Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PHÒNG NGỪA, GIẢM THIỂU LAO ĐỘNG TRẺ EM 1. Khái quát về lao động trẻ em 1. Khái niệm trẻ em Về phương diện khoa học, trẻ em được định nghĩa tùy theo góc độ tiếp cận của từng khoa học cụ thể. Trong triết học, trẻ em được xem trong mối quan hệ biện chứng với sự phát triển của xã hội nên ở mọi thời đại, tương lai của quốc gia, dân tộc đều tùy thuộc vào việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em.
Đối với chuyên ngành xã hội học, trẻ em được xác định là người có vị thế, vai trò xã hội khác với người lớn, vì vậy cần được xã hội quan tâm, tạo điều kiện sinh trưởng, nuôi dưỡng, bảo vệ, chăm sóc, phát triển. Trong tâm lý học, khái niệm trẻ em được dùng để chỉ giai đoạn đầu của sự phát triển tâm lý, nhân cách con người. Dưới khía cạnh pháp lý, khái niệm trẻ em thường được tiếp cận theo độ tuổi. Trẻ em có những đặc điểm tâm sinh lý khá đặc thù do chưa phát triển đầy đủ về thể chất và trí tuệ, dễ thích nghi, dễ uốn nắn và đặc biệt là dễ bị tổn thương.
Chính vì vậy, việc xác định trẻ em theo độ tuổi là điều cần thiết nhằm bảo vệ trẻ em một cách tốt nhất khỏi những nguy cơ từ xã hội ảnh hưởng tới sự phát triển của trẻ. Điều 1, Công ước quốc tế về quyền trẻ em quy định: “Trẻ em có nghĩa là người dưới 18 tuổi”. Đây là một quy định mở, trong đó mức trần 18 tuổi được coi là mức tiêu chuẩn nhưng không phải là cố định, bắt buộc với mọi quốc gia, nói cách khác, điều này cho phép quốc gia thành viên xác định độ tuổi được coi là trẻ em thấp hơn so với quy định kể trên. 11 Tại Việt Nam, căn cứ vào những điều kiện, đặc điểm của con người Việt Nam, Điều 1, Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 2004 quy định “Trẻ em là những công dân Việt Nam dưới 16 tuổi”.
Luật Trẻ em năm 2016 của Quốc hội nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam số 102/2016/QH13 ngày 05 tháng 4 năm 2016 quy định tại Điều 1: “Trẻ em là người dưới 16 tuổi”. Như vậy trong pháp luật chuyên ngành, Việt Nam thừa nhận độ tuổi trẻ em được pháp luật bảo vệ và chăm sóc là người dưới 16 tuổi. Mặc dù quy định độ tuổi thấp hơn so với Công ước quốc tế, nhưng quy định của Việt Nam vẫn được coi là phù hợp bởi quy định mở của Công ước. Trẻ em trong nghiên cứu này là những người dưới 16 tuổi, chưa phát triển hoàn thiện về tâm - sinh lý và chưa trưởng thành về xã hội.
Việc lựa chọn độ tuổi này phù hợp với quy định của pháp luật Việt Nam, Công ước Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em và thông lệ quốc tế cũng như các nghiên cứu về lao động trẻ em ở nước ta trong những năm gần đây. Khái niệm lao động trẻ em Hiện nay có nhiều cách hiểu về lao động trẻ em (LĐTE), nhưng ở cấp độ chung thì LĐTE được hiểu là “bất cứ trẻ em làm công việc nào có tính chất bóc lột và gây ra tổn hại về thể chất, tâm lý, tình cảm, đạo đức và giáo dục trẻ em”. Ở phạm vi quốc tế, thuật ngữ LĐTE thường được hiểu là bất kì công việc nào gây tổn hại cho trẻ em mà được nêu ra trong Công ước 138, 182 của tổ chức Lao động quốc tế ILO. Công ước 182 định nghĩa lao động trẻ em là những công việc mà do bản chất hoặc hoàn cảnh tiến hành của công việc đó, có thể gây tổn hại đến sức khỏe, an toàn hoặc đạo đức của trẻ em.
Theo ILO, các hình thức lao động trẻ em nói chung gồm: - Trẻ em trực tiếp hoặc gián tiếp làm những công việc nặng nhọc, độc hại hay nguy hiểm; 12 - Trẻ em làm việc ảnh hưởng đến sự phát triển thể lực, trí tuệ, tinh thần, đạo đức và xã hội của trẻ; - Trẻ em làm việc quá nhiều thời gian ở độ tuổi quá nhỏ, không có thời gian cần thiết để học tập, vui chơi, giải trí. Các tiêu chuẩn của ILO về độ tuổi tối thiểu được nhận vào làm việc hoặc lao động không quy định một độ tuổi tối thiểu duy nhất, mà với ba độ tuổi tối thiểu khác nhau phụ thuộc vào bản chất của việc làm hoặc công việc được thực hiện. Những độ tuổi này được thiết lập theo nguyên tắc không thấp hơn độ tuổi hoàn thành giáo dục bắt buộc trong mọi trường hợp, có nghĩa là không thấp hơn 15 đối với độ tuổi tối thiểu chung, 13 đối với công việc nhẹ nhàng, (16 tuổi với những điều kiện nhất định) và 18 đối với công việc độc hại. Theo Quan niệm của Quỹ nhi đồng Liên hợp quốc (Unicef), trẻ em bị coi là lao động trẻ em nếu trẻ em phải: - Lao động khi còn quá bé, công việc trọn thời gian; - Làm quá nhiều giờ, cường độ cao ảnh hưởng đến việc học hành, vui chơi, giải trí; - Lao động và sống trên đường phố trong những hoàn cảnh tồi tệ; - Quá căng thẳng ảnh hưởng đến sự phát triển về thể chất, tinh thần và tâm lý; - Thù lao không tương ứng với công sức bỏ ra; - Ảnh hưởng đến nhân phẩm như làm nô lệ, gán nợ, mại dâm, đi ăn xin; - Làm công việc hay gánh vác trách nhiệm của người lớn.
