Đánh giá và đề xuất giải pháp kiểm soát sinh vật ngoại lai xâm hại tại huyện Hàm Yên, Tuyên Quang

Luận văn thạc sĩ phân tích hay đánh giá hiện trạng và đề xuất các giải pháp ngăn chặn kiểm soát một số loài sinh vật ngoại lai, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Âu Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: TS. Vi Thùy Linh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Đánh giá hiện trạng và đề xuất các giải pháp ngăn chặn, kiểm soát một số loài sinh vật ngoại lai xâm hại trên địa bàn huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Sinh vật ngoại lai
• 1.3. Loài xâm hại
• 1.4. Loài ngoại lai xâm hại
• 1.5. Cơ sở phân mức độ xâm hại
• 1.6. Tác động của sinh vật ngoại lai xâm hại
• 1.7. Cơ sở pháp lý và yêu cầu thực tiễn
• 1.8. Cơ sở thực tiễn
• 1.9. Những nghiên cứu về sinh vật ngoại lai xâm hại
• 1.9.1. Trên thế giới
• 1.9.2. Tại Việt Nam
• 1.10. Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội huyện Hàm Yên
• 1.10.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.10.2. Các nguồn tài nguyên
• 1.10.3. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.11. Thực trạng phát triển kinh tế tại huyện Hàm Yên. Hiện trạng sinh vật ngoại lai xâm hại trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang
• 1.12. Nhận xét và đánh giá chung
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương tiện
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Hiện trạng SVNL trên địa bàn huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang
• 3.2. Thành phần SVNL đã xác định được trên địa bàn huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang
• 3.3. Đặc điểm sinh học của các loài SVNL xâm hại đã được xác định trên địa bàn huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang
• 3.4. Tình trạng xâm lấn của các loài SVNL xâm hại trên địa bàn huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang
• 3.5. Đánh giá ảnh hưởng của SVNL xâm hại đến môi trường tự nhiên, kinh tế, xã hội của địa phương
• 3.6. Đánh giá công tác quản lý SVNL xâm hại trên địa bàn huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang
• 3.6.1. Công tác quản lý SVNL xâm hại trên địa bàn huyện
• 3.6.2. Những tồn tại và nguyên nhân
• 3.7. Đề xuất một số giải pháp ngăn chặn, kiểm soát một số loài SVNL xâm hại trên địa bàn huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang
• 3.7.1. Xác định các nhóm SVNL xâm hại có thể diệt trừ, sinh vật ngoại lai phải áp dụng các biện pháp phòng ngừa, khống chế, kiểm soát
• 3.7.2. Đề xuất các giải pháp quản lý
• 3.7.3. Đề xuất các giải pháp kỹ thuật
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về sinh vật ngoại lai xâm hại tại huyện Hàm Yên

Huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang, đang phải đối mặt với vấn đề nghiêm trọng liên quan đến sinh vật ngoại lai xâm hại. Những loài này không chỉ ảnh hưởng đến đa dạng sinh học mà còn gây thiệt hại cho nền kinh tế địa phương. Việc hiểu rõ về tình hình hiện tại và tác động của chúng là rất cần thiết để có những biện pháp ngăn chặn hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh thái và kinh tế huyện Hàm Yên

Hàm Yên có điều kiện tự nhiên đa dạng với nhiều hệ sinh thái phong phú. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế nông lâm nghiệp cũng kéo theo sự xâm nhập của nhiều loài sinh vật ngoại lai. Điều này đặt ra thách thức lớn cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững.

1.2. Tình hình hiện trạng sinh vật ngoại lai xâm hại

Theo thống kê, huyện Hàm Yên đã ghi nhận một số loài sinh vật ngoại lai xâm hại. Những loài này không chỉ cạnh tranh với các loài bản địa mà còn gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường và sức khỏe con người.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý sinh vật ngoại lai

Quản lý sinh vật ngoại lai xâm hại tại huyện Hàm Yên đang gặp nhiều khó khăn. Các biện pháp hiện tại chưa đủ mạnh để kiểm soát sự phát triển của chúng. Điều này dẫn đến những thách thức lớn trong việc bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển kinh tế địa phương.

2.1. Những khó khăn trong công tác quản lý

Việc thiếu thông tin và dữ liệu chính xác về các loài sinh vật ngoại lai đang gây khó khăn cho công tác quản lý. Nhiều loài xâm hại chưa được nhận diện và đánh giá đúng mức độ tác động của chúng.

