CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN QUỐC TẾ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Những vấn đề cơ bản về hoạt động thanh toán quốc tế 1. Khái niệm thanh toán quốc tế Có thể nói thanh toán quốc tế bắt nguồn từ hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa, dịch vụ giữa các quốc gia trên thế giới (hay còn gọi là hoạt động ngoại thương). Trong lịch sử nền kinh tế thế giới, hoạt động giao thương, trao đổi, hợp tác giữa các quốc gia là một đòi hỏi tất yếu để phát triển; và ngày nay, với quá trình hội nhập quốc tế, các hoạt động này lại càng diễn ra mạnh mẽ trên nhiều lĩnh vực như kinh tế, tài chính, đầu tư, văn hóa, du lịch, viễn thông, bảo hiểm….Trong đó, hoạt động thương mại quốc tế gần như giữ vai trò quan trọng nhất.
Đương nhiên, các hoạt động này có liên quan đến việc chi trả, thanh toán giữa các chủ thể tham gia ở các quốc gia khác nhau; từ đó đòi hỏi sự ra đời của một loại nghiệp vụ đáp ứng được nhu cầu này, được các nhà kinh doanh tiền tệ cung cấp, là Thanh toán quốc tế. Từ đó, hoạt động thanh toán quốc tế được khái niệm như sau: Thanh toán quốc tế là việc chi trả bằng tiền liên quan đến các dịch vụ mua bán hàng hóa hay cung ứng lao vụ.giữa các tổ chức hay cá nhân nước này với các tổ chức hay cá nhân nước khác, hay giữa một quốc gia với tổ chức quốc tế, thông qua quan hệ giữa các ngân hàng của các nước liên quan. Thanh toán quốc tế được phân chia thành 2 loại: thanh toán ngoại thương và phi ngoại thương. Như vậy, thanh toán là một trong khâu quan trọng nhất trong quá trình thực hiện các thương vụ quốc tế, chất lượng của nó có ảnh hưởng quyết định đến hiệu quả kinh tế của hoạt động ngoại thương.
Do đó, khâu thanh toán hầu như luôn cần đến sự tham gia, hỗ trợ về kỹ thuật nghiệp vụ và tài chính của các ngân hàng. Ngân hàng đóng vai trò trung gian giữa các chủ thể mua bán, cung cấp các phương thức TTQT phù hợp, tài trợ xuất nhập khẩu, đảm bảo an toàn và quyền lợi của các bên, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -5- thông qua đó thúc đẩy ngoại thương phát triển và mở rộng các quan hệ với các quốc gia trên thế giới. Đặc điểm của thanh toán quốc tế TTQT liên quan đến đồng tiền, địa điểm, phương thức và thời gian thanh toán Thanh toán là công việc quan trọng mà mọi nhà xuất nhập khẩu đều hết sức quan tâm. Do vậy, khi tiến hành đàm phán, ký kết và thực hiện thanh toán hợp đồng ngoại thương, nhà xuất nhấp khẩu cần xác định rõ một số vấn đề quan trọng, đó là: đồng tiền, địa điểm, phương thức và thời gian thanh toán.
Việc lựa chọn đồng tiền thanh toán khá quan trọng vì không phải đồng tiền nước nào cũng được sử dụng để thanh toán; đồng tiền thanh toán có thể là đồng tiền nước nhập khẩu, nước xuất khẩu hay nước thứ ba; nhà xuất nhập khẩu phải lựa chọn sao cho phù hợp với phương thức thanh toán và mang lại hiệu quả kinh tế nhất. Phương thức thanh toán là cách thức mà qua đó bên mua trả tiền để nhận hàng và bên bán nhận tiền để giao hàng. Hiện nay, các ngân hàng cung cấp nhiều phương thức TTQT tiện ích, đa dạng cho khách hàng như: chuyển tiền, nhờ thu, tín dụng chứng từ, giao chứng từ nhận tiền. Mỗi phương thức thanh toán đều có đặc điểm riêng và có thể gây rủi ro hoặc tạo thuận lợi cho các bên.
