Chương I- Cơ sở lý thuyết về hiệu quả sử dụng vốn ODA 1. Khái quát về vốn ODA: a. Hỗ trợ phát triển chính thức (gọi tắt là ODA): Là sự hợp tác phát triển giữa nhà nước hoặc chính phủ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam với nhà tài trợ, bao gồm chính phủ nước ngoài và các tổ chức liên chính phủ hoặc liên quốc gia. Hình thức vận động ODA: Vận động ODA thông qua các diễn đàn như hội nghị CG, hội nghị điều phối viện trợ ngành, các hoạt động đối ngoại của các bộ, các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và hoạt động của các cơ quan ngoại giao của chính phủ Việt Nam tại nước ngoài.
Bộ KH&ĐT là cơ quan đầu mối của chính phủ trong việc chuẩn bị hội nghị CG do ƯB và chính phủ chủ trì. Đối với các hội nghị điều phối viện trợ ODA theo ngành do cơ quan cấp bộ, ngành chủ trì chuẩn bị và tổ chức, bộ KH& ĐT phối hợp và đồng chủ trì. Các địa phương (UBND Tỉnh và thành phố trực thuộc Trung ương) nếu trực tiếp vận động ODA cần tham vấn Bộ KH&ĐT để đảm bảo sự vận động ODA phù hợp với quy hoạch ODA được Chính phủ duyệt và dự án ODA phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế, xã hội, chương chuyªn ®Ò tèt nghiÖp 10 khoa häc qu¶n lý NguyÔn §×nh TuÊn Líp QLKT 44A =================================== ================ trình đầu tư công cộng, kế hoạch 5 năm và hàng năm của Nhà nước cũng như các lĩnh vực ưu tiên của ngành và của địa phương, đồng thời phù hợp với chính sách, năng lực và thế mạnh của từng nhà tài trợ cụ thể. Hình thức cung cấp: Thông thường các nhà tài trợ ký hiệp định tài trợ với nhà nước hoặc chính phủ Việt Nam cung cấp ODA theo hai hình thức sau: + ODA không hoàn lại: Nhà tài trợ cung cấp cho Việt Nam và không yêu cầu phía Việt Nam hoàn lại khoản viện trợ này.
ODA không hoàn lại được cung cấp theo các hình thức sau: - Viện trợ bằng hàng hoá hoặc bằng tiền mặt. - Viện trợ theo dự án, chương trình. - Hỗ trợ kỹ thuật: Để chuẩn bị dự án vay vốn, tăng cường năng lực, nghiên cứu chiến lược phát triển các lĩnh vực kinh tế - xã hội - cải cách thể chế. - Viện trợ dưới hình thức các quỹ tư vấn, quỹ chuyển đổi nợ thành viện trợ, hợp tác.
+ ODA vay ưu đãi: Nhà tài trợ cung cấp ODA cho Việt Nam với điều kiện ưu đãi về lãi suất và thời hạn vay dài ( còn gọi là tín dụng lãi). Các nhà tài trợ cung cấp ODA vay ưu đãi thông qua các khoản vay: + Rút vốn nhanh bằng tiền ( Các khoản vay điều chỉnh cơ cấu, các khoản vay chương trình, vay để tài trợ nhập khẩu). chuyªn ®Ò tèt nghiÖp 11 khoa häc qu¶n lý NguyÔn §×nh TuÊn Líp QLKT 44A =================================== ================ + Vay theo dự án, chương trình ngành (Kèm theo các cam kết về chính sách). + ODA hỗn hợp: Các nhà tài trợ cung cấp các khoản ODA không hoàn lại hoặc các khoản ODA cho vay ưu đãi kèm theo các khoản tín dụng thương mại.
Mô hình quản lý Có rất nhiều mô hình được sử dụng để quản lý nguồn vốn ODA Sau đây là mô hình tổng quát ( Mô hình phân cấp quản lý theo các cấp độ khác nhau ) thường được sử dụng để quản lý + Mô hình 1- Cấp trung ương là cơBan quanQLDA đầu mối TW Ban QLDA Ban QLDA tØnh tØnh A B BQLDA huyÖn BQLDA huyÖn y X T ương tự BQLDA BQLDA x· 1 x· 2 …………. chuyªn ®Ò tèt nghiÖp 12 khoa häc qu¶n lý TiÓu dù ¸n NguyÔn §×nh TuÊn Líp QLKT 44A =================================== ================ ……………… + Mô hình2: cấp tỉnh là cơ quan đầu mối Ban QLDA tØnh BQLDA BQLDA huyÖn BQLDA huyÖn huyÖn C¸c tiÓu dù ¸n chuyªn ®Ò tèt nghiÖp 13 khoa häc qu¶n lý NguyÔn §×nh TuÊn Líp QLKT 44A =================================== ================ e. Những điều kiện ràng buộc cơ bản trong sử dụng vốn ODA: Nguồn vốn ODA là nguồn vốn ưu đãi vì thế không phải lúc nào cũng có thể vay, sử dụng mà nó phải có những ràng buộc cơ bản sau: + Vốn ODA phải được sử dụng đúng mục đích, đúng đối tượng của Dự án. Đây là một trong những thách thức mà các nhà quản lý luôn đặt ra cho mình, vì mỗi năm Việt Nam được một khoản viện trợ đáng kể nhưng do sử dụng chưa có mục đích cụ thể, những thất thoát cũng rất lớn làm ảnh hưởng tới hiệu quả các dự án.
VD: Khi nhà nước đầu tư xây dựng các công trình công cộng lớn hay các khi công nghiệp, trợ giúp nông dân phất triển kinh tế hộ gia đình thì rất tốt nhưng trong quá trình phân bố nguồn vốn từ trên xuống lại thất thoát vào tay của các nhà thầu, chủ đầu tư, các quan chức cậy quyền cậy thế như Bùi Tiến Dũng, Tổng giám đốc công ty PMU18, hay thứ trưởng Bộ giao thông Nguyễn Việt Tiến. Một số công trình xây dựng doanh nghiệp công ty PMU18 làm chủ thầu sau khi bị kiểm tra phát giác là làm ăn gian dối, thì Nhà Nước mới vỡ lẽ ra lâu nay một lượng vốn ODA rất lớn bị thất thoát hàng tỷ đồng mà không hay biết trong khi các công trình này đi vào hoạt động thì kém chất lượng hoặc không thể tiếp tục hoạt động như Đường quốc lộ từ quảng ninh đi Hà nội hay dự án đường Lạng Sơn.Thực tế khi nguồn vốn ODA xuống đến các dự án và thực hiện thì chỉ còn một phần nhỏ, thử hỏi nếu cứ như vậy thì đất nước ta bao giờ chuyªn ®Ò tèt nghiÖp 14 khoa häc qu¶n lý NguyÔn §×nh TuÊn Líp QLKT 44A =================================== ================ mới phát triển được. Điều đó cũng để nói lên rằng, cơ sở để quản lý việc sử dụng nguồn vốn ODA là phải sử dụng đúng mục đích, đúng đối tượng của Dự án. + Không sử dụng vốn