Giải pháp chủ yếu để phát triển và hiện đại hóa ngành công nghiệp tại Bà Rịa - Vũng Tàu đến năm 2020

Khám phá các giải pháp phát triển và hiện đại hóa ngành công nghiệp tại Bà Rịa - Vũng Tàu đến năm 2020 trong luận văn thạc sĩ này.

• Tác giả: Huỳnh Mộng Nghi
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Anh Tuấn
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Giải Pháp Phát Triển Và Hiện Đại Hóa Ngành Công Nghiệp Bà Rịa - Vũng Tàu Đến 2020
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG NGHIỆP, NGÀNH CÔNG NGHIỆP TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA
• 1.1. KHÁI NIỆM CÔNG NGHIỆP, NGÀNH CÔNG NGHIỆP VÀ CÔNG NGHIỆP HÓA
• 1.1.1. Khái niệm công nghiệp và ngành công nghiệp
• 1.1.2. Các quan niệm về công nghiệp hóa
• 1.1.3. CNH là quá trình lịch sử tất yếu nhằm tạo nên những chuyển biến căn bản về kinh tế-xã hội
• 1.2. TÍNH TẤT YẾU KHÁCH QUAN CỦA SỰ PHÁT TRIỂN NGÀNH CÔNG NGHIỆP TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA

Tóm tắt

I. Giới thiệu về ngành công nghiệp Bà Rịa Vũng Tàu

Ngành công nghiệp tại Bà Rịa - Vũng Tàu đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của tỉnh. Với tỷ trọng công nghiệp trong GDP đạt 80,13% vào năm 2007, ngành này đã trở thành động lực chính thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, ngành công nghiệp vẫn chưa phát triển toàn diện, cần có những giải pháp phát triển và hiện đại hóa để tận dụng tiềm năng sẵn có. Việc phát triển công nghiệp không chỉ giúp tăng trưởng kinh tế mà còn nâng cao vị thế của tỉnh trong hội nhập quốc tế.

1.1. Tình hình hiện tại của ngành công nghiệp

Ngành công nghiệp Bà Rịa - Vũng Tàu hiện tại chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực như dầu khí, sản xuất điện và chế biến thủy hải sản. Mặc dù có nhiều tiềm năng, một số ngành vẫn gặp khó khăn trong phát triển. Cần có những chính sách phát triển phù hợp để khắc phục những hạn chế này, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững cho tỉnh.

II. Các giải pháp phát triển ngành công nghiệp

Để phát triển và hiện đại hóa ngành công nghiệp Bà Rịa - Vũng Tàu đến năm 2020, cần thực hiện một số giải pháp phát triển chủ yếu. Đầu tiên, cần tăng cường đầu tư công nghiệp vào các lĩnh vực có tiềm năng như công nghiệp chế biến và công nghiệp dịch vụ. Thứ hai, việc áp dụng công nghệ Công nghiệp 4.0 sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Cuối cùng, cần có các chính sách hỗ trợ cho phát triển nguồn nhân lực để đáp ứng yêu cầu của ngành công nghiệp hiện đại.

2.1. Tăng cường đầu tư và cải cách

Việc tăng cường đầu tư công nghiệp là rất cần thiết để phát triển các ngành công nghiệp chủ lực. Cần có các chính sách khuyến khích đầu tư từ cả khu vực nhà nước và tư nhân. Đồng thời, việc cải cách ngành công nghiệp cũng cần được thực hiện để nâng cao hiệu quả sản xuất và cạnh tranh. Các dự án đầu tư cần được lựa chọn dựa trên tiềm năng phát triển và khả năng sinh lời.

III. Định hướng phát triển đến năm 2020

Đến năm 2020, Bà Rịa - Vũng Tàu cần hướng tới việc trở thành một trung tâm công nghiệp hiện đại. Điều này bao gồm việc phát triển các ngành công nghiệp chế biến, công nghiệp dịch vụ và công nghiệp hỗ trợ. Cần có một kế hoạch phát triển rõ ràng, trong đó xác định các mục tiêu cụ thể và lộ trình thực hiện. Việc phát triển bền vững cũng cần được chú trọng để đảm bảo sự phát triển lâu dài cho ngành công nghiệp.