2.2. Tác động của sinh vật ngoại lai đến môi trường

Các loài sinh vật ngoại lai xâm hại không chỉ làm giảm đa dạng sinh học mà còn gây ra những thiệt hại về kinh tế. Chúng có thể làm suy giảm năng suất cây trồng và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

III. Phương pháp ngăn chặn sinh vật ngoại lai xâm hại hiệu quả

Để ngăn chặn sự xâm hại của sinh vật ngoại lai, huyện Hàm Yên cần áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả. Những giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn đảm bảo phát triển bền vững cho kinh tế địa phương.

3.1. Đề xuất các biện pháp quản lý sinh vật ngoại lai

Cần xây dựng các chương trình giáo dục cộng đồng về tác hại của sinh vật ngoại lai. Đồng thời, cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn đối với việc nhập khẩu và phát tán các loài này.

3.2. Ứng dụng công nghệ trong quản lý sinh vật ngoại lai

Sử dụng công nghệ thông tin và các phần mềm quản lý có thể giúp theo dõi và đánh giá tình hình sinh vật ngoại lai xâm hại. Điều này sẽ hỗ trợ trong việc đưa ra các quyết định kịp thời và chính xác.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về sinh vật ngoại lai xâm hại tại huyện Hàm Yên đã chỉ ra những kết quả đáng chú ý. Những thông tin này không chỉ có giá trị trong việc quản lý mà còn giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về vấn đề này.

4.1. Kết quả khảo sát sinh vật ngoại lai tại huyện

Kết quả khảo sát cho thấy có nhiều loài sinh vật ngoại lai đang xâm hại nghiêm trọng đến hệ sinh thái địa phương. Những thông tin này cần được công bố rộng rãi để nâng cao nhận thức cộng đồng.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng vào thực tiễn thông qua các chương trình bảo tồn và phát triển bền vững. Điều này sẽ giúp giảm thiểu tác động của sinh vật ngoại lai xâm hại đến môi trường và kinh tế.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho huyện Hàm Yên

Việc ngăn chặn sinh vật ngoại lai xâm hại tại huyện Hàm Yên là một nhiệm vụ cấp bách. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để đạt được hiệu quả cao nhất trong công tác quản lý.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn là của toàn xã hội. Mỗi cá nhân cần nâng cao ý thức và trách nhiệm trong việc bảo vệ môi trường.

5.2. Định hướng phát triển bền vững cho huyện

Huyện Hàm Yên cần xây dựng các chiến lược phát triển bền vững, trong đó có việc quản lý hiệu quả sinh vật ngoại lai xâm hại. Điều này sẽ góp phần bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê từ Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (IUCN), chi phí toàn cầu dành cho công tác kiểm soát và khắc phục thiệt hại do sinh vật ngoại lai xâm hại gây ra đã vượt mốc 400 tỷ USD mỗi năm. Tại Việt Nam, sự xâm lấn của các loài ngoại lai đang đe dọa nghiêm trọng đến các vùng sinh thái trọng điểm, làm suy thoái tài nguyên sinh học và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế nông nghiệp. Huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang sở hữu tổng diện tích tự nhiên 90.054,60 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm tới 62.946,67 ha (tương đương 69,90%) và đất sản xuất nông nghiệp chiếm 20.073,43 ha (22,29%). Nơi đây có hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới đặc thù cùng khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu và các vùng chuyên canh nông sản chủ lực như 7.269 ha cam sành và 2.132,6 ha chè. Tuy nhiên, trước đây dữ liệu về sinh vật ngoại lai tại địa phương mới chỉ dừng lại ở khảo sát sơ bộ tại 1 đến 2 điểm điển hình, chưa phản ánh đầy đủ bức tranh xâm nhiễm trên toàn địa bàn.

Nghiên cứu được tiến hành nhằm mục tiêu đánh giá toàn diện hiện trạng phân bố, thành phần loài, mật độ xuất hiện và mức độ xâm hại của các loài sinh vật ngoại lai đối với môi trường và kinh tế - xã hội tại huyện Hàm Yên. Phạm vi nghiên cứu bao phủ toàn bộ 18 đơn vị hành chính gồm thị trấn Tân Yên và 17 xã trong giai đoạn từ tháng 08/2019 đến tháng 05/2020. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc xây dựng bộ cơ sở dữ liệu chuẩn hóa từ 286 phiếu điều tra thực địa và 15 hệ thống ô tiêu chuẩn chuyên sâu. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác để chính quyền địa phương triển khai các biện pháp ngăn chặn kịp thời, bảo vệ giá trị sản xuất canh tác đạt trên 52 triệu đồng/ha/năm và gìn giữ vốn đa dạng sinh học bản địa bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng Lý thuyết Xâm lấn Sinh học (Biological Invasion Theory) và Khung đánh giá mức độ xâm hại I-Ranks theo chuẩn Kevin Heffernan Stewardship (2014) kết hợp hệ thống phân loại 5 cấp độ xâm lấn của Bộ Tài nguyên và Môi trường. Đề tài vận dụng chặt chẽ các căn cứ pháp lý cao nhất gồm Luật Đa dạng sinh học năm 2008, Luật Bảo vệ Môi trường năm 2014, Luật Lâm nghiệp năm 2017, Thông tư số 35/2018/TT-BTNMT và Quyết định số 1896/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về đề án ngăn ngừa sinh vật ngoại lai xâm hại.

