Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ GIẢNG VIÊN 1. Các khái niện cơ bản 1. Khái niệm quản lý Mọi hoạt động của xã hội đều cần tới quản lý. Quản lý trở thành một hoạt động phổ biến, diễn ra trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.
Ngày nay quản lý không những là một hoạt động cụ thể mà còn là một khoa học, một nghệ thuật và là một nghề phức tạp nhất trong xã hội, vì vậy khái niệm về quản lý ngày càng phong phú, mở rộng và phát triển. Dưới đây là một số khái niệm về quản lý.Taylor: “Quản lý là biết rõ ràng, chính xác điều bạn muốn người khác làm và sau đó thấy rằng họ đã hoàn thành tốt công việc một cách tốt nhất, rẻ nhất” ông đưa ra 4 nguyên tắc khoa học như sau: 1. Nghiên cứu một cách khoa học mỗi yếu tố của một công việc và xác định phương pháp tốt nhất để hoàn thành. Tuyển chọn công nhân một cách cẩn trọng và huấn luyện họ hoàn thành nhiệm vụ bằng cách sử dụng các phương pháp có tính khoa học đã được hình thành.
Người quản lý hợp tác đầy đủ và toàn diện với công nhân để đảm bảo chắc chắn rằng người công nhân sẽ làm việc theo những phương pháp đúng đắn. Phân chia công việc và trách nhiệm sao cho người quản lý có bổn phận phải lập kế hoạch cho các phương pháp công tác khi sử dụng những 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nguyên lý khoa học, còn người công nhân có bổn phận thực thi công tác theo đúng kế hoạch đó. Theo Mary Parker Pollet: “Quản lý là một quá trình động, liên tục, kế tiếp nhau chứ không tĩnh tại” [27]. Bởi một vấn đề đã được giải quyết, thì trong quá trình giải quyết nó, người quản lý sẽ phải đương đầu với những vấn đề mới nảy sinh.
Bà nhấn mạnh đến việc lôi cuốn người thuộc cấp tham gia giải quyết vấn đề và tính động đối với sự quản lý thay vì những nguyên tắc tĩnh. Bằng những quan sát trực tiếp hoạt động của người quản quản lý, Bà đi đến kết luận rằng sự phối hợp là điều kiện sống còn của sự qnản lý hiệu quả Bà đưa ra 4 nguyên tắc phối hợp mà người quản lý cần áp dụng: 1. Sự phối hợp sẽ thành đạt nhất nếu những người chịu trách nhiệm ra quyết định có sự tiếp xúc trực tiếp với nhau. Sự phối hợp ở những giai đoạn đầu của việc lập kế hoạch và triển khai dự án có một ý nghĩa quyết định.
Sự phối hợp phải chú ý tới mọi nhân tố trong một tình huống, hoàn cảnh cụ thể. Sự phối hợp phải được duy trì liên tục. Theo Harold Koontz: “Quản lý là một hoạt động thiết yếu, nó đảm bảo phối hợp những nỗ lực cá nhân nhằm đạt được mục đích của nhóm. Mục tiêu của nhà quản lý là hình thành một môi trường mà trong đó con người có thể đạt được các mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc, vật chất với sự bất mãn cá nhân ít nhất”[39] Theo tác giả Nguyễn Quốc Chí- Nguyễn Thị Mỹ Lộc: “Hoạt động quản lý là tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (người bị quản lý) trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức” [28].
Theo tác giả Phan Văn Kha: “Quản lý là quá trình kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra công việc của các thành viên thuộc một hệ thống, đơn vị và việc sử dụng các nguồn lực phù hợp để đạt được các mục tiêu đã định” [32]. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thuật ngữ “quản lý” tiếng Việt gốc Hán gồm hai quá trình tích hợp vào nhau: Quá trình “quản” gồm sự coi sóc, giữ gìn duy trì ở trạng thái ổn định. Quá trình “lý” gồm sự sửa sang, sắp xếp, đổi mới đưa vào thế phát triển. Nếu người đứng đầu tổ chức chỉ lo việc “quản”, tức là chỉ lo được một vế và ngược lại.
Như vậy, trong quá trình giữ cho hệ ổn định phải tạo mầm mống cho hệ “phát triển” như vậy trong “quản” phải có “lý” cũng như vậy khi thúc đẩy cho hệ “phát triển” thì phải giữ hạt nhân của sự “ổn định”. Như vậy trong “Lý” phải có “Quản”. Vậy phạm trù “quản” và “lý” gắn bó khăng khít, mật thiết với nhau hay nói cách khác là “quản” và “lý” quan hệ biện chứng với nhau. Từ những cách tiếp cận khác nhau như trên, ta thấy có điểm thống nhất khi quan niệm về quản lý là: quản lý là sự tác động liên tục, có định hướng, có tổ chức, có kế hoạch và hệ thống của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý, hình thành một môi trường mà con người có thể đạt được mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc, vật chất và sự bất mãn ít nhất để tạo nên sự phát triển.
Bản chất của hoạt động quản lý là quá trình đạt đến mục tiêu của tổ chức bằng cách thực hiện các chức năng quản lý. Quản lý có 4 chức năng cơ bản: lập kế hoạch; tổ chức; lãnh đạo; kiểm tra. Lập kế hoạch: là quá trình thiết lập các mục tiêu của hệ thống, các quy định, thể thức, các hoạt động và các điều kiện đảm bảo thực hiện được các mục tiêu đó. Tổ chức: Tổ chức là quá trình sắp xếp và phân bổ công việc, quyền hành và nguồn lực cho các bộ phận, các thành viên của tổ chức để họ có thể hoạt động và đạt được các mục tiêu của tổ chức một cách hiệu quả.
