Chương 1: Lý luận chung về bảo hiểm hàng hoá xuất nhập khẩu và công tác khai thác bảo hiểm hàng hoá xuất nhập khẩu vận chuyển bằng đường biển 1. Những lý luận cơ bản về bảo hiểm hàng hoá xuất nhập khẩu vận chuyển bằng đường biển 1. Sự ra đời và phát triển của bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu vận chuyển bằng đường biển 1. Trên thế giới Bảo hiểm hàng hải đã có lịch sử từ lâu đời.
Nó ra đời và phát triển cùng với sự phát triển của hàng hoá và ngoai thương. Khoảng thế kỷ V trước công nguyên, vận chuyển hàng hoá bằng đường biển đã ra đời và phát triển. Người ta biết tránh tổn thất toàn bộ một lô hàng bằng cách san nhỏ lô hàng của mình ra làm nhiều chuyến hàng. Đây là cách phân tán rủi ro, tổn thất và có thể coi đó là hình thức nguyên khai của bảo hiểm.
Sau đó để đối phó với những tổn thất nặng nề thì hình thức “cho vay mạo hiểm” đã xuất hiện theo đó trong trường hợp xảy ra tổn thất đối với hàng hoá trong quá trình vận chuyển, người vay sẽ được miễn không phải trả khoản tiền vay cả vốn lẫn lãi. Ngược lại họ sẽ phải trả một lãi suất rất cao khi hàng hoá đến bến an toàn, như vậy có thể hiểu lãi suất cao này là hình thức sơ khai của phí bảo hiểm. Song số vụ tổn thất xảy ra ngày càng nhiều làm cho các nhà kinh doanh cho vay vốn cũng lâm vào thế nguy hiểm và thay thế nó là hình thức bảo hiểm ra đời. Vào thế kỷ XIV, ở Floren, Genoa nước Ý, đã xuất hiện các hợp đồng bảo hiểm hàng hải đầu tiên mà theo đó một người bảo hiểm cam kết với người được bảo hiểm sẽ bồi thường những thiệt hại về tài sản mà người được bảo hiểm phải Sinh viên: Nguyễn Thị Thanh Nhàn 5 Lớp CQ44/03.01 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tôt nghiệp Học viện Tài chính gánh chịu khi có thiệt hại xảy ra trên biển, đồng thời với việc nhận một khoản phí.
Hợp đồng bảo hiểm cổ xưa nhất mà người ta tìm thấy có ghi ngày 22/04/1329 hiện còn được lưu giữ tại Floren. Sau đó cùng với việc phát hiện ra Ấn Độ dương và tìm ra Châu Mỹ, ngành hàng hải nói chung và bảo hiểm hàng hải nói riêng đã phát triển rất nhanh. Về cơ sở pháp lý thì có thể coi chiếu dụ Barcelona năm 1435 là văn bản pháp luật đầu tiên trong ngành bảo hiểm. Sau đó là sắc lệnh của Philippe năm 1458, những sắc lệnh của Brugos năm 1537, Fiville năm 1552 và ở Amsterdam năm 1558.
Ngoài ra còn có sắc lệnh của Phần Lan năm 1563 liên quan đến hợp đồng bảo hiểm hàng hoá. Tuy nhiên, phải đến thế kỷ XVI - XVII cùng với sự ra đời của phương thức sản xuất TBCN thì hoạt động bảo hiểm mới phát triển rộng rãi và ngày càng đi sâu vào nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế – xã hội. Mở đường cho sự phát triển này là luật 1601 của Anh thời Nữ hoàng Elisabeth, sau đó là Chỉ dụ 1681 của Pháp do Colbert biên soạn và Vua Louis XIV ban hành, đó là những đạo luật mở đường cho lĩnh vực bảo hiểm hàng hải. Sự phát triển của thương mại hàng hải đã kéo theo sự phát triển mạnh mẽ của bảo hiểm hàng hải và hàng loạt các thể lệ, công ước, hiệp ước quốc tế liên quan đến thương mại và hàng hải đã lần lượt ra đời như: Mẫu hợp đòng bảo hiểm của Lloyd’s 1776 và Luật bảo hiểm Anh năm 1906, công ước Bruxelle 1924, quy tắc Hague Visby 1968, công ước Ham burg 1978 rồi đến Incoterms.