Các khái niệm nền tảng được chuẩn hóa bao gồm:

• Sinh vật ngoại lai: Loài sinh vật xuất hiện và phát triển ở khu vực vốn không phải là môi trường sống tự nhiên của chúng theo Công ước Đa dạng sinh học (CBD 1992).
• Loài ngoại lai xâm hại: Loài ngoại lai lấn chiếm nơi sinh sống, cạnh tranh thức ăn hoặc gây hại đối với các sinh vật bản địa, làm mất cân bằng sinh thái tại nơi xuất hiện.
• Độ tàn che và Tần suất bắt gặp: Các chỉ số sinh thái học định lượng mức độ ưu thế và khả năng phát tán của thảm thực vật ngoại lai trong quần xã tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ các phương pháp định tính và định lượng qua chuỗi dữ liệu thực địa:

• Điều tra xã hội học: Thực hiện 286 phiếu phỏng vấn trực tiếp (143 phiếu về thực vật ngoại lai và 143 phiếu về động vật ngoại lai) với cán bộ khuyến nông, kiểm lâm và người dân tại 18 xã, thị trấn dọc theo các tuyến khảo sát có tổng chiều dài 50 km. Bộ ảnh màu nhận dạng chuẩn hóa được sử dụng để tránh nhầm lẫn danh pháp địa phương.
• Phương pháp điều tra đa dạng sinh học theo ô tiêu chuẩn (OTC):
  • Đối với thực vật: Thiết lập 15 điểm khảo sát đại diện cho 7 hệ sinh thái. Mỗi điểm lập ô tiêu chuẩn kích thước 20m x 50m (1.000 m²), bên trong bố trí 5 ô mẫu phụ 25 m² (5m x 5m) tại 4 góc và tâm để đo đạc mật độ, chiều cao, độ tàn che và tính toán độ che phủ.
  • Đối với động vật không xương sống: Thiết lập 15 điểm khảo sát, mỗi điểm đặt 5 ô tiêu chuẩn ngẫu nhiên kích thước 1m x 1m bằng khung nhựa PVC để đếm số lượng cá thể ốc bươu vàng và ốc sên châu Phi.
  • Đối với động vật có xương sống: Điều tra qua phỏng vấn kết hợp thu mẫu thực tế từ hoạt động đánh bắt của ngư dân dọc 62 km lưu vực sông Lô và khảo sát tại các phiên chợ huyện.
• Xử lý dữ liệu: Toàn bộ vị trí khảo sát được định vị tọa độ bằng thiết bị GPSmap 78S, xử lý số liệu thống kê qua phần mềm Microsoft Excel 2010 và số hóa không gian phân bố bằng phần mềm bản đồ MapInfo. Timeline nghiên cứu kéo dài liên tục trong 10 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực địa đã ghi nhận tổng cộng 15 loài sinh vật ngoại lai trên địa bàn huyện Hàm Yên, bao gồm 10 loài ngoại lai xâm hại và 5 loài ngoại lai có nguy cơ xâm hại, phân bố rộng khắp trên cả 7 hệ sinh thái đặc trưng.

