Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHÒNG, CHỐNG BUÔN BÁN NGƯỜI 1. Khái niệm, đặc điểm buôn bán người 1. Khái niệm buôn bán người Đến tháng 12 năm 2000, thuật ngữ BBN chưa được định nghĩa chính thức trong pháp luật quốc tế, mặc dù nó đã được xác định là một"vấn đề pháp lý quốc tế cách đây hơn một thế kỷ" [39, tr. Trong lịch sử, thuật ngữ BBN được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau để đáp ứng nhu cầu của từng tổ chức và từng cơ chế phát triển định nghĩa.
Công ước quốc tế đầu tiên hình sự hóa hành vi buôn bán nô lệ da trắng ký kết tại Paris ngày 18/5/1904 đã đưa ra thuật ngữ "nô lệ da trắng"(White Slavery) [19] để chỉ nạn nhân bị buôn bán là phụ nữ hoặc trẻ em gái với mục đích mại dâm. Năm 1910, tiế p tu ̣c có một công ước quố c tế được ký kết tại Parisđã đưa ra định nghĩa về BBN là: "Bất cứ ai, để thỏa mãn niềm đam mê của người khác, có gian lận, hoặc bằng phương tiện bạo lực, đe dọa, lạm dụng quyền hạn, hoặc phương pháp nào khác ép buộc, mua sắm, dụ dỗ hoặc dẫn đi một người phụ nữ hoặc cô gái ở độ tuổi chưa thành niên với mục đích mại dâm" [18]. Cho đến thời điểm trước năm 1949, các công ước chỉ thống nhất được vấn đề BBN có liên quan đến việc ép buộc PNTE gái da trắng ở nước ngoài với mục đích mại dâm.Theo đó, "việc tạm giữ một phụ nữ hoặc cô gái trong một nhà chứa được coi nằm ngoài phạm vi của công ước" [39, tr. Năm 1949, Liên Hợp Quốc đã thông qua "Công ước về trấn áp việc BBN và bóc lột mại dâm người khác" [24].
Tuy nhiên, công ước không xác định BBN là gì và không có bất kỳ tài liệu chính thức nào phục vụ đàm phán để làm cho các bên hiểu rõ hơn về khái niệm BBN, mà chỉ đòi hỏi các quốc gia trừng phạt bất kỳ người nào, để thỏa mãn niềm đam mê của người khác, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mà: (1) Môi giới, dụ dỗ hoặc dẫn dắt một người khác nhằm mục đích mại dâm, thậm chí với sự đồng ý của người đó; (2) Bóc lột mại dâm người khác, thậm chí với sự đồng ý của người đó. Công ước cũng yêu cầu các quốc gia ký kết trừng phạt những người liên quan trong việc tổ chức hay quản lý, tài trợ hoặc tham gia vào việc tài trợ cho một nhà chứa mại dâm; cố ý cho thuê hoặc đi thuê một ngôi nhà hoặc một địa điểm khác hoặc bất kỳ một phần địa điểm như vậy để sử dụng vào mục đích mại dâm. Như vậy, theo công ước của Liên Hợp Quốc năm 1949 thì BBN là hành vi buôn bán phụ nữ vì mục đích mại dâm, không bao gồm hành vi buôn bán đàn ông. Năm 1994, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã đưa ra định nghĩa trong một nghị quyết về BBN, nó được coi là việc đưa người bất hợp pháp và bí mật qua biên giới quốc gia hoặc quốc tế với mục tiêu cuối cùng buộc PNTE gái phải bán dâm, lao động cưỡng bức hoặc hôn nhân giả, bắt buộc nhận con nuôi.Năm 1994, Tổ chức di dân quốc tế (IOM) định nghĩa BBN trong một báo cáo: đưa người di cư bất hợp pháp được coi là buôn bán nếu điều kiện sau đây được đáp ứng: (1) tiền (hoặc một hình thức thanh toán) trao đổi qua tay, (2) người hỗ trợ (buôn) tham gia, (3) vượt qua một cửa khẩu quốc tế, (4) nhập cảnh bất hợp pháp; (5) việc di chuyển là tự nguyện.
