CHƯƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN LIÊN QUAN ĐẾN CÁC MẶT HÀNG XUẤT KHẨU CHỦ LỰC TRONG LĨNH VỰC CÔNG NGHIỆP CỦA CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM I. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, Ý NGHĨA VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA MẶT HÀNG XUẤT KHẨU CHỦ LỰC TRONG LĨNH VỰC CÔNG NGHIỆP 1. Khái niệm Về câu hỏi “ mặt hàng xuất khẩu chủ lực là gì ? “, cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa nào thống nhất ở phạm vi quốc tế. Tuy nhiên, trong qúa trình quản lý hàng hóa xuất khẩu, một quốc gia thường chia thành hàng xuất khẩu làm 3 loại : hàng chủ lực, hàng quan trọng và hàng thứ yếu.
Hàng chủ lực là loại hàng chiếm tỷ trọng lớn trong kim ngạch xuất khẩu quốc gia do có thị trường nước ngoài và điều kiện sản xuất trong nước hiệu quả. Hàng quan trọng là hàng không chiếm tỷ trọng lớn trong kim ngạch xuất khẩu, nhưng đối với từng thị trường, từng địa phương lại có vị trí quan trọng. Hàng thứ yếu là hàng xuất khẩu mà kim ngạch của chúng thưởng nhỏ. Sự phân loại này dựa trên tiêu chí tỷ trọng giá trị xuất khẩu của mặt hàng trong tổng kim ngạch xuất khẩu, nhưng tỷ trọng này cụ thể là bao nhiêu để coi một mặt hàng là mặt hàng xuất khẩu chủ lực lại không được thống nhất giữa các quốc gia.
Tuỳ từng quốc gia và ở những giai đoạn khác nhau, tỷ trọng này được đưa ra khác nhau. Một số nhà nghiên cứu từng cho rằng tỷ trọng của mặt hàng được coi là mặt hàng xuất khẩu chủ lực khi nó chiếm ít nhất 25% kim ngạch xuất khẩu của quốc gia. Ở Việt Nam, đầu thập kỷ 90 đã cho rằng, việc xác định 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com này không dựa theo tỷ trọng mà lại căn cứ vào giá trị tuyệt đối và cho rằng một mặt hàng ít ra là phải đạt 100 triệu USD mới trở thành một mặt hàng xuất khẩu chủ lực. Còn theo các chuyên gia kinh tế Mỹ tại viện “ Technology Export Management” tại Berkeley (Mĩ), không thể đưa ra một tỷ trọng cụ thể trong khái niệm hàng xuất khẩu chủ lực, mà việc nhìn nhận một mặt hàng xuất khẩu chủ lực căn cứ vào lượng USD lớn (“large USD volume”) trong tổng kim ngạch xuất khẩu.
Như vậy, có nghĩa là không có một cách nhìn hoàn toàn giống nhau về tỷ trọng giá trị xuất khẩu của một mặt hàng chủ lực trong tổng kim ngạch xuất khẩu ở tất cả các quốc gia, song có một điểm chung về sự nhìn nhận mặt hàng xuất khẩu chủ lực là : Mặt hàng xuất khẩu chủ lực là những hàng hóa có điều kiện để sản xuất trong nước có hiệu quả kinh tế cao hơn so với những hàng hóa khác ; có thị trường tiêu thụ rộng rãi, ổn định, vững chắc (trong một thời gian tương đối dài); giá trị xuất khẩu chiếm tỷ trọng cao, mang tính chất quyết định đối với tổng kim ngạch của một quốc gia. Đây cũng chính là khái niệm chung về mặt hàng xuất khẩu chủ lực trong lĩnh vực công nghiệp. Từ khái niệm trên, có thể nhận thấy rằng mặt xuất khẩu chủ lực có 3 đặc điểm. Một là, mặt hàng đó phải có thị trường ổn định, vững chắc trong một thời gian tương đối dài.
Hai là, mặt hàng đó phải ổn định, có thể sản xuất với khối lượng lớn và hiệu quả sản xuất cao hơn so với hàng hoá khác. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ba là, có kim ngạch lớn và mang tính chất quyết định đối với tổng kim ngạch xuất khẩu của quốc gia. Đặc điểm thứ 3 là một đặc điểm quan trọng, nó là một cơ sở để dễ dàng nhận biết mặt hàng xuất khẩu chủ lực và để phân biệt nó với những mặt hàng không chủ lực. Điều đáng chú ý ở trong đặc điểm thứ 3 này là ở chỗ kim ngạch có tính chất quyết định đối với tổng kim ngạch xuất khẩu của một quốc gia chứ không phải là một địa phương nào hay một ngành.
Tóm lại, mặt hàng xuất khẩu chủ lực trong lĩnh vực công nghiệp có 3 đặc điểm, đặc điểm về kim ngạch, thị trường và điều kiện sản xuất hiệu quả. Ý nghĩa và tậm quan trọng của việc xuất khẩu các mặt hàng công nghiệp chủ lực. Trong bối cảnh nền kinh tế mở và xu hướng nhất thể hoá thị trường thế giới hiện nay thì ngoại thương có vai trò đặc biệt quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến toàn bộ nền kinh tế. Xuất khẩu có ý nghĩa then chốt đối với sự phát triển ngoại thương nó riêng và nền kinh tế nói chung.
Nhưng xuất khẩu của một quốc gia có phát triển được hay không phụ thuộc rất nhiều vào cơ cấu mặt hàng xuất khẩu của quốc gia đó, cũng giống như một doanh nghiệp muốn đứng vứng và phát triển trong nền kinh tế thị trường thì sản phẩm của doanh nghiệp đó phải phù hợp nhu cầu thị trường và có sức cạnh tranh cao. Hoạt động xuất khẩu của một nước muốn phát triển được đòi hỏi nước đó phải có mặt hàng xuất khẩu hợp lý? Một cơ cấu hàng xuất khẩu hợp lý phải cho phép đạt hiệu quả kinh tế - xã hội cao nhất trên cơ sở vận dụng tối đa lợi thế so sánh của đất nước, đảm bảo sự phát triển ổn định, lâu dài cho nền kinh tế. Đặc biệt trong cơ cấu mặt hàng xuất khẩu này có nhóm mặt hàng xuất khẩu chủ lực đóng vai trò quyết định, đại diện cho toàn bộ cơ cấu mặt hàng xuất khẩu và thể hiện được tiềm năng, sức mạnh của một quốc gia. Trong quá trình phát triển ngoại thương của mình, hiện nay trên thế giới nói chung và đặc biệt trong khu vực Đông Nam á nói riêng các 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nước đang tiến hành song song hai chiến lược đó là đa dạng hoá mặt hàng xuất khẩu và xây dựng một số mặt hàng xuất khẩu chủ lực.
Hai chiến lược này không hề mâu thuẫn mà trái lại bổ sung cho nhau, hỗ trợ cho nhau. Đa dạng hoá mặt hàng xuất khẩu để phát huy mọi nguồn lực thúc đẩy phát triển xuất khẩu, tránh rủi ro đột biến về thay đổi nhu cầu thị trường. Còn xây dựng nhóm hàng xuất khẩu chủ lực là nhằm tập trung tạo ra một nhóm mặt hàng có vai trò động lực thúc đẩy toàn bộ nền xuất khẩu phát triển nhanh và hiệu quả nhất. Vì vậy việc tập trung xây dựng mặt hàng xuất khẩu chủ lực có trong lĩnh vực công nghiệp có ý nghĩa lớn đối với nhiều mặt của nền kinh tế nhưng có thể thấy rõ ở một số điểm sau: 3.
Đối với quy mô sản xuất và chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nước Xuất phát từ yêu cầu và đặc điểm của mình, nhóm mặt hàng công nghiệp xuất khẩu chủ lực có ý nghĩa lớn trong việc mở rộng quy mô sản xuất trong nước và đóng góp tích cực thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu và theo đó là làm phong phú thêm thị trường nội địa. Mặt hàng xuất khẩu công nghiệp chủ lực là mặt hàng xuất khẩu có kim ngạch cao, thị trường tiêu thụ lớn, và sức cạnh tranh do đó đòi hỏi tiền đề cho nó là một nền sản xuất trong nước phát triển. Để có thể đáp ứng được nhu cầu lớn của thị trường thế giới về các mặt hàng thuộc nhóm hàng chủ lực này đỏi hỏi quy mô sản xuất phải được mở rộng đến mức độ nào đó. Trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa trong khi chúng ta có nhu cầu vốn đầu tư lớn nhưng các nguồn vốn lại luôn thiếu do vậy việc tập trung xây dựng các mặt hàng công nghiệp xuất khẩu chủ lực sẽ giúp ta có được nguồn ngoại tệ lớn tập trung xây dựng được một số ngành có quy mô sản xuất lớn trước hết là các ngành sản xuất hàng xuất khẩu chủ lực và phục vụ hoạt động xuất khẩu.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Do vậy xây dựng và phát triển nhóm hàng công nghiệp xuất khẩu chủ lực đã đóng góp mở rộng quy mô sản xuất tiến tới xây dựng một nền sản xuất hàng hóa lớn. Xây dựng nhóm hàng công nghiệp xuất khẩu chủ lực đòi hỏi chúng ta phải không ngừng nâng cao hiệu quả xuất khẩu không chỉ thông qua mở rộng quy mô sản xuất, chuyển dịch, ổn định, mở rộng thị trường xuất khẩu mà còn thông qua tăng dần hàng lượng chế biến của sản phẩm. Tăng hàm lượng chế biến của hàng hóa xuất khẩu tạo điều kiện để khai thác hiệu quả các tiềm năng trong nước. Để có thể làm được điều này đòi hỏi hỏi phải có sự đầu tư cho sản xuất, nâng cao trình độ chế biến (máy móc, khoa học công nghệ, trình độ lao động.
Điều này có nghĩa là thông qua việc xây dựng củng cố phát triển nhóm hàng xuất khẩu chủ lực đã góp phần chuyển dịch cần cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Như vậy việc xây dựng, phát triển nhóm công nghiệp xuất khẩu chủ lực đã góp phần mở rộng, chuyển dịch cơ cấu sản xuất nói riêng và cơ cấu toàn bộ nền kinh tế nói chung theo hướng công nghiệp, hiện đại. Thực tế nước ta, hoạt động xuất khẩu và xây dựng nhóm mặt hàng xuất khẩu chủ lực đến nay đã có những tác động tích cực. Từ điểm xuất phát là nước có nền sản xuất kém phát triển đến nay chúng ta đã cơ bản hình thành được một số ngành có quy mô sản xuất lớn đạt tiêu chuẩn quốc tế.
Tiêu biểu là các ngành dệt may, da - giày. Sản phẩm của các ngành này đã vượt qua được hàng rào kỹ thuật vào được các thị trường khó tính như EU, Bắc Mỹ, Nhật Bản. và cơ bản cạnh tranh được các sản phẩm cùng loại của các nước. Tăng nhanh kim ngạch xuất khẩu Một nền kinh tế có cơ sở vật chát nghèo nàn, kém phát triển nếu đầu tư phân tán thì các mặt hàng xuất khẩu nếu có cũng rất nhỏ bé không đáng kể.
Kết 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quả là nguồn ngoại tệ đặc biệt quan trọng thu từ hoạt động xuất khẩu là nhỏ bé và do đó tác động của nó đối với quá trình phát triển sản xuất, chuyển dịch cơ cấu kinh tế là không đáng kể. Nhưng cũng trong điều kiện khó khăn về nguồn vốn như vậy nếu song song với quá trình đa dạng hoá mặt hàng xuất khẩu, căn cứ vào thị trường thế giới và lợi thế so sánh cảu đất nước tập trung nguồn lực ưu tiên phát triển một số mặt hàng chủ lực thì đây sẽ là động lực để thúc đẩy xuất khẩu phát triển tăng nhanh kim ngạch.