Theo Quan niệm của Liên minh các tổ chức cứu trợ trẻ em (SC), liên minh cứu trợ trẻ em sử dụng thuật ngữ lạm dụng lao động trẻ em dùng để chỉ bất kỳ sự sử dụng lao động của trẻ em nào mà không vì sự phát triển hài hòa, 13 toàn diện nhân cách của trẻ, trái lại còn gây tổn hại đến sự phát triển các mặt đạo đức, trí tuệ, thể lực, thẩm mỹ của trẻ em. Ở những nước đang phát triển, việc trẻ em tham gia lao động vào các hoạt động kinh tế giúp gia đình đã trở thành nhu cầu chính đáng của trẻ em. Tuy nhiên, trẻ em bị bóc lột lao động khi các em phải lao động quá sớm và nhiều giờ, phải làm các công việc nặng nhọc trong những điều kiện độc hại, nguy hiểm hay ảnh hưởng đến sự phát triển các mặt: sức khỏe, giáo dục và vui chơi, giải trí…, không được trả thù lao thỏa đáng tương ứng với công sức các em đã bỏ ra hoặc làm những công việc của người lớn (từ đủ 18 tuổi trở lên). Ở Việt Nam chưa có khái niệm thống nhất về lao động trẻ em.
Tuy nhiên, quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam phù hợp với quan điểm của các tổ chức quốc tế về lao động trẻ em. Những quy định tại Bộ luật Lao động được Quốc Hội thông qua năm 2012 về cơ bản cũng phù hợp với những điều ước quốc tế về lao động trẻ em. Bộ luật Lao động bổ sung và sửa đổi năm 2012 quy định độ tuổi lao động tối thiểu là 15 (với những công việc nặng nhọc, độc hại là 18). Chỉ được nhận trẻ em dưới 15 tuổi vào làm một số nghề, công việc với những điều kiện chặt chẽ.
Người sử dụng lao động chỉ được sử dụng người từ đủ 13 tuổi đến dưới 15 tuổi làm các công việc nhẹ theo danh mục do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội quy định. Không được sử dụng lao động là người dưới 13 tuổi làm việc trừ một số công việc cụ thể do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội quy định. Bộ Luật lao động cũng quy định: Người lao động chưa thành niên là người lao động chưa đủ 18 tuổi và người sử dụng lao động chỉ được sử dụng người lao động chưa thành niên vào những công việc phù hợp với sức khoẻ để bảo đảm sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách… (tại điều 143,144) và 14 không được sử dụng lao động chưa thành niên làm những công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hoặc chỗ làm việc, công việc ảnh hưởng xấu tới nhân cách của họ theo danh mục do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì phối hợp với Bộ Y tế ban hành. Vấn đề về lao động trẻ em được quy định rõ trong Luật Trẻ em năm 2016 tại Điều 26: “Trẻ em có quyền được bảo vệ dưới mọi hình thức để không bị bóc lột sức lao động; không phải lao động trước tuổi, quá thời gian hoặc làm công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm theo quy định của pháp luật; không bị bố trí công việc hoặc nơi làm việc có ảnh hưởng xấu đến nhân cách và sự phát triển toàn diện của trẻ em”.
Như vậy, có sự bất cập về độ tuổi trẻ em giữa Luật trẻ em với độ tuổi lao động của Bộ Luật lao động; Luật trẻ em quy định trẻ em là người dưới 16 tuổi. Như vậy, lao động trẻ em có thể hiểu là người lao động dưới 16 tuổi. Tuy nhiên, theo quy định trong Bộ luật Lao động thì người lao động chưa thành niên là người lao động dưới 18 tuổi và cũng quy đinh độ tuổi lao động tối thiểu là 15 (với những công việc nặng nhọc, độc hại là 18). Như vậy, có thể thấy, cùng một nhóm đối tượng dưới 16 tuổi trong hai văn bản Luật lại được gọi khác nhau (lao động trẻ em và lao động chưa thành niên).
Cũng theo quy định của Bộ Luật lao động thì những người ở độ tuổi từ 15 - 18 tuổi có thể tham gia lao động nhưng cấm sử dụng những người trong độ tuổi này làm một số công việc nặng nhọc và làm việc tại những nơi nguy hiểm (quy định chi tiết tại điều 165). Trong phạm vi của luận văn sẽ thống nhất khái niệm trẻ em theo Luật Trẻ em năm 2016 của Quốc hội nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam số 102/2016/QH13 ngày 05 tháng 4 năm 2016. Theo đó: “Trẻ em là người dưới 16 tuổi”. Không phải tất cả trẻ em tham gia hoạt động kinh tế đều là lao động trẻ em.
Lao động trẻ em và người chưa thành niên lao động trái quy định của 15 pháp luật là trẻ em và người chưa thành niên tham gia lao động mà hoạt động lao động cản trở hoặc có ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách và sự phát triển toàn diện của trẻ em.