếm đoạt tài sản, hoặc phá vỡ các quy định pháp luật, chính sách của ngân hàng. Trong đó có ít nhất một bên tham gia thuộc nội bộ ngân hàng.
Trong gian lận nội bộ, rủi ro tác nghiệp được chia làm 2 nhóm: - Rủi ro liên quan đến các hoạt động trái pháp luật. Ví dụ: giao dịch không báo cáo, các loại giao dịch không hợp pháp, - Rủi ro liên quan đến các hành vi trộm cắp và gian lận. Ví dụ: Gian lận tín dụng, giả mạo chữ ký, giấy tờ, rửa tiền. • Rủi ro liên quan đến việc thực hiện, bàn giao và quản lý quy trình: thiệt hại xảy ra do lỗi trong quá trình giao dịch hay quản lý quy trình liên quan đến các mối quan hệ với đối tác giao dịch hoặc nhà cung cấp dịch vụ.
Ví dụ: lỗi khi giao dịch chuyển tiền, lỗi kế toán. • Rủi ro liên quan đến gián đoạn hoạt động kinh doanh hoặc khuyết điểm của hệ thống: thiệt hại phát sinh do sự gián đoạn của các hoạt động kinh doanh hoặc do sự thất bại của hệ thống hỗ trợ. Ví dụ: Sự gián đoạn hoạt động của phần mềm, phần cứng máy tính, hệ thống liên lạc. • Rủi ro liên quan đến yếu tố từ bên ngoài: là rủi ro dẫn đến thiệt hại do các hành vi lừa đảo, chiếm đoạt tài sản hoặc vi phạm pháp luật do các đối tượng bên ngoài ngân hàng thực hiện.
Rủi ro tác nghiệp liên quan đến yếu tố bên ngoài gồm 2 loại: TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 - Rủi ro liên quan đến trộm cắp và gian lận. Ví dụ: Trộm/ cướp, giả mạo giấy tờ. - Rủi ro do an ninh hệ thống công nghệ thông tin. Ví dụ: trộm cắp thông tin, đột nhập và phá hủy hệ thống công nghệ thông tin.
• Rủi ro liên quan đến thiệt hại tài sản: tổn thất phát sinh do các tài sản vật chất bị thất thoát hoặc hư hại do thảm họa tự nhiên hoặc các sự kiện khác xảy ra. Ví dụ: Tổn thất do thảm họa tự nhiên, khủng bố.3 Các nguyên nhân dẫn đến rủi ro tác nghiệp: Theo định nghĩa của Basel II, có bốn nguyên nhân chính dẫn đến rủi ro tác nghiệp gồm: Con người, quy trình nghiệp vụ, hệ thống hỗ trợ và các tác động bên ngoài.1 Con người: Rủi ro tác nghiệp có thể xảy ra do cán bộ, nhân viên ngân hàng, hoặc do chính cơ quan quản lý, tổ chức cán bộ. Cụ thể: - Không tuân thủ quy định, quy trình nghiệp vụ của ngân hàng. Thực hiện các nghiệp vụ vượt quá thẩm quyền hoặc không thuộc thẩm quyền của mình.
- Do sự vô ý gây ra các lỗi, nhầm lẫn nhập liệu trong quá trình hoạt động. - Có hành vi lừa đảo, cấu kết với người bên ngoài làm giả các hồ sơ, chứng từ, con dấu, chữ ký gây thiệt hại cho ngân hàng. - Do người sử dụng lao động và người lao động không tuân thủ các thỏa thuận trong hợp đồng lao động, quy định của ngân hàng và các quy định của pháp luật về người lao động, và an toàn nơi làm việc. - Do sử dụng lao động không phù hợp với chuyên môn, không luân chuyển cán bộ đúng quy định, sử dụng cán bộ không hiệu quả.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 Quy trình nghiệp vụ: Rủi ro tác nghiệp xảy ra có thể do quy trình nghiệp vụ của ngân hàng còn nhiều bất cập, chưa phù hợp, chưa đáp ứng được sự thay đổi của quá trình phát triển của ngân hàng tạo ra các lỗ hổng mà chưa kịp bù đắp làm cán bộ gặp khó khăn trong quá trình tác nghiệp và các đối tượng tội phạm lách qua các quy định này gây thiệt hại cho ngân hàng 1.3 Hệ thống hỗ trợ: Rủi ro của ngân hàng chủ yếu là do hệ thống công nghệ thông tin: thông tin nhập liệu không đầy đủ, các phần mềm bị lỗi, hỏng, gián đoạn trong quá trình làm việc, phần mềm không phù hợp với cấu trúc hoạt động của ngân hàng, hệ thống bảo mật thông tin còn đơn giản, không được đảm bảo.4 Tác động bên ngoài: Các tác động bên ngoài cũng góp phần ảnh hưởng đến RRTN của các ngân hàng. Một vài ví dụ cho trường hợp này là các hành vi trộm cắp, lừa đảo do các đối tượng bên ngoài gây nên, các tác động của thiên tai (động đất, lũ lụt, …) gây gián đoạn hoặc tạo tổn thất cho các hoạt động của ngân hàng. Những ảnh hưởng của tình hình chính trị, pháp luật của một quốc gia cũng ảnh hưởng đáng kể đến RRTN.4 Mối quan hệ giữa rủi ro tác nghiệp và các loại rủi ro khác: Rủi ro tác nghiệp thường phát sinh cùng với sự xuất hiện của các loại rủi ro khác, và quy mô thiệt hại của rủi ro tác nghiệp có thể bị ảnh hưởng dưới tác động của rủi ro thị trường hoặc rủi ro tín dụng Phần lớn các loại rủi ro thị trường, rủi ro tín dụng, rủi ro tác nghiệp thường xảy ra riêng rẽ; nhưng đôi khi chúng lại có thể xảy ra đồng thời cùng một lúc và làm tăng mức độ rủi ro cho ngân hàng. Rủi ro tác nghiệp có thể là nguyên nhân gây ra rủi ro tín dụng hoặc rủi ro thị trường.
