CHƯƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. KHÁI NIỆM VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm văn hóa Văn hóa là một khái niệm mang nội hàm rất rộng với nhiều cách hiểu khác nhau, gắn liền với đời sống vật chất và tinh thần của con người. Từ xưa tới nay, trên thế giới đã có rất nhiều nhà khoa học nổi tiếng đưa ra các định nghĩa về văn hóa.
Đầu tiên phải kể đến định nghĩa của E. Taylor đưa ra năm 1871: “Văn hóa hay văn minh, theo nghĩa rộng về tộc người học, nói chung gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách một thành viên của xã hội” [1]. Trong định nghĩa này, khái niệm văn hóa giống với văn minh, bao gồm tất cả các lĩnh vực liên quan đến đời sống con người, từ tri thức, tín ngưỡng, pháp luật. Nhà khoa học F.Boas lại định nghĩa “Văn hóa là tổng thể các phản ứng tinh thần, thể chất và những hoạt động định hình nên hành vi của cá nhân cấu thành nên một nhóm người vừa có tính tập thể vừa có tính cá nhân trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên của họ, với những nhóm người khác, với những thành viên trong nhóm và của chính các thành viên này với nhau” [2].
Với định nghĩa này thì văn hóa con người được hình thành nên thông qua các mối quan hệ giữa các cá nhân, tập thể và môi trường. Kroeber và Kluckhohn đưa ra một khái niệm khác về văn hóa: “Văn hóa là những mô hình hành động minh thị và ám thị được truyền đạt dựa trên những biểu trưng, là những yếu tố đặc trưng của từng nhóm người… Hệ thống văn hóa vừa là kết quả hành vi vừa trở thành nguyên nhân tạo điều kiện cho hành vi tiếp theo” [3] Như trên thế giới, ở Việt Nam cũng có rất nhiều định nghĩa về văn hóa được đưa ra. Tiêu biểu như Hồ Chí Minh cho rằng “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặt ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và Lương Thị Mai Anh – Lớp K16QTDNB 4 phát minh đó tức là văn hóa” [4].
Phạm Văn Đồng cho rằng “Nói tới văn hóa là nói tới một lĩnh vực vô cùng phong phú và rộng lớn, bao gồm tất cả những gì không phải là thiên nhiên mà có liên quan đến con người trong suốt quá trình tồn tại, phát triển, quá trình con người làm nên lịch sử… (văn hóa) bao gồm cả hệ thống giá trị: tư tưởng và tình cảm, đạo đức với phẩm chất, trí tuệ và tài năng, sự nhạy cảm và sự tiếp thu cái mới từ bên ngoài, ý thức bảo vệ tài sản và bản lĩnh của cộng đồng dân tộc, sức đề kháng và sức chiến đấu bảo vệ mình và không ngừng lớn mạnh”[5].TSKH Trần Ngọc Thêm đưa ra một định nghĩa khác về văn hóa trong cuốn “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam” như sau: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn, trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên và xã hội của mình. Như vậy, ta có thể thấy có rất nhiều khái niệm về văn hóa đã được đưa ra. Tuy nhiên, khi nhắc đến văn hóa, các nhà khoa học không chỉ ở Việt Nam mà trên thế giới thường vận dụng định nghĩa văn hóa do TS. Federico Mayor, Tổng giám đốc UNESCO đưa ra: “Văn hóa bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục, tập quán, lối sống và lao động”.
Đây cũng là định nghĩa dễ hiểu và sát với bản chất của văn hóa được cộng đồng quốc tế công nhận tại hội nghị liên chính phủ về các chính sách văn hóa năm 1970 tại Venise. Khái niệm văn hóa doanh nghiệp Cũng tương tự như khái niệm văn hóa, khái niệm văn hóa doanh nghiệp cũng rất đa dạng và phong phú. Dưới đây là một số những định nghĩa về văn hóa doanh nghiệp phổ biến nhất hiện nay: Tổ chức lao động quốc tế ILO đã định nghĩa: “Văn hóa doanh nghiệp là một tập hợp các giá trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ ứng xử và lễ nghi mà toàn bộ chúng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết” (2) Lương Thị Mai Anh – Lớp K16QTDNB 5 Chuyên gia người Pháp Georges de Saite Marie cho rằng: “Văn hóa doanh nghiệp là tổng hợp các giá trị, các biểu tượng, huyền thoại, nghi thức, điều cấm kỵ, các quan điểm triết học, đạo đức tạo thành nền móng sâu xa của doanh nghiệp” (2) Theo Edgar Schein – một chuyên gia nghiên cứu các tổ chức: “Văn hóa doanh nghiệp là tổng hợp các quan điểm chung mà các thành viên trong công ty học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý các vấn đề với môi trường xung quanh.” Như vậy, ta thấy những định nghĩa trên có sự khác nhau về cách diễn đạt cũng như phạm vi biểu hiện của văn hóa doanh nghiệp. Tuy nhiên, các khái niệm đều cho thấy rằng văn hóa doanh nghiệp là khái niệm thuộc phạm trù tinh thần và là phần cốt lõi sâu nhất của một doanh nghiệp.
CHỨC NĂNG CỦA VĂN HÓA DOANH NGHIỆP Văn hóa doanh nghiệp có vị trí đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển lâu dài, bền vững của một doanh nghiệp. Chúng có vị trí như vậy chính là do những chức năng của chúng trong doanh nghiệp. Các chức năng đó bao gồm: chức năng chỉ đạo, chức năng ràng buộc, chức năng liên kết, chức năng khuyến khích và chức năng lan truyền. Chức năng chỉ đạo Văn hóa doanh nghiệp được hình thành trong một quá trình, do chủ doanh nghiệp chủ trì, do đó nó phát huy tác dụng đối với hoạt động của toàn bộ doanh nghiệp.