Thành phần loài ngoại lai xâm hại (10 loài) gồm:

• Động vật không xương sống (2 loài): Ốc bươu vàng (Pomacea canaliculata) và Ốc sên Châu Phi (Achatina fulica). Ốc bươu vàng đạt mật độ sinh sản cực cao với 200–600 trứng/cụm, tỷ lệ nở đạt trên 80% đến 100%. Khi mật độ đạt 1 con/m² trong giai đoạn 3–20 ngày sau cấy, năng suất lúa giảm từ 15% đến 20%; ở mật độ 6–10 con/m², ruộng lúa có thể bị phá hủy hoàn toàn chỉ sau 24 giờ.
• Cá (1 loài): Cá tỳ bà lớn (Pterygoplichthys pardalis) thích nghi mạnh mẽ trong môi trường nước ngọt và nước lợ, chịu được nồng độ oxy hòa tan thấp, đẻ từ 500 đến 3.000 trứng/lần sinh sản.
• Thực vật (7 loài): Bèo tây (Eichhornia crassipes), Cây ngũ sắc (Lantana camara), Cỏ lào (Chromolaena odorata), Cây lược vàng (Callisia fragrans), Trinh nữ móc (Mimosa diplotricha), Trinh nữ thân gỗ (Mimosa pigra), Cúc liên chi (Parthenium hysterophorus). Bèo tây có tốc độ nhân đôi diện tích quần thể chỉ trong 6 đến 18 ngày, gây tắc nghẽn nghiêm trọng hệ thống tưới tiêu.

Thành phần loài có nguy cơ xâm hại (5 loài) gồm: Cá rô phi đen (Oreochromis mossambicus), Cá trê phi (Clarias gariepinus), Cá chim trắng toàn thân (Piaractus brachypomus), Cây cứt lợn (Ageratum conyzoides) và Keo giậu (Leucaena leucocephala).

Nghiên cứu chỉ ra 4 loài nguy hiểm nhất cần áp dụng biện pháp cô lập và kiểm soát khẩn cấp gồm: Ốc bươu vàng, Cá tỳ bà lớn, Trinh nữ móc và Trinh nữ thân gỗ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự bùng phát của các loài ngoại lai tại Hàm Yên xuất phát từ các hoạt động du nhập có chủ đích trong quá khứ phục vụ chăn nuôi và thủy sản (như nuôi ốc bươu vàng, trồng bèo tây làm thức ăn gia súc, thả cá cảnh) nhưng thiếu kiểm soát an toàn sinh học. Khi thoát ra tự nhiên, nhờ biên độ sinh thái rộng và thiếu vắng thiên địch kìm hãm, các loài này đã nhanh chóng thiết lập quần thể ưu thế.

So sánh với bức tranh chung, kết quả tại Hàm Yên phản ánh sự tương đồng với báo cáo toàn tỉnh Tuyên Quang năm 2017 (ghi nhận 13 loài xâm hại) và các nghiên cứu của Đặng Thanh Tân cùng cộng sự (2012) tại các vườn quốc gia miền Bắc. Điển hình, cây ngũ sắc và cỏ lào tiết ra các hoạt chất ức chế sinh trưởng thực vật bản địa, làm gián đoạn chu trình tái sinh tự nhiên của rừng nhiệt đới kéo dài tới 3 thập kỷ. Cây trinh nữ thân gỗ lấn chiếm các vùng bán ngập ven sông Lô, đẩy lùi các bãi đẻ tự nhiên của thủy sản bản địa. Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa tối ưu thông qua các biểu đồ so sánh mật độ cá thể trên từng dạng lập địa và bản đồ số thể hiện mật độ bao phủ của 15 loài ngoại lai dọc hành lang thủy văn 62 km sông Lô.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá thực địa, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm khống chế hiệu quả sinh vật ngoại lai:

• Tăng cường cơ chế quản lý nhà nước và thanh tra kiểm soát: Ủy ban nhân dân huyện Hàm Yên phối hợp cùng Phòng Tài nguyên và Môi trường thiết lập quy chế giám sát định kỳ 100% cơ sở kinh doanh giống cây trồng, thủy sản trên địa bàn; thực hiện nghiêm ngặt quy trình kiểm dịch nội địa và ngăn chặn việc tự ý phát tán giống loài ngoại lai mới từ năm 2021.
• Áp dụng các giải pháp kỹ thuật sinh học và thu gom cơ học đối với thủy sinh vật: Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật hướng dẫn nông dân sử dụng rãnh thoát nước, bắt ốc bươu vàng thủ công kết hợp bẫy bả sinh học từ thực vật bản địa (lá đu đủ, xơ mít) trên 3.812,01 ha ruộng lúa nước; đặt mục tiêu giảm thiểu trên 70% mật độ gây hại của ốc bươu vàng trong giai đoạn 2021–2023. Trục vớt định kỳ bèo tây trên hệ thống kênh mương thủy lợi để thông dòng chảy trước mùa mưa lũ.
• Triển khai biện pháp cơ giới và hóa học có kiểm soát đối với thực vật xâm lấn: Hạt Kiểm lâm huyện Hàm Yên và Ban Quản lý Rừng đặc dụng Cham Chu tổ chức phát quang, đào tận gốc và phơi khô đốt tiêu hủy cây trinh nữ thân gỗ (Mimosa pigra) và trinh nữ móc (Mimosa diplotricha) tại các vùng đệm và lưu vực ven suối; mục tiêu xử lý dứt điểm 100% các điểm nóng xâm lấn trong diện tích 5.561,87 ha rừng đặc dụng trước năm 2025.
• Đẩy mạnh truyền thông cộng đồng và nhân rộng mô hình tự quản: Hội Nông dân và Đoàn Thanh niên tại 18 xã, thị trấn tổ chức 36 lớp tập huấn trực quan bằng hình ảnh cho trên 5.000 lượt hộ dân; xây dựng mạng lưới phát hiện sớm sinh vật ngoại lai tại 303 thôn bản gắn với phong trào bảo vệ môi trường nông thôn mới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước về môi trường và nông nghiệp: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Tuyên Quang, Chi cục Bảo vệ Môi trường, Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Hàm Yên sử dụng cơ sở dữ liệu 15 loài ngoại lai làm căn cứ hoạch định kế hoạch hành động đa dạng sinh học cấp huyện và cấp tỉnh.
• Ban quản lý rừng và lực lượng kiểm lâm: Cán bộ quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu, Hạt Kiểm lâm Hàm Yên áp dụng phương pháp khoanh vùng và quy trình diệt trừ cây trinh nữ móc, cỏ lào để phục hồi thảm thực vật rừng tự nhiên.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học: Giới học thuật chuyên ngành Quản lý Tài nguyên, Khoa học Môi trường, Sinh thái học tham khảo quy trình khảo sát 50 km tuyến thực địa, phương pháp thiết lập ô tiêu chuẩn 1.000 m² và khung phân tích dữ liệu sinh thái học thực chứng.
• Hợp tác xã và hộ nông dân canh tác: Các chủ trang trại trồng cam sành, vùng trồng chè và hộ sản xuất lúa nước vận dụng các hướng dẫn kỹ thuật phòng trừ ốc bươu vàng, ốc sên châu Phi để bảo vệ mùa màng và cắt giảm chi phí thuốc bảo vệ thực vật.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã ghi nhận bao nhiêu loài sinh vật ngoại lai trên địa bàn huyện Hàm Yên? Qua khảo sát 286 phiếu tại 18 đơn vị hành chính, đề tài ghi nhận 15 loài sinh vật ngoại lai, gồm 10 loài ngoại lai xâm hại như ốc bươu vàng, cá tỳ bà lớn, bèo tây, cỏ lào và 5 loài có nguy cơ xâm hại như cá rô phi đen, keo giậu.

Vì sao ốc bươu vàng được xác định là loài động vật ngoại lai nguy hiểm nhất tại Hàm Yên? Ốc bươu vàng sinh sản nhanh với 200–600 trứng/cụm và tỷ lệ nở trên 80%. Mật độ chỉ 6–10 con/m² có thể cắn phá trắng ruộng lúa non trong 24 giờ, đe dọa trực tiếp 3.812,01 ha đất lúa và làm giảm 15–20% năng suất mùa vụ nếu không phòng trừ kịp thời.

Sự hiện diện của cá tỳ bà lớn ảnh hưởng thế nào đến nguồn lợi thủy sản sông Lô? Cá tỳ bà lớn thích nghi tốt với môi trường thiếu oxy, sinh sản mạnh tới 3.000 trứng/lần và cạnh tranh thức ăn tầng đáy khốc liệt. Loài này ăn ấu trùng, trứng cá và sinh vật đáy, làm suy giảm nghiêm trọng quần thể cá bản địa dọc 62 km dòng sông Lô.

Quy mô và phương pháp điều tra thực địa của luận văn được thực hiện như thế nào? Tác giả đã khảo sát trên tuyến thực địa dài 50 km tại 1 thị trấn và 17 xã, lập 15 hệ thống ô tiêu chuẩn thực vật 1.000 m² chứa các ô mẫu phụ 25 m², kết hợp 15 điểm mẫu động vật 1 m² và 286 phiếu điều tra xã hội học chuẩn hóa.

Cây trinh nữ thân gỗ và trinh nữ móc gây hại gì cho hệ sinh thái rừng Hàm Yên? Hai loài này tạo thành thảm cây bụi gai rậm rạp, tiết chất ức chế và cạnh tranh triệt để ánh sáng, làm ngưng trệ quá trình tái sinh của cây gỗ bản địa suốt nhiều thập kỷ, đe dọa trực tiếp đến 5.561,87 ha rừng đặc dụng Cham Chu.