3.1. Xây dựng chiến lược phát triển bền vững

Chiến lược phát triển bền vững cần được xây dựng dựa trên việc khai thác hiệu quả các nguồn lực sẵn có. Cần có các chính sách bảo vệ môi trường và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Việc phát triển kinh tế địa phương cũng cần được chú trọng để tạo ra nhiều cơ hội việc làm và nâng cao đời sống cho người dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành công nghiệp đóng vai trò trọng yếu trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) của mỗi quốc gia, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và nâng cao năng suất lao động xã hội. Tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu, với vị trí địa lý chiến lược và nguồn tài nguyên phong phú, đặc biệt là trữ lượng dầu khí chiếm khoảng 90% trữ lượng dầu cả nước, đã trở thành một trong những địa phương có tỷ trọng công nghiệp cao nhất Việt Nam. Đến năm 2007, tỷ trọng công nghiệp trong GDP của tỉnh đạt 80,13%, trong đó không tính dầu khí là 62,13%. Tuy nhiên, ngành công nghiệp tỉnh vẫn chưa phát triển toàn diện về chiều sâu và diện rộng, một số ngành còn suy giảm dù có nhiều tiềm năng phát triển.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung phân tích thực trạng phát triển và hiện đại hóa ngành công nghiệp trên địa bàn tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu trong giai đoạn 2004-2008, đồng thời đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm phát triển bền vững ngành công nghiệp đến năm 2020. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp dữ liệu và định hướng chiến lược phát triển công nghiệp cho các cấp chính quyền tỉnh, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và thúc đẩy sự nghiệp CNH, HĐH của địa phương.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm các ngành công nghiệp trọng điểm như dầu khí, điện, hóa chất, chế biến thủy hải sản, vật liệu xây dựng và các ngành công nghiệp chế biến khác trên địa bàn tỉnh. Nghiên cứu cũng xem xét các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến sự phát triển ngành công nghiệp, đồng thời đánh giá cơ cấu lao động và năng suất lao động trong ngành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về công nghiệp hóa, hiện đại hóa, bao gồm:

• Lý thuyết công nghiệp hóa: Xem CNH là quá trình lịch sử tất yếu nhằm chuyển đổi cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang công nghiệp, đồng thời hiện đại hóa các ngành kinh tế và xã hội. CNH không chỉ là phát triển công nghiệp mà còn bao trùm toàn bộ các lĩnh vực kinh tế - xã hội, gắn liền với chuyển dịch cơ cấu kinh tế và nâng cao năng suất lao động.

• Mô hình tăng trưởng công nghiệp: Bao gồm các mô hình phát triển cân đối và không cân đối, mô hình kết hợp các ngành công nghiệp có sự liên kết phía trước và phía sau, cũng như các chiến lược phát triển ngành công nghiệp then chốt hoặc tập trung vào các ngành có hiệu quả cao.

• Khái niệm công nghiệp và ngành công nghiệp: Công nghiệp là lĩnh vực sản xuất hàng hóa vật chất, trong đó ngành công nghiệp là bộ phận quan trọng nhất của nền kinh tế quốc dân, bao gồm công nghiệp nặng và công nghiệp nhẹ, công nghiệp khai thác và công nghiệp chế biến.

• Lý luận về CNH, HĐH ở Việt Nam: CNH, HĐH gắn liền với phát triển kinh tế tri thức, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, lấy phát huy nguồn lực con người và khoa học công nghệ làm nền tảng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với các phương pháp phân tích - tổng hợp, đối chiếu - so sánh, thu thập số liệu thực tế và mô hình hóa. Phân tích SWOT được áp dụng để đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của ngành công nghiệp tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu thống kê từ Cục Thống kê tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu, các báo cáo kinh tế xã hội, dữ liệu về giá trị sản xuất công nghiệp, cơ cấu lao động và xuất khẩu giai đoạn 2004-2008. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ các cơ sở công nghiệp trên địa bàn tỉnh với hơn 4.700 cơ sở, trong đó có 27 đơn vị quốc doanh và 41 đơn vị có vốn đầu tư nước ngoài.

Phân tích dữ liệu sử dụng các công cụ thống kê mô tả, biểu đồ và bảng số liệu để minh họa xu hướng phát triển, cơ cấu ngành và năng suất lao động. Timeline nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2004-2008 với định hướng phát triển đến năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ trọng công nghiệp trong GDP tăng mạnh: Từ năm 1997 đến 2006, tỷ trọng công nghiệp trong GDP của tỉnh tăng từ 77,13% lên 91,16%, trong khi tỷ trọng dịch vụ giảm từ 17,96% xuống 6,93% và nông nghiệp giảm từ 4,91% xuống 1,91%. Điều này phản ánh sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa rõ nét.

2. Giá trị sản xuất công nghiệp tăng trưởng ổn định: Giá trị sản xuất công nghiệp theo giá cố định năm 1994 tăng từ 12.782 triệu đồng năm 1995 lên 46.424 triệu đồng năm 2004, với tốc độ tăng trưởng bình quân ngành công nghiệp đạt khoảng 15%/năm. Trong đó, công nghiệp khai thác dầu khí chiếm tỷ trọng lớn nhất (57,3% năm 2008), tiếp theo là công nghiệp chế biến (20,5%) và sản xuất, phân phối điện, khí đốt (22,1%).

3. Cơ cấu lao động công nghiệp chuyển dịch tích cực: Lao động công nghiệp tăng gấp 1,34 lần trong giai đoạn 2004-2008, đạt khoảng 45.476 người năm 2008. Lao động trong khu vực có vốn đầu tư nước ngoài và doanh nghiệp quốc doanh trung ương tăng trưởng nhanh, lần lượt đạt 19,65% và 10,67%/năm. Lao động công nghiệp ngoài quốc doanh chiếm 51% lực lượng lao động công nghiệp.

4. Năng suất lao động cao và ổn định: Năng suất lao động công nghiệp tính theo giá trị sản xuất (giá cố định năm 1994) đạt khoảng 147,71 triệu đồng/người/năm năm 2007, cao hơn 1,7 lần so với mức trung bình toàn quốc. Các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và doanh nghiệp quốc doanh trung ương có năng suất lao động cao hơn nhiều so với doanh nghiệp địa phương.

Thảo luận kết quả

Sự tăng trưởng mạnh mẽ của ngành công nghiệp tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu chủ yếu dựa vào ngành dầu khí và các ngành công nghiệp phụ trợ như điện, hóa chất, luyện kim. Tuy nhiên, sự phụ thuộc lớn vào dầu khí cũng đặt ra thách thức khi trữ lượng tài nguyên có hạn và sản lượng khai thác có xu hướng giảm. Điều này đòi hỏi tỉnh phải đa dạng hóa ngành công nghiệp, phát triển công nghiệp chế biến và các ngành công nghiệp khác có giá trị gia tăng cao.

Cơ cấu lao động chuyển dịch tích cực theo hướng tăng tỷ trọng lao động trong công nghiệp và dịch vụ, phù hợp với xu hướng CNH, HĐH. Tuy nhiên, chất lượng nguồn nhân lực còn hạn chế do công tác đào tạo nghề chưa đáp ứng kịp yêu cầu phát triển công nghiệp hiện đại. Năng suất lao động cao ở các doanh nghiệp FDI và quốc doanh trung ương cho thấy vai trò quan trọng của vốn và công nghệ hiện đại trong nâng cao hiệu quả sản xuất.

So sánh với các mô hình CNH thành công trên thế giới, tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu có nhiều lợi thế về tài nguyên và vị trí địa lý, tương tự các nước NICs và ASEAN đã từng áp dụng chiến lược “hướng về xuất khẩu” và thu hút FDI để thúc đẩy CNH. Tuy nhiên, cần lưu ý đến việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững trong quá trình CNH, tránh các tác động tiêu cực như ô nhiễm và khai thác tài nguyên quá mức.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ thể hiện cơ cấu GDP theo ngành, tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất công nghiệp, cơ cấu lao động và năng suất lao động theo từng năm để minh họa xu hướng phát triển và những điểm cần cải thiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đa dạng hóa ngành công nghiệp: Tỉnh cần tập trung phát triển các ngành công nghiệp chế biến, công nghiệp công nghệ cao và các ngành có giá trị gia tăng cao nhằm giảm sự phụ thuộc vào ngành dầu khí. Mục tiêu tăng tỷ trọng công nghiệp chế biến lên trên 30% tổng giá trị sản xuất công nghiệp trong vòng 5 năm tới. Chủ thể thực hiện là các cơ quan quản lý tỉnh phối hợp với doanh nghiệp và nhà đầu tư.

2. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Đẩy mạnh đào tạo nghề, nâng cao kỹ năng và trình độ chuyên môn cho lao động công nghiệp, đặc biệt là trong các ngành công nghệ cao và chế biến. Xây dựng các chương trình đào tạo gắn kết với nhu cầu thực tế của các khu công nghiệp, với mục tiêu tăng tỷ lệ lao động qua đào tạo lên 60% vào năm 2025.

3. Thu hút đầu tư và chuyển giao công nghệ: Tăng cường thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) có chọn lọc, ưu tiên các dự án sử dụng công nghệ hiện đại, thân thiện với môi trường. Xây dựng môi trường đầu tư thuận lợi, ổn định chính trị và kinh tế để đảm bảo lợi ích cho nhà đầu tư. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, do Sở Kế hoạch và Đầu tư chủ trì.

4. Bảo vệ môi trường và phát triển bền vững: Áp dụng các biện pháp kiểm soát ô nhiễm, quản lý chặt chẽ các dự án công nghiệp, ưu tiên công nghệ sạch và tiết kiệm năng lượng. Tăng cường vai trò của Nhà nước trong giám sát và xử lý vi phạm môi trường. Mục tiêu giảm thiểu ô nhiễm công nghiệp 20% trong 5 năm tới.

5. Phát triển kết cấu hạ tầng kỹ thuật: Đầu tư nâng cấp hệ thống cảng biển, giao thông, điện, nước và viễn thông để tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển công nghiệp và dịch vụ hỗ trợ. Ưu tiên phát triển các khu công nghiệp, khu kinh tế mở với hạ tầng đồng bộ, đáp ứng nhu cầu sản xuất hiện đại. Chủ thể thực hiện là các ban ngành tỉnh và nhà đầu tư trong vòng 5 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu: Sử dụng luận văn để xây dựng chiến lược phát triển công nghiệp, điều chỉnh chính sách thu hút đầu tư và phát triển nguồn nhân lực phù hợp với định hướng CNH, HĐH.

2. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong lĩnh vực công nghiệp: Tham khảo các phân tích về cơ cấu ngành, xu hướng phát triển và các giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất để định hướng đầu tư và phát triển sản phẩm.

3. Các cơ sở đào tạo nghề và giáo dục kỹ thuật: Dựa trên đánh giá về chất lượng nguồn nhân lực và nhu cầu lao động công nghiệp để thiết kế chương trình đào tạo, nâng cao kỹ năng phù hợp với yêu cầu thực tế của thị trường lao động.

4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành kinh tế, quản lý công nghiệp: Tài liệu tham khảo hữu ích về lý luận CNH, HĐH, mô hình phát triển công nghiệp và thực trạng phát triển công nghiệp tại một địa phương có nhiều tiềm năng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao ngành công nghiệp dầu khí lại chiếm tỷ trọng lớn trong GDP của tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu?
   Ngành dầu khí chiếm khoảng 57,3% giá trị sản xuất công nghiệp năm 2008 do tỉnh sở hữu trữ lượng dầu mỏ và khí thiên nhiên lớn nhất Việt Nam, chiếm khoảng 90% trữ lượng dầu cả nước. Đây là ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp lớn vào tăng trưởng kinh tế và xuất khẩu.

2. Cơ cấu lao động công nghiệp tỉnh có những đặc điểm gì nổi bật?
   Lao động công nghiệp tăng trưởng nhanh, đặc biệt trong khu vực có vốn đầu tư nước ngoài và doanh nghiệp quốc doanh trung ương. Tuy nhiên, chất lượng nguồn nhân lực còn hạn chế do đào tạo nghề chưa đáp ứng kịp yêu cầu phát triển công nghiệp hiện đại.

3. Những thách thức chính trong phát triển ngành công nghiệp tỉnh là gì?
   Phụ thuộc lớn vào ngành dầu khí với trữ lượng có hạn, chất lượng nguồn nhân lực chưa cao, cơ sở hạ tầng chưa đồng bộ, và áp lực bảo vệ môi trường trong quá trình phát triển công nghiệp.

4. Làm thế nào để tỉnh đa dạng hóa ngành công nghiệp hiệu quả?
   Cần tập trung phát triển công nghiệp chế biến, công nghiệp công nghệ cao, thu hút đầu tư có chọn lọc, nâng cao năng lực công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời phát triển hạ tầng kỹ thuật hiện đại.

5. Vai trò của đầu tư nước ngoài trong phát triển công nghiệp tỉnh như thế nào?
   Đầu tư nước ngoài đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp vốn, công nghệ và kinh nghiệm quản lý, góp phần nâng cao năng suất lao động và thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp trọng điểm.

Kết luận

• Ngành công nghiệp tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu có tỷ trọng lớn trong GDP, đóng vai trò động lực chính thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.
• Giá trị sản xuất công nghiệp và năng suất lao động tăng trưởng ổn định, tuy nhiên vẫn còn phụ thuộc nhiều vào ngành dầu khí.
• Cơ cấu lao động công nghiệp chuyển dịch tích cực nhưng cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để đáp ứng yêu cầu CNH, HĐH.
• Đề xuất các giải pháp đa dạng hóa ngành công nghiệp, nâng cao chất lượng lao động, thu hút đầu tư và bảo vệ môi trường nhằm phát triển bền vững ngành công nghiệp tỉnh đến năm 2020.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp đề xuất, xây dựng chính sách hỗ trợ và giám sát thực hiện để đảm bảo mục tiêu CNH, HĐH đạt hiệu quả cao.

Hành động ngay hôm nay để góp phần phát triển ngành công nghiệp tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu bền vững và hiện đại!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG NGHIỆP, NGÀNH CÔNG NGHIỆP TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA 1. KHÁI NIỆM CÔNG NGHIỆP, NGÀNH CÔNG NGHIỆP VÀ CÔNG NGHIỆP HÓA 1. Khái niệm công nghiệp và ngành công nghiệp - Công nghiệp: là lĩnh vực sản xuất hàng hóa vật chất mà sản phẩm được “chế tạo, chế biến” cho nhu cầu tiêu dùng hoặc phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh tiếp theo. - Ngành công nghiệp: là một bộ phận của nền kinh tế, ngành kinh tế quốc dân quan trọng nhất, có ảnh hưởng quyết định đến trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và năng suất lao động xã hội với nhiệm vụ khai thác, chế biến tài nguyên thiên nhiên và các sản phẩm nông nghiệp thành tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng.

- Phân loại công nghiệp: Công nghiệp gồm hai ngành: + Công nghiệp nặng: là ngành công nghiệp chuyên khai thác nguồn năng lượng, sản xuất các công cụ sản xuất và chuyển biến các nguyên liệu thành vật liệu. + Công nghiệp nhẹ: là ngành công nghiệp chuyển biến các vật liệu do công nghiệp nặng sản xuất thành những bán thành phẩm và hàng tiêu dùng. Ngoài ra, công nghiệp còn được phân thành hai loại: + Công nghiệp khai thác: là ngành khai thác các nguồn năng lượng và tài nguyên trên qui mô công nghiệp. + Công nghiệp chế biến: là ngành công nghiệp chuyển biến các sản phẩm của ngành công nghiệp khai thác thành các sản phẩm tiêu dùng (cho sản xuất và đời sống xã hội).

Các quan niệm về công nghiệp hóa: Trong thực tiễn, đến nay vẫn tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về phạm trù HVTH: Huỳnh Mộng Nghi 123doc -6- “công nghiệp hóa”. Quan niệm đơn giản nhất về CNH cho rằng “CNH là đưa đặc tính công nghiệp cho một hoạt động; trang bị (cho một vùng, một nước) các nhà máy, các loại công nghiệp…” [30, 520] Quan niệm này được hình thành trên cơ sở khái quát quá trình lịch sử CNH ở các nước Tây Âu và Bắc Mỹ. Trong quá trình dài thực hiện CNH, các nước này chủ yếu tập trung vào phát triển các ngành công nghiệp, sự chuyển biến của các hoạt động kinh tế - xã hội khác chỉ là hệ quả của quá trình CNH, chứ không phải là đối tượng trực tiếp của CNH, do đó quan niệm này được sử dụng rất hạn chế trong thực tiễn vì nó không cho thấy mục tiêu của quá trình cần thực hiện và đã đồng nhất quá trình CNH với quá trình phát triển công nghiệp. Trong sách báo kinh tế của Liên Xô (trước đây) tồn tại một định nghĩa phổ biến cho rằng “CNH là quá trình xây dựng nền đại công nghiêp cơ khí có khả năng cải tạo cả nông nghiệp.

Đó là sự phát triển công nghiệp nặng với các ngành trung tâm là chế tạo máy” [19-1], tỷ trọng công nghiệp trong tổng sản phẩm xã hội ngày càng tăng. Quan niệm này được coi là hợp lý trong điều kiện của Liên Xô thời kỳ nội chiến khi mà chủ nghĩa đế quốc bao vây toàn diện, nền tảng phát triển chỉ dựa vào thị trường trong nước nên phải tập trung phát triển công nghiệp nặng và hướng vào các ngành công nghiệp phục vụ nông nghiệp nhằm đảm bảo các nhu cầu trong nước. Nhưng sẽ sai lầm nếu coi đó là quan niệm phổ biến để áp dụng cho tất cả các nước đang phát triển trong điều kiện hiện nay. Gần đây, khi nhấn mạnh vai trò, vị trí của công nghiệp chế biến như một biểu hiện của phát triển công nghiệp ở trình độ cao, điều kiện bảo đảm hiệu quả sử dụng tài nguyên và trao đổi thương mại quốc tế… lại có ý kiến cho rằng “phát triển công nghiệp chế biến là bản lề của CNH” [19, 1].

Không thể phủ định vai trò của công nghiệp chế biến là nội dung bao trùm của quá trình CNH, nó có phạm vi rộng lớn, cơ cấu phức tạp. Phát triển công nghiệp chế biến đến thị trường sản phẩm ở đâu… đó là câu hỏi không thể có câu trả lời chung cho tất cả các nước. Năm 1993, Tổ chức phát triển công nghiệp của Liên Hợp Quốc (UNIDO) đã đưa ra định nghĩa sau đây: “CNH là một quá trình phát triển kinh tế, trong quá trình này một bộ phận ngày càng tăng các nguồn của cải quốc dân động viên để phát triển HVTH: Huỳnh Mộng Nghi 123doc -7- kinh tế, trong quá trình này toàn bộ để phát triển chế biến luôn thay đổi để sản xuất ra những tư liệu sản xuất và hàng tiêu dùng, có khả năng đảm bảo cho toàn bộ nền kinh tế - xã hội”. Quan niệm này cho thấy quá trình CNH bao gồm toàn bộ quá trình phát triển kinh tế - xã hội nhằm đạt tới không chỉ sự phát triển kinh tế mà còn cả sự tiến bộ về mặt xã hội nữa.

Quá trình CNH trong điều kiện hiện nay cũng gắn liền với quá trình hiện đại hóa các hoạt động kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, định nghĩa trên đây lại quá dài và phức tạp với ý tưởng dung hòa nhiều ý kiến khác nhau. Trong điều kiện hiện nay, quan niệm về CNH dù trên góc độ nào cũng không đồng nhất quá trình phát triển công nghiệp. Tuy quá trình CNH có những nét riêng đối với từng nước, nhưng đó chỉ là sự vận dụng một quá trình có tính chất phổ biến cho phù hợp với điều kiện cụ thể từng nước mà thôi.

CNH là quá trình rộng lớn và phức tạp, bản chất của quá trình này bao hàm trên các mặt sau đây: - Thứ nhất, CNH là quá trình trang bị và trang bị lại công nghệ hiện đại cho tất cả các ngành kinh tế quốc dân, trước hết là các ngành chiếm vị trí trọng yếu. Đồng thời đây cũng là quá trình xây dựng xã hội văn minh công nghiệp và cải biến các ngành kinh tế, các hoạt động theo phong cách của nền công nghiệp lớn hiện đại. Quá trình ấy phải tác động làm cho nhịp độ tăng trưởng kinh tế - xã hội nhanh ổn định, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho các tầng lớp dân cư, thu hẹp dần chênh lệch trình độ kinh tế - xã hội của các nước đó với các nước phát triển. Hiện đại hóa, xét trên góc độ kinh tế - kỹ thuật, là cái đích cần vươn tới trong quá trình CNH, nhưng bị ràng buộc bởi yêu cầu bảo đảm hiệu quả kinh tế - xã hội nên xét toàn cục, hiện đại hóa chỉ là phương tiện, điều kiện để đạt tới mục tiêu của quá trình CNH mà thôi.

- Thứ hai, quá trình CNH không chỉ liên quan đến phát triển công nghiệp mà là quá trình bao trùm tất cả các ngành, các lĩnh vực hoạt động của đất nước. Đó là tất yếu vì nền kinh tế của mỗi nước là một hệ thống nhất các ngành, các lĩnh vực hoạt động có quan hệ tương đối với nhau. Do đó, quá trình CNH cũng gắn liền với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế quốc dân và cơ cấu ngành kinh tế. Trong sự chuyển dịch cơ cấu của quá trình CNH, vị trí của các ngành sẽ thay đổi.

Xét tổng thể, cơ cấu kinh tế của mỗi HVTH: Huỳnh Mộng Nghi 123doc -8- nước được cấu thành bởi ba loại ngành tổng hợp có quan hệ ràng buộc lẫn nhau: công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ. Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế của các nước trong quá trình CNH sẽ trải qua hai giai đoạn: từ cơ cấu nông - công nghiệp - dịch vụ chuyển sang cơ cấu công - nông nghiệp - dịch vụ. - Thứ ba, quá trình CNH trong bất kỳ giai đoạn nào cũng đều vừa là quá trình kinh tế - kỹ thuật, vừa là quá trình kinh tế - xã hội. Đây là hai quá trình có quan hệ ràng buộc lẫn nhau, quá trình kinh tế-kỹ thuật cao tạo điều kiện vật chất kỹ thuật cho việc thực hiện các nội dung của quá trình kinh tế - xã hội.

Ngược lại, quá trình kinh tế - xã hội góp phần tạo nên động lực cho thực thiện quá trình kinh tế - kỹ thuật. Việc thực hiện có kết quả quá trình CNH sẽ thủ tiêu tình trạng lạc hậu về kỹ thuật, thấp kém về kinh tế. Đối với mỗi nước, CNH là quá trình lịch sử lâu dài.Rostow, sự phát triển của một đất nước trải qua 5 giai đoạn: xã hội truyền thống, chuẩn bị tiền đề cho cất cánh, cất cánh, tiến tới sự trưởng thành và tiêu dùng ở trình độ cao. Như vậy, quá trình CNH được khởi đầu bằng việc “chuẩn bị tiền đề cho cất cánh”, được thực hiện mạnh mẽ trong giai đoạn “cất cánh” và kết thúc khi xã hội đã “tiến tới sự trưởng thành”.

Khi đất nước đạt đến trình độ nhất định về kinh tế - kỹ thuật - xã hội, quá trình CNH sẽ kết thúc. - Thứ tư, quá trình CNH cũng đồng thời là quá trình mở rộng quan hệ kinh tế quốc tế. Trong điều kiện hiện nay, mở rộng phân công lao động quốc tế và quốc tế hóa đời sống kinh tế trở thành xu thế phát triển ngày càng mạnh mẽ nên việc xác định mục tiêu, phương thức CNH cần phải phân tích và dự đoán được những biến động kinh tế- xã hội chung của thế giới, đặc biệt là của các nước trong khu vực. - Thứ năm, CNH không phải là một mục đích tự thân, mà là một phương thức có tính chất phổ biến để thực hiện mục tiêu của mỗi nước.

Tuy mỗi nước có hệ thống mục tiêu riêng nhưng về hình thức vẫn có thể tương đồng, đó là xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật ngày càng hiện đại , khai thác có hiệu quả các nguồn lực của đất nước, đảm bảo nhịp độ phát triển kinh tế - xã hội nhanh và ổn định, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho các tầng lớp dân cư. Mục tiêu cụ thể của mỗi nước phục thuộc vào quan HVTH: Huỳnh Mộng Nghi 123doc -9- điểm của hệ thống chính trị lãnh đạo. Phương hướng, qui mô và nhịp độ CNH phụ thuộc vào đặc điểm chính trị xã hội của đất nước. Từ toàn bộ những vấn đề đã đề cập trên đây, có thể rút ra kết luận khái quát về CNH như sau: CNH là một quá trình lịch sử tất yếu nhằm tạo nên những chuyển biến căn bản về kinh tế-xã hội của đất nước trên cơ sở khai thác có hiệu quả các nguồn lực và lợi thế trong nước, mở rộng quan hệ kinh tế quốc tế, xây dựng cơ cấu kinh tế hợp lý với trình độ KHCN ngày càng hiện đại.

TÍNH TẤT YẾU KHÁCH QUAN CỦA SỰ PHÁT TRIỂN NGÀNH CÔNG NGHIỆP TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA K.