Lãnh đạo: là quá trình tác động đến các thành viên của tổ chức làm cho họ nhiệt tình, tự giác nỗ lực phấn đấu đạt các mục tiêu của tổ chức. Kiểm tra: là những hoạt động của chủ thể quản lý nhằm tìm ra những mặt ưu điểm, mặt hạn chế, qua đó đánh giá, điều chỉnh và xử lý những kết quả 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của quá trình vận hành tổ chức, làm cho mục đích của quản lý được thực hiện hóa một cách đúng hướng và có hiệu quả. Các chức năng quản lý có mối quan hệ gắn bố chặt chẽ, đan xen và ảnh hưởng lẫn nhau. Khi thực hiện chức năng này thường liên quan tới các chức năng khác ở các mức độ khác nhau.
Có thể mô tả mối quan hệ giữa các chức năng của quản lý theo sơ đồ sau: Sơ đồ quản lý KẾ HOẠCH TỔ CHỨC LÃNH ĐẠO KIỂM TRA Các chức năng trên có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, chúng gắn bó, đan xen nhau, thúc đẩy, tạo điều kiện và làm tiền đề cho nhau phát triển. Các nhà nghiên cứu về khoa học quản lý cho rằng: để hoạt động quản lý đạt được hiệu quả cao thì quá trình quản lý không thể thiếu các cách thức, cách làm, cách tiến hành…, tác động vào đối tượng quản lý nhằm đạt được mục đích đã đề ra, cách thức đó được hiểu là phương pháp của quản lý. Phương pháp quản lý được phân thành các nhóm sau: - Nhóm phương pháp kinh tế: Thực chất của nhóm phương pháp này là nhà quản lý đưa ra những chủ trương, chính sách… bằng cách công khai hoặc gián 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiếp nhằm tác động vào đối tượng quản lý bằng lợi ích kinh tế thông qua các hình thức như tăng lương, thưởng và các chế độ ưu tiên, ưu đãi… Đặc điểm cơ bản của phương pháp này là dựa trên phương thức tính toán kinh tế tuân theo các quy luật kinh tế, thông qua quy luật này tác động tới tâm lý của đối tượng. Đối tượng quản lý có thể lựa chọn phương án thích hợp để vừa đạt được mục tiêu của tập thể vừa đạt được lợi ích của cá nhân.
- Nhóm phương pháp hành chính, tổ chức Là cách thức mà chủ thể quản lý dựa trên những văn bản pháp quy và quyền lực của mình để đưa ra các quyết định yêu cầu khách thể quản lý phải thực hiện. Nhóm phương pháp này được thực hiện dưới hình thức chỉ thị, nghị định, thông tư, nghị quyết, văn bản… Đặc điểm của nhóm phương pháp này là mang tính bắt buộc đối với người bị quản lý dưới tác động trực tiếp của người quản lý. Đây chính là sự phân công, phân cấp, phân quyền… đồng thời cũng chính là sự thể hiện tính kỷ cương, nề nếp của một tổ chức mà trong đó bao hàm cả tính văn hóa của tổ chức. Đây là nhóm phương pháp quản lý cơ bản không thể xem nhẹ và rất cần thiết trong công tác quản lý.
Ưu điểm của phương pháp này là làm cho hoạt động quản lý có căn cứ pháp lý, tạo nên sự thống nhất từ trên xuống, có tính chất trực tiếp và bắt buộc. Tuy nhiên, nếu lạm dụng phương pháp này sẽ dẫn đến quan liêu, mệnh lệnh cứng nhắc trong quản lý, làm mất đi tính chủ động, năng động, sáng tạo của người lao động. - Nhóm phương pháp giáo dục Là cách thức mà chủ thể quản lý dùng các biện pháp đặc thù của giáo dục như: quán triệt tinh thần, nghị quyết, học tập chính trị, đối thoại… thông qua những biện pháp này tác động trực tiếp hay gián tiếp đến nhận thức, thái độ, hành vi của đối tượng nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động, hoàn thành nhiệm vụ của tổ chức. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cơ sở của phương pháp này dựa vào quy luật tâm lý, chức năng tâm lý của con người nhằm kích thích sự say mê, củng cố niềm tin, tinh thần tự giác của các thành viên trong tổ chức.
Để việc sử dụng các phương pháp quản lý đạt hiệu quả như mong muốn, đòi hỏi chủ thể quản lý phải xuất phát từ tính đa dạng của thực tiễn, từ bản chất con người để vừa đảm bảo tính khoa học, vừa thể hiện được “tính nghệ thuật” của quản lý. Muốn vậy, người quản lý phải không ngừng học tập, bồi dưỡng để có trình độ chuyên môn cao, kinh nghiệm quản lý phong phú, tìm hiểu nắm vững đặc điểm, tâm lý đối tượng quản lý để có thể tùy theo tình hình và hoàn cảnh cụ thể để lựa chọn, kết hợp các phương pháp một cách phù hợp nhất. - Nhóm phương pháp tâm lý – xã hội Là cách thức tạo ra những tác động đến đối tượng quản lý bằng các quy luật tâm lý xã hội nhằm biến những yêu cầu do người lãnh đạo đề ra thành nghĩa vụ tự giác bên trong thành nhu cầu của người thực hiện.