Kết luận

• Luận văn đã phân loại và đánh giá chi tiết hiện trạng của 15 loài sinh vật ngoại lai (10 loài xâm hại, 5 loài có nguy cơ xâm hại) phân bố trên 7 hệ sinh thái tại 18 xã, thị trấn của huyện Hàm Yên.
• Nhận diện chính xác 4 loài có mức độ đe dọa nghiêm trọng nhất cần ưu tiên cô lập và xử lý gồm Ốc bươu vàng, Cá tỳ bà lớn, Trinh nữ móc và Trinh nữ thân gỗ.
• Xây dựng thành công cơ sở dữ liệu thực chứng từ 286 phiếu điều tra xã hội học và 15 hệ thống ô tiêu chuẩn định vị GPS trên tuyến khảo sát 50 km.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp giữa quản lý nhà nước, kỹ thuật sinh học, xử lý cơ giới và truyền thông cộng đồng với lộ trình thực thi rõ ràng.
• Góp phần bảo vệ vững chắc 62.946,67 ha đất lâm nghiệp, hệ thống sinh thái rừng Cham Chu và vùng chuyên canh nông nghiệp hàng hóa trọng điểm của tỉnh Tuyên Quang.

Công trình đóng vai trò là tài liệu khoa học nền tảng, thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu hàn lâm và thực tiễn quản lý môi trường tại địa phương. Trong giai đoạn 2021–2025, các cơ quan ban ngành cần nhanh chóng ứng dụng bản đồ phân bố GIS từ luận văn để triển khai các mô hình kiểm soát sinh học thí điểm, góp phần bảo vệ bền vững nền nông - lâm nghiệp và cân bằng sinh thái khu vực miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm 1. Sinh vật ngoại lai Trên thế giới có rất nhiều nghiên cứu đưa ra các định nghĩa về SVNL. Theo Công ước quốc tế về ĐDSH (CBD): “SVNL là loài, phân loài hay đơn vị phân loại thấp hơn được đưa ra khỏi vùng phân bố tự nhiên của chúng, kể cả các bộ phận bất kỳ của sinh vật như các giao tử (gametes), hạt thực vật, trứng động vật hay chồi mầm của những loài này có thể sống sót và sau đó sinh sản được” (Liên Hợp Quốc, 1992).

Theo IUCN (2003): sinh vật ngoại lai là một loài, phân loài hoặc một taxon thấp hơn, kể cả bất kỳ bộ phận, giao tử hoặc chồi mầm có khả năng sống sót và sinh sản, xuất hiện ngoài vùng phân bố tự nhiên trước đây và phạm vi phát tán tự nhiên của chúng. Tại khoản 18 điều 3 Luật đa dạng sinh học Việt Nam năm 2008 định nghĩa “Loài ngoại lai là loài sinh vật xuất hiện và phát triển ở khu vực vốn không phải là môi trường sống tự nhiên của chúng”. Theo Hội BVTN&MT Việt Nam (VACNE), SVNL có nguồn gốc từ một khu vực, du nhập đến khu vực khác bằng nhiều con đường khác nhau, như: phát tán tự nhiên, du nhập có chủ đích (Du nhập có chủ đích được phép, du nhập có chủ đích không được phép), du nhập không chủ đích (ngẫu nhiên). Loài xâm hại Thuật ngữ này trên thế giới có nhiều định nghĩa khác nhau, tuy nhiên những cách định nghĩa đều xuất phát từ các khía cạnh kinh tế, xã hội.

Có những định nghĩa chỉ dành cho thực vật như Crink và Fuller (1995): “Loài thực vật xâm hại là một loài thực vật ngoại lai phát tán một cách tự nhiên (không có sự hỗ trợ trực tiếp của con người) trong nơi ở tự nhiên hay bán tự nhiên và gây ra sự thay đổi đáng kể về thành phần, cấu trúc hay các quá trình sinh thái”; hay Richardson và nnk (2001): “Thực vật xâm hại là những loài thực vật tự nhiên sinh ra thế hệ con cái có khả năng tái sinh với số lượng lớn ở cách xa nơi ở của bố mẹ và có khả năng phát triển trên vùng rộng”. Cũng có một số định nghĩa chung hơn cho giới sinh vật như Masters và Sheley (2001) cho rằng “ SVNL xâm hại là những loài động thực vật không có nguồn gốc bản địa, gây ảnh hưởng về mặt sinh thái, nơi ở đối với những loài đang tồn tại ở một vùng cụ thể”. Hay theo NARO (2009),“sinh vật xâm hại là những loài đã tạo lập quần thể và tự phân tán, hoặc có tiềm năng tạo lập quần thể và phát tán ở ngoài vùng phân bố tự nhiên và sau đó đe dọa các HST, nơi ở của các loài khác hoặc đe dọa loài khác, có tiềm năng gây hại về kinh tế và môi trường, có hại có sức khoẻ con người”. Nghĩa là những loài động 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thực vật du nhập vào vùng bản địa và nhanh chóng sinh sôi và phát triển một cách khó kiểm soát trở thành một hệ động thực vật thay thế và đe doạ nghiêm trọng đến hệ động thực vật bản địa và sự tồn tại của môi trường hệ sinh thái bản địa.