Tùy từng điều kiện cụ thể mà người mua và người bán có thể thoả thuận để xác định phương thức thanh toán cho phù hợp. Thời gian thanh toán chỉ rõ thời hạn người thanh toán phải trả tiền cho người thụ hưởng theo điều khoản của thỏa thuận hoặc hợp đồng. Thời gian thanh toán nhanh hay chậm, sớm hay muộn có tác động đến việc luân chuyển vốn, khả năng hạn chế rủi ro về lãi suất, tỷ giá hối đoái, thanh khoản,.đối với các bên tham gia. Do đó, đây cũng là vấn đề quan trọng và thường xảy ra tranh chấp giữa các bên.
Nếu lấy thời điểm giao hàng (thời điểm chuyển giao quyền sở hữu) làm mốc, thì thời hạn thanh toán có thể là: trả tiền trước, trả tiền ngay hoặc trả tiền sau (trả chậm) hoặc kết hợp các cách này. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -6- TTQT phục vụ chủ yếu cho hoạt động kinh tế đối ngoại Đối tượng phục vụ chủ yếu của TTQT là hoạt động kinh tế đối ngoại; trong đó phần lớn là các giao dịch trong lĩnh vực ngoại thương. Trong quá trình sản xuất kinh doanh hàng hoá và dịch vụ, khâu thanh toán là một mắt xích quan trọng mang lại hiệu quả cho quá trình trao đổi. Nếu khâu thanh toán hiệu quả, giá trị của hàng hoá và dịch vụ trao đổi giữa các chủ thể ở các quốc gia khác nhau mới được thực hiện, góp phần thúc đẩy ngoại thương phát triển.
Vì vậy, TTQT trở thành một nhân tố quan trọng để đánh giá hiệu quả hoạt động kinh tế đối ngoại trong điều kiện quan hệ quốc tế ngày càng được mở rộng. TTQT tiềm ẩn nhiều rủi ro Thanh toán quốc tế là hoạt động diễn ra giữa các chủ thể ở các quốc gia khác nhau thông qua trung gian là ngân hàng thương mại, cho nên thường gặp phải nhiều rủi ro do sự biến động về tiền tệ, tỷ giá, sự bất ổn chính trị, sự khác biệt về luật pháp, cơ chế chính sách, thông tin về các bên đối tác không đầy đủ. dẫn đến rủi ro xảy ra tranh chấp trong thương mại quốc tế, người bán hàng có thể không nhận được tiền thanh toán, bị thiệt hại trong kinh doanh. Vì vậy, các nghiệp vụ ngân hàng quốc tế đã ra đời, cung cấp nhiều dịch vụ phong phú, đáp ứng nhu cầu ngày càng phức tạp của các nhà xuất nhập khẩu trong lĩnh vực thanh toán quốc tế nhằm hỗ trợ cho hoạt động ngoại thương diễn ra hiệu quả và nhanh chóng hơn.
Các phương thức thanh toán quốc tế 1. Khái niệm Trong lĩnh vực ngoại thương, việc thanh toán giữa các nhà xuất khẩu và nhà nhập khẩu thuộc các quốc gia khác nhau thường không diễn ra trực tiếp mà thông qua các ngân hàng trung gian bằng những phương thức thanh toán nhất định. Phương thức thanh toán quốc tế là cách thức thực hiện chi trả một hợp đồng xuất nhập khẩu thông qua trung gian ngân hàng bằng cách trích tiền từ tài khỏan của người nhập khẩu chuyển vào tài khoản của người xuất khẩu căn cứ vào hợp đồng thương mại và chứng từ do hai bên cung cấp cho ngân hàng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -7- Việc lựa chọn phương thức thanh toán quốc tế nào tùy thuộc vào sự thỏa thuận của hai bên tham gia và phù hợp với tập quán cũng như luật lệ trong thanh toán và thương mại quốc tế.