Như vậy, quá trình phát triển các định nghĩa về BBN trong trong các văn kiện pháp lý quốc tế đã trải qua nhiều giai đoạn. Giai đoạn đầu, các định nghĩa thường đồng nghĩa BBN với buôn bán phụ nữ nhằm mục đích mại dâm. Sau đó, định nghĩa được sử dụng để mô tả hành vi vận chuyển người di cư là nam giới và nữ giới qua biên giới nhằm mục đích kinh tế. Đó là những cách hiểu hạn chế, thể hiện việc phát triển định nghĩa của những tổ chức và cơ chế khác nhau với những cách tiếp cận chưa toàn diện, chưa đúng phản ánh đúng bản chất của hành vi BBN.
Ở Việt Nam, dưới góc độ khoa học luật hình sự, Tiến sỹ Phạm Văn Beo 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định nghĩa “MBN là hành vi của một người coi con người như hàng hóa để mua bán, trao đổi lấy tiền hoặc lợi ích vật chất khác” [4, tr. Quan điểm này chưa thật đầy đủ vì mới chỉ nêu MNB với tư cách là hành vi phạm tội trong mặt khách quan của tội phạm MBN. Tiến sỹ Trần Minh Hưởng cho rằng: “Tội MBN thể hiện ở hành vi dùng tiền hoặc các lợi ích vật chất khác mua bán, trao đổi con người như một thứ hàng hóa” [13, tr. Quan điểm này cũng chưa làm rõ các yếu tố khách thể, chủ thể, dấu hiệu lỗi của tội phạm.
Tiế n sỹ Trinh ̣ Tiế n Việt đưa ra định nghĩa: Tội MBN là hành vi dùng tiền hoặc các lợi ích vật chất khác mua, bán, trao đổi con người từ đủ 16 tuổi trở lên như một thứ hàng hóa, do người có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý, xâm phạm đến danh dự, nhân phẩm, quyền tự do thân thể của con người được Hiến pháp và pháp luật bảo vệ [37, tr. So với hai quan điểm nêu trên, quan điểm này toàn diện hơn cả. Tuy nhiên, quan điểm của các học giả Việt Nam như trên vẫn có những hạn chế, đó là chỉ dựa vào các yếu tố cấu thành tội phạm BBN được quy định tại Điều 119 và Điều 120 BLHS để định nghĩa về hành vi BBN. Cách tiếp cận vấn đề như vậy chưa toàn diện,cần phải định nghĩa theo cách tiếp cận cấp quốc gia.
Theo hướng đó, định nghĩa sẽ hỗ trợ các nước hợp tác quốc tế một cách có hiệu quả trong điều tra, truy tố các vụ án BBN. Ngoài ra, định nghĩa cũng phải hướng tới mục tiêu quan trọng hơn, đó là tạo điều kiện để các quốc gia hợp tác trong bảo vệ QCN của nạn nhân và người thân thích của họ trong đấu tranh PCBBN. Cho đến thời điểm hiện tại, định nghĩa BBN được ghi nhận tại Điều 3, Nghị định thư về phòng ngừa, trấn áp và trừng trị việc BBN, đặc biệt là PNTE, bổ sung Công ước của Liên Hợp Quốc chống tội phạm có tổ chức 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xuyên quốc gia, 2000 (Nghị định thư về chống BBN) được cộng đồng quốc tế thừa nhận là toàn diện và đầy đủ nhất. Theo đó: (a) “BBN” được hiểu là “việc tuyển mộ, vận chuyển, chuyển giao, chứa chấp và nhận người nhằm mục đích bóc lột bằng cách đe dọa dùng bạo lực hay các hình thức ép buộc, bắt cóc, lừa gạt, man trá, lạm dụng quyền lực hoặc vị thế dễ bị tổn thương hay bằng việc cho hoặc nhận tiền hay lợi nhuận để đạt được sự đồng ý của một người kiểm soát đối với người khác vì mục đích bóc lột.