Theo các nghiên cứu, phần lớn các loài xâm hại là loài ngoại lai, nhưng không phải loài ngoại lai nào cũng là loài xâm hại. Mặt khác, loài bản địa cũng có thể trở thành loài xâm hại trong điều kiện có những sự thay đổi của môi trường (như sự chăn thả quá mức, hoả hoạn, thay đổi chế độ dinh dưỡng, sự chiếm cứ nơi ở của một số loài xâm lấn,…), Ví dụ như loài keo bản địa của Uganda là Acacia hockii, loài này đã trở thành loài xâm hại ở nhiều vùng đất đồng cỏ bởi khi số lượng các động vật lớn tại đây suy giảm đã là tác nhân tự nhiên kìm hãm đối với loài keo này (NARO, 2009). Loài ngoại lai xâm hại Trong số những loài du nhập được cho phép (như các loài sinh vật giống cây trồng, vật nuôi, vi sinh vật, nấm,…) một số loài đã có tác động tích cực tại nơi ở mới và mang lại hiệu quả kinh tế thiết thực cho các quốc gia nhập nội chúng, ví dụ như các dòng rô phi, cá chép được nhập khẩu từ nước ngoài vào Việt Nam nhằm đa dạng hoá giống loài và tăng sản lượng thuỷ sản làm thực phẩm. Nhưng bên cạnh đó cũng có một số loài có tác động tiêu cực tới đa dạng sinh học tại nơi chúng du nhập vào bởi lẽ chúng có các đặc tính cơ bản như sinh trưởng, sinh sản rất nhanh, khả năng sinh sản cao, biên độ sinh thái rộng, thích ứng dễ dàng với những thay đổi của môi trường tại nơi chúng du nhập đến, khả năng cạnh tranh về nguồn thức ăn và nơi cư trú lớn, và đặc biệt là khả năng phá tán rộng rãi; chúng để lại những hậu quả xấu cho nền kinh tế các nước nhập khẩu.

Chúng lấn át, loại trừ và làm suy giảm các loài sinh vật và nguồn gen, phá vỡ cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái, phá hoại mùa màng, làm giảm năng suất cây trồng và vật nuôi, thậm chí ảnh hưởng đến sức khoẻ con người,… những loài đó được gọi là loài ngoại lai xâm hại. Vì vậy các định nghĩa về loài ngoại lai xâm hại được nêu rõ ràng hơn với Công ước quốc tế về ĐDSH (CBD): sinh vật ngoại lai xâm hại là loài sinh vật ngoại lai đã tạo lập được quần thể và phát tán, đe dọa các hệ sinh thái, nơi ở hoặc loài sinh vật khác, gây ra những tác hại về kinh tế và môi trường (CBD, 1992). Hay theo Tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) năm 2003, SVNL xâm hại là một loài SVNL đã thích nghi và phát triển trong một HST hoặc mơi ở mới (tự nhiên hoặc bán tự nhiên) và là nguyên nhân gây ra sự thay đổi, đe doạ ĐDSH bản địa”. Theo Luật Đa dạng sinh học năm 2008 của Việt Nam định nghĩa “Loài ngoại lai xâm hại là loài ngoại lai lấn chiếm nơi sinh sống hoặc gây hại đối với các loài sinh vật 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bản địa, làm mất cân bằng sinh thái tại nơi chúng xuất hiện và phát triển”.