Các phương thức thanh toán quốc tế chủ yếu của NHTM Trong quan hệ ngoại thương có rất nhiều phương thức thanh toán khác nhau như ghi sổ, ứng trước, nhờ thu, tín dụng chứng từ. Mỗi phương thức thanh toán đều có ưu điểm, nhược điểm và rủi ro đối với nhà xuất khẩu và nhà nhập khẩu (như minh họa ở sơ đồ 1.1: Sơ đồ rủi ro thanh toán Nguồn: Trade finance guide, A quick reference for exporters – U.S department of Commerce – Pulished April 2007 [17] 1. Phương thức ghi sổ (Open account) Đây là phương thức thanh toán, mà qua đó tổ chức xuất khẩu khi xuất khẩu hàng hóa, cung ứng dịch vụ, thì ghi nợ cho bên nhập khẩu (bên được cung ứng), vào một cuốn sổ riêng của mình, và việc thanh toán các khoản nợ được thực hiện trong từng thời kỳ nhất định. Khi thực hiện phương thức này, tổ chức xuất khẩu đã thực hiện một tín dụng cho tổ chức nhập khẩu dưới dạng tín dụng thương mại.
Thông thường, phương thức này chỉ áp dụng trong thanh toán giữa hai đơn vị quan hệ thường xuyên và tin cậy lẫn nhau. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phương thức giao chứng từ trả tiền ngay (Cash against documents - CAD) Đây là phương thức thanh toán trong đó nhà nhập khẩu yêu cầu ngân hàng mở tài khoản ký thác (Trust account) để thanh toán tiền cho nhà xuất khẩu, khi nhà xuất khẩu trình bày đầy đủ những chứng từ theo yêu cầu. Nhà xuất khẩu sau khi hoàn thành nghĩa vụ giao hàng sẽ xuất trình bộ chứng từ cho ngân hàng để thanh toán.
Phương thức CAD thường được áp dụng khi người mua và người bán có quan hệ tốt, tin tưởng lẫn nhau, khi mua bán những mặt hàng khan hiếm, bán chạy ở thị trường của người xuất khẩu, hoặc khi người mua có đại diện ở nước ngoài để giám sát quá trình giao hàng. Phương thức chuyển tiền (Remittance) Chuyển tiền là phương thức TTQT, trong đó một khách hàng của ngân hàng (người có yêu cầu chuyển tiền) yêu cầu ngân hàng của mình chuyển một số tiền nhất định cho người khác (người thụ hưởng) ở một địa điểm nhất định, trong một thời gian nhất định bằng phương tiện chuyển tiền do khách hàng yêu cầu. Phương thức thanh toán chuyển tiền có thể được thực hiện bằng hai hình thức chủ yếu sau: - Chuyển tiền bằng thư (Mail transfer, M/T): là hình thức chuyển tiền trong đó lệnh thanh toán của ngân hàng chuyển tiền được thể hiện trong nội dung một bức thư mà ngân hàng này gửi cho ngân hàng thanh toán qua bưu điện. - Chuyển tiền bằng điện (Telegraphic transfer, T/T): là hình thức trong đó lệnh thanh toán của ngân hàng chuyển tiền được thể hiện trong nội dung một bức điện mà ngân hàng này gửi cho ngân hàng thanh toán qua fax, telex hoặc thông qua mạng liên lạc viễn thông SWIFT.
Như vậy, thanh toán chuyển tiền là hình thức thanh toán trực tiếp giữa người chuyển tiền và người nhận tiền. Ngân hàng chỉ đóng vai trò trung gian thanh toán LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -9- theo uỷ nhiệm để được hưởng hoa hồng và không bị ràng buộc bất cứ trách nhiệm nào đối với cả người mua lẫn người bán. Phương thức nhờ thu (Collections) Nhờ thu là một phương thức thanh toán, trong đó, người bán (nhà xuất khẩu) sau khi hoàn thành nghĩa vụ giao hàng hoặc cung ứng một dịch vụ cho khách hàng, uỷ thác cho ngân hàng phục vụ mình xuất trình bộ chứng từ thông qua ngân hàng thu hộ cho bên mua (nhà nhập khẩu) để được thanh toán, chấp nhận hối phiếu hay chấp nhận các điều kiện và điều khoản khác.