Ví dụ: Việc khách hàng không trả được nợ được cho là rủi ro tín dụng, nhưng trong trường hợp do cán bộ tín dụng không tuân TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 thủ đầy đủ quy trình cho vay hoặc do quản lý tài sản bảo đảm của hợp đồng cho vay gặp sai sót thì chính RRTN là nguyên nhân dẫn đến RRTD. Trong trường hợp này, RRTN là nguyên nhân dẫn đến các loại rủi ro khác, và RRTN làm tổn thất của các ngân hàng thêm trầm trọng. Rủi ro tổng thể của một ngân hàng không chỉ phụ thuộc riêng vào từng loại rủi ro mà nó là một bức tranh toàn cảnh của các loại rủi ro này gộp lại. Bên cạnh đó, rủi ro danh tiếng của ngân hàng đôi khi là kết quả của sự tổng hợp rủi ro tác nghiệp, rủi ro thị trường và rủi ro tín dụng.
Việc danh tiếng của ngân hàng tốt hay xấu phụ thuộc rất nhiều vào mật độ xảy ra và quy mô của tất cả các loại rủi ro này chứ không phải riêng một loại nào.2 Quản lý rủi ro tác nghiệp tại NHTM: 1.1 Khái niệm: Quản lý rủi ro tác nghiệp là nghiệp vụ quan trọng đối với tất cả các ngân hàng. Nhưng đối với các ngân hàng tại Việt Nam đây lại là một định nghĩa khá mới mẻ. Theo khái niệm của Basel II, có 4 nguyên nhân chính gây ra rủi ro tác nghiệp gồm: con người, quy trình nghiệp vụ, hệ thống hỗ trợ và các tác nhân bên ngoài. Quản lý rủi ro tác nghiệp được hiểu nôm na là quản lý các tác nhân gây ra rủi ro này.
“Quản lý rủi ro tác nghiệp được định nghĩa là một quá trình tuần hoàn liên tục trong đó bao gồm việc tiến hành các biện pháp để xác định, đo lường, đánh giá RRTN để đưa ra các giải pháp cảnh báo giảm thiểu rủi ro và kiểm tra, giám sát quá trình thực hiện các giải pháp này.2 Quá trình quản lý rủi ro tác nghiệp tại các NHTM: Quá trình quản lý rủi ro tác nghiệp của ngân hàng được tiến hành qua 4 bước chính sau: nhận diện rủi ro, đánh giá rủi ro, giám sát rủi ro, tài trợ rủi ro.1 Nhận diện rủi ro TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 Đây là bước đầu tiên trong quá trình quản lý rủi ro tác nghiệp. Tại bước này, tất cả các bộ phận thuộc ngân hàng đều phải thực hiện. Các bộ phận sẽ tiến hành nhận diện RRTN gồm các nội dung: nguy cơ rủi ro, nguyên nhân có thể gây ra rủi ro, mức độ rủi ro. Rủi ro tác nghiệp có thể được nhận diện thông qua phân tích quy trình, phân tích sản phẩm, từ ghi nhận của kiểm toán nội bộ và bên ngoài, phản ánh của khách hàng hoặc từ các rủi ro gặp phải trong quá trình hoạt động.
Rủi ro tác nghiệp được nhận diện bao gồm dấu hiệu rủi ro và sai/lỗi.