Thông tư số 35/2018/TT-BTNMT ngày 28/12/2018 của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định loài ngoại lai xâm hại được xác định dựa trên các tiêu chí như sau: - Tự thiết lập quần thể trong tự nhiên, đang lấn chiếm nơi sinh sống, cạnh tranh thức ăn hoặc gây hại đối với các sinh vật bản địa, phát tán mạnh hoặc gây mất cân bằng sinh thái tại nơi chúng xuất hiện và phát triển ở Việt Nam; - Được đánh giá là có nguy cơ xâm hại cao đối với đa dạng sinh học và được ghi nhận là xâm hại ở khu vực có khí hậu tương đồng với Việt Nam hoặc qua khảo nghiệm, thử nghiệm có biểu hiện xâm hại. Loài sinh vật ngoại lai xâm hại có thể gây ra riêng đối với hệ sinh thái và môi trường sống của các loài sinh vật bản địa có thể đề cập đến như: - Chúng cạnh tranh với các loài bản địa về thức ăn, nơi sinh sống, đẩy các loài bản địa vào con đường diệt vong; - Ăn thịt các loài khác, đặc biệt các loài bản địa; - Phá hủy và làm suy giảm chất lượng môi trường sống bản địa, phá hoại mùa màng; - Truyền bệnh và ký sinh trùng cho các loài bản địa cũng như cư dân sinh sống tại địa phương. Sinh vật ngoại lai xâm hại gây ra những hậu quả lâu dài và khó kiểm soát không chỉ đối với việc phá vỡ cân bằng sinh thái, làm giảm ĐDSH, làm suy yếu các chức năng của HST, mà còn gây thiệt hại đáng kể về kinh tế xã hội, sức khoẻ con người. Theo nghiên cứu của IUCN: hàng năm những chi phí cho phòng chống các loài SVNL xâm hại ở trên thế giới ước tính giá trị đạt 400.000 triệu USD, chi phí kinh tế liên quan ước tính khoảng 400 tỷ USD (IUCN, 2003).

Cơ sở phân mức độ xâm hại Sinh vật ngoại lai có mặt trong tất cả các nhóm phân loại chủ yếu, bao gồm virus, nấm, tảo, rêu, dương xỉ, thực vật bậc cao, động vật không xương sống, cá, lưỡng cư, bò sát, chim, thú. Một trong những nguyên nhân gây suy thoái đa dạng sinh học hiện nay là do các loài sinh vật xâm lấn. Tuy nhiên chưa có một tiêu chuẩn thống nhất nào để tính mức độ xâm hại của các SVNL xâm hại. Theo Kevin Heffernan Stewardship (2014), mức độ xâm hại (I-Ranks) chia làm 3 cấp: Mức xâm hại cao (H), gây hại nghiêm trọng đến các loài bản địa, quần xã tự nhiên hoặc khía cạnh kinh tế; Mức xâm hại trung bình (M), gây hại trung bình đến các loài bản địa, quần xã tự nhiên hoặc kinh tế; Mức xâm hại nguy hại thấp (L), gây hại thấp đến các loài bản địa, quần xã tự nhiên hoặc kinh tế.

5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Các nhà khoa học khuyến nghị đưa ra 5 cấp độ xâm hại: Xâm hại nghiêm trọng (MA); Xâm hại cao (MR); Xâm hại vừa (MO); Ít xâm hại (MI); Rất ít xâm hại (ML) và thiếu dữ liệu (DD). Theo đó, mức xâm hại tăng dựa theo các tiêu chí như: Thay đổi quá trình tự nhiên như dòng chảy, tính chất hóa học của đất; xâm nhập vào các khu vực tự nhiên; gây tác động tiêu cực đến các loài bản địa quý hiếm và khu bảo tồn tự nhiên; phân bố rộng; phát tán đến các nơi mới; cần thiết phải có nguồn lực để quản lý và kiểm soát (Bộ Tài nguyên và Môi trường, kiến thức cơ bản về sinh vật ngoại lai) 1. Tác động của sinh vật ngoại lai xâm hại Sinh vật ngoại lai xâm hại là một loài sinh vật ngoại lai có thể thích nghi, phát triển, tăng nhanh số lượng cá thể trong hệ sinh thái hoặc nơi sống mới và có mặt trong tất cả các nhóm, phân loại chủ yếu bao gồm các loài virus, nấm, tảo, rêu, dương xỉ, thực vật bậc cao, động vật không xương sống, cá, lưỡng cư, bò sát, chim và thú. SVNL xâm hại đã xâm chiếm và ảnh hưởng đến hệ sinh vật bản địa trong mọi loại hình của hệ sinh thái trên trái đất.

Chúng góp phần tạo ra sự tuyệt chủng của nhiều loài, ảnh hưởng đến các ngành kinh tế, tác động tiêu cực tới kinh tế - xã hội và sức khỏe của con người. IUCN 2003 đã nghiên cứu và đưa ra danh mục khuyến cáo về các loài xâm hại toàn cầu.