Văn hóa doanh nghiệp tự trở thành hệ thống quy phạm và giá trị tiêu chuẩn mà không cá nhân nào trong doanh nghiệp dám đi ngược lại. Đến lượt nó, khi đã hình thành, văn hóa doanh nghiệp làm cho doanh nghiệp có hướng phát triển phù hợp với mục tiêu đã định.Chức năng chỉ đạo của văn hóa doanh nghiệp được thể hiện ở chỗ, nó có tác dụng chỉ đạo đối với hành động và tư tưởng của từng cá nhân trong doanh nghiệp. Đồng thời, nó cũng có tác dụng chỉ đạo đối với giá trị và hoạt động của toàn bộ doanh nghiệp. Lương Thị Mai Anh – Lớp K16QTDNB 6 1.
Chức năng ràng buộc Chức năng ràng buộc của văn hóa doanh nghiệp được thể hiện qua những nội dung mang tính tinh thần như ý thức của tập thể, các chuẩn mực về hành vi, lời nói, cách ứng xử trong doanh nghiệp…Văn hóa doanh nghiệp ràng buộc theo cơ chế mềm chứ không cứng rắn, mang tính pháp lệnh như các quy định hành chính, luật lệ. Tuy nhiên, chính việc tác động đến tư tưởng, tâm lý của nhân viên nên văn hóa doanh nghiệp có thể tạo ra áp lực và động lực mạnh mẽ nhất, sâu chắc nhất từ đó ảnh hưởng đến từng hành vi, cử chỉ của nhân viên. Chức năng liên kết Văn hóa doanh nghiệp đóng vai trò làm chất keo kết dính các nhân viên, tạo ra khối đoàn kết trong doanh nghiệp. Nó tạo ra nền tảng giúp các thành viên trong công ty có định hướng và thống nhất về cách nhìn nhận vấn đề, đánh giá và lựa chọn các hành động.
Chức năng này được thể hiện rõ nét nhất khi xảy ra mâu thuẫn trong doanh nghiệp. Văn hóa doanh nghiệp sẽ giúp điều chỉnh và giải quyết mâu thuẫn, giữ vững tinh thần đoàn kết tập thể. Chức năng khuyến khích Văn hóa doanh nghiệp góp phần tạo ra các mối quan hệ tốt đẹp giữa các nhân viên và một môi trường làm việc thoải mái, lành mạnh. Văn hóa doanh nghiệp phù hợp giúp nhân viên cảm thấy tự hào, hãnh diện khi là một thành viên của doanh nghiệp.
Từ đó khuyến khích, tạo được động lực làm việc cho nhân viên phát huy sức sáng tạo, năng lực của bản thân. Có như vậy, doanh nghiệp mới có thể nâng cao năng suất lao động cũng như hiệu quả công việc và ngà càng phát triển hơn. Chức năng lan truyền Khi một doanh nghiệp đã hình thành một nền văn hóa của mình, nó sẽ có ảnh hưởng lớn tới mọi cá nhân, tổ chức trong và ngoài doanh nghiệp qua nhiều kênh giao tiếp khác nhau. Hơn nữa, thông qua phương tiện thông tin đại chúng và các Lương Thị Mai Anh – Lớp K16QTDNB 7 quan hệ cá nhân, văn hóa doanh nghiệp được truyền bá rộng rãi, là nhân tố quan trọng để xây dựng thương hiệu của doanh nghiệp.
Tóm lại, các chức năng của văn hóa doanh nghiệp tồn tại một cách khách quan. Nhiệm vụ của các nhà lãnh đạo doanh nghiệp là làm thế nào để phát huy tác dụng đồng bộ của các chức năng trên để văn hóa của doanh nghiệp thực sự trở thành một trong những công cụ quản lý có hiệu quả trong doanh nghiệp. CÁC ĐẶC TRƯNG CỦA VĂN HÓA DOANH NGHIỆP Các đặc trưng văn hóa doanh nghiệp được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, phong phú, đa dạng tùy theo sự sáng tạo của mỗi doanh nghiệp. Tuy nhiên chúng đều nhằm thực hiện hai mục đích chung: (i) thể hiện những giá trị, triết lý, nguyên tắc mà doanh nghiệp muốn thể hiện và mong muốn được các đối tượng hữu quan nhận biết một cách đúng đắn; (ii) hỗ trợ cho những đối tượng hữu quan bên trong quá trình nhận thức và thực hiện khi ra quyết định và hành động.
Những nét đặc trưng văn hóa doanh nghiệp trực quan Những nét đặc trưng trực quan của văn hóa doanh nghiệp có thể nhận thấy ngay trong lần tiếp xúc đầu tiên qua những yếu tố vật chất như: kiến trúc, nghi lễ, đồng phục… Các yếu tố này có đặc điểm chung là chịu ảnh hưởng phần lớn từ tính chất công việc kinh doanh của công ty, quan điểm của người lãnh đạo…Tuy không trực tiếp ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh, nhưng ảnh hưởng của cấp độ cấu trúc này đối với mọi hoạt động của doanh nghiệp cũng rất lớn. Nó tuyên truyền phổ biến đường lối, chính sách của công ty, tạo ra sự khác biệt của công ty với bên ngoài, tạo hình ảnh tốt cho công ty trước cộng đồng qua đó góp phần xây dựng thương hiệu.