Hành vi bóc lột ở đây ít nhất là bao gồm bóc lột vì mục đích mại dâm hoặc các hành vi bóc lột tình dục khác, các hình thức lao động hay dịch vụ cưỡng bức, nô lệ hay các hình thức tương tự như nô lệ, khổ sai hay lấy các bộ phận cơ thể. (b) Việc một nạn nhân bị buôn bán chấp nhận sự bóc lột có chủ ý được nêu tại Khoản (a) trên đây sẽ không được tính đến nếu bất kỳ một cách thức nào nêu trong Khoản (a) đã được sử dụng. (d) Trẻ em có nghĩa là bất kỳ người nào dưới 18 tuổi [32, tr. Như vậy, với cách định nghĩa như trên, Nghị định thư đã khẳng định phạm vi áp dụng của nó.
Đồng thời Công ước chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia được áp dụng với các hành vi BBN đã cung cấp cơ sở chung cho việc quy định các tội phạm hình sự ở quốc gia, các thủ tục tố tụng, các biện pháp hỗ trợ và trợ giúp nạn nhân. Định nghĩa BBN được chia thành ba yếu tố gồm: hành vi, phương thức và mục đích. Với việc đưa ra thuật ngữ lao động cưỡng bức, nô lệ, tương tự nô lệ, Nghị định thư đã tránh được xu hướng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hạn chế định nghĩa BBN đối với các vụ việc liên quan đến dịch vụ tình dục mà có thể dễ dàng nhận ra các dạng BBN bao gồm: BBN để bóc lột tình dục, cưỡng bức lao động, lấy đi các bộ phận cơ thể. thậm chí còn chỉ ra được phụ nữ và trẻ em dễ trở thành nạn nhân bị buôn bán.
Tóm lại, cho đến thời điểm hiện tại, đây là định nghĩa toàn diện và đầy đủ nhất, được cộng đồng quốc tế thừa nhận và từng bước được đưa vào nội luật của các quốc gia. Đặc điểm của buôn bán người Từ định nghĩa về BBN, có thể rút ra một số đặc điểm của loại tội phạm này như sau: Một là, về mặt khách quan, hành vi BBN là việc thực hiện một trong các hành vi: tuyển mộ, vận chuyển, chuyển giao, chứa chấp, tiếp nhận đối tượng bị buôn bán. Tuyển mộ là những hoạt động hướng tới việc tuyển người theo thỏa thuận, được thể hiện dưới hình thức lựa chọn, tìm kiếm ứng cử viên, ghi tên những người mong muốn. Đây là thời điểm những người tuyển dụng thực hiện sự tiếp xúc đầu tiên với nạn nhân, đưa ra những lời hứa hẹn để đạt được mục đích.
Việc tuyển mộ trẻ em được diễn ra trong hoàn cảnh khác, những kẻ buôn người tuyển mộ trẻ em ở độ tuổi còn nhỏ, khi chúng sống với cha mẹ. Lợi dụng sự nghèo đói,thiếu hiểu biết hoặc hoàn cảnh đặc biệt khó khăn của gia đình đứa trẻ, những kẻ buôn người có thể đề nghị ứng trước cho cha mẹ đứa trẻ tiền lương của chúng hoặc có thể gây sức ép dưới hình thức nào đó để giành được quyền kiểm soát đứa trẻ và cuối cùng là bán, hoặc trực tiếp bóc lột những đứa trẻ này. Vận chuyển có nghĩa là di chuyển người từ địa điểm này sang địa điểm khác bằng bất kỳ phương tiện nào. Việc di chuyển này không nhất thiết phải qua biên giới quốc gia, mà chỉ cần đưa người đó (nạn nhân) ra khỏi nơi họ sinh sống đến nơi khác.
Những phương thức vận chuyển có thể là:di chuyển 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.