Nói về bảo hiểm hàng hải không thể không nói tới nước Anh và Lloyd’s. Nước Anh là một trong những nước có sự phát triển hiện đại về thương mại và hàng hải lớn nhất thế giới. Có thể nói lịch sử phát triển của ngành hàng hải và thương mại thế giới gắn liền với sự phát triển của nước Anh, thế kỷ XVII nước Sinh viên: Nguyễn Thị Thanh Nhàn 6 Lớp CQ44/03.01 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tôt nghiệp Học viện Tài chính Anh đã có nền ngoại thương phát triển với đội tàu buôn mạnh nhất thế giới và đã trở thành trung tâm thương mại và hàng hải của thế giới. Do đó, nước Anh cũng là nước sớm có những nguyên tắc, thể lệ hàng hải và bảo hiểm hàng hải.
Năm 1779, các hội viên của Lloyd’s đã thu thập tất cả các nguyên tắc bảo hiểm hàng hải và quy thành một hợp đồng chung goi là hợp đồng Lloyd’s. Hợp đồng này đã được Quốc hội Anh thông qua và đươc sử dụng ở nhiều nước cho đên 1982. Từ ngày 1/1/1982, đơn bảo hiểm hàng hải mẫu mới đã được hiệp hội bảo hiểm London thông qua và được sử dụng ở hầu hết các nước trên thế giới hiện nay. Trước xu thế toàn cầu hoá như hiện nay, hoạt động ngoại thương phát triển mạnh mẽ giữa các quốc gia, hàng hoá xuất nhập khẩu ngày càng gia tăng.
Vì vậy, bảo hiêm hàng hoá xuất nhập khẩu không chỉ là nhu cầu cần thiết đối với tất cả doanh nghiệp kinh doanh xuất nhập khẩu mà đã trở thành tập quán thương mại giữa các nước. Ở Việt Nam Thời kỳ đầu, nhà nước giao cho một công ty chuyên môn trực thuộc Bộ Tài chính kinh doanh bảo hiểm đó là công ty bảo hiểm Việt Nam Nay là Tổng công ty bảo hiểm Việt Nam. Công ty bảo hiểm Việt Nam được thành lập theo quyết định số 179/CP ngày 17/12/1964. Công ty chính thức đi vào hoạt động ngày 15 tháng 1 năm 1965.
Công ty đã được giao nhiệm vụ bảo hiểm cho hàng hóa xuất nhập khẩu của nước ta với các nước xã hội chủ nghĩa. Trong giai đoạn từ năm 1964 tới năm 1975, Bảo Việt chỉ phục vụ một nhóm nhỏ khách hàng là các đơn vị kinh tế nhà nước kinh doanh trong lĩnh vực xuất nhập khẩu, tàu biển thuộc Miền Bắc. Trước năm 1964 Bảo Việt chỉ làm đại lý bảo hiểm hàng hoá xuất nhập khẩu cho công ty bảo hiểm nhân dân Trung Quổc trong trường hợp mua theo giá FOB, Sinh viên: Nguyễn Thị Thanh Nhàn 7 Lớp CQ44/03.01 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tôt nghiệp Học viện Tài chính CF và bán theo giá CIF với mục đích là học hỏi kinh nghiêm. Từ năm 1965 – 1975 Bảo Việt mới triển khai ba nghiệp vụ bảo hiểm đối ngoại trong đó có bảo hiểm hàng hoá xuất nhập khẩu.
Từ sau 1970 Bảo Việt có quan hệ tái bảo hiểm với Liên Xô, Ba Lan, Triều Tiên. Năm 1965, khi bảo hiểm đi vào hoạt động, Bộ tài chính đã ban hành quy tắc chung về bảo hiểm hàng hoá vận chuyển bằng đường biển. Nền kinh tế Việt Nam ngày càng phát triển mạnh mẽ và có nhiều thay đổi, đặc biệt là sau thời kỳ đổi mới nền kinh tế. Do vậy, để phù hợp với sự phát triển thương mại và ngành hàng hải của đất nước đòi hỏi phải có quy tắc chung mới.
Kế thừa những nội dung cơ bản của ICC 1982, Bộ tài chính đã ban hành quy tắc chung mới – Quy tắc chung 1990 (QTC 1990) cùng với Luật hàng hải Việt Nam và quyết định bãi bỏ quy tắc chung về bảo hiểm hàng hoá vận chuyển bằng đường biển ban hành năm 1965. Từ đó đến nay các doanh nghiệp bảo hiểm đã có một số lần sửa đổi song về cơ bản vẫn giữ nguyên những nội dung chính. Việc ban hành quy tắc chung mới nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp bảo hiểm và các chủ hàng Việt Nam giao kết và thực hiện hợp đồng bảo hiểm hàng hoá. Vì vậy, những quy tắc này thường được áp dụng trong các hợp đồng bảo hiểm hàng nhập khẩu mà chủ hàng Việt Nam trực tiếp ký kết.
Đối với các lô hàng xuất khẩu được bảo hiểm tại các doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam hoặc các lô hàng nhập khẩu về Việt Nam theo giá CIF hoặc các loại giá tương đương thì thường áp dụng các điều kiện bảo hiểm trong ICC 1982. Bảo hiểm hàng hoá xuất nhập khẩu vận chuyển bằng đường biển ra đời sớm và được triển khai ở tất cả các doanh nghiệp kinh doanh bảo hiểm nhân thọ. Tuy nhiên tỷ trọng doanh thu ở nghiệp vụ này còn chưa cao và thị trường bảo hiểm Sinh viên: Nguyễn Thị Thanh Nhàn 8 Lớp CQ44/03.01 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tôt nghiệp Học viện Tài chính hàng hoá xuất nhập khẩu thực sự còn rất nhiều tiềm năng đang chờ các doanh nghiệp bảo hiểm có chiến lược khai thác. Sự cần thiết và vai trò của bảo hiểm hàng hoá xuất nhập khẩu vận chuyển bằng đường biển 1.
Khái niệm Bảo hiểm là phương pháp chuyển giao rủi ro được thực hiện qua hợp đồng bảo hiểm trong đó bên mua bảo hiểm chấp nhận trả phí bảo hiểm và doanh nghiệp bảo hiểm và cam kết bồi thường hoặc trả tiền bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm. Trong nghiệp vụ bảo hiểm hàng hoá xuất nhập khẩu thì bên mua bảo hiểm có thể là người mua hoặc người bán tuỳ theo điều kiện thương mại và điều kiện cơ sở giao hàng quy định trong hợp đồng mua bán mà hai bên đã thoả thuận. Sự cần thiết của bảo hiểm hàng hoá xuất nhập khẩu vận chuyển bằng đường biển. Bảo hiểm ra đời do sự tồn tại khách quan của các rủi ro mà bản thân con người không thể khống chế và loại bỏ được.
Bảo hiểm đã trở thành nhu cầu không thể thiếu trong cuộc sống của mỗi người. Đối với nghiệp vụ bảo hiểm hàng hoá xuất nhập khẩu nhu cầu đó lại càng cấp thiết hơn, cụ thể là: Thứ nhất: Hàng hóa xuất nhập khẩu là hàng hoá được chuyên chở từ nước xuất khẩu về nước nhập khẩu nên phải vượt qua biên giới của một hay nhiều quốc gia. Người xuất khẩu và nhập khẩu lại ở xa nhau và thường không trực tiếp áp tải được hàng hóa trong quá trình vận chuyển. Do đó, các doanh nghiệp không thể biết trước được lô hàng của mình có gặp phải rủi ro trong chuyến hành trình hay không.
Trước sự lo lắng đó, để có thể đề phòng rủi ro có thể xảy ra Sinh viên: Nguyễn Thị Thanh Nhàn 9 Lớp CQ44/03.01 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tôt nghiệp Học viện Tài chính nhưng họ vẫn không bị tổn thất nặng nề buộc họ phải nghĩ đến việc chuyển giao rủi ro cho các nhà bảo hiểm bằng cách tham gia bảo hiểm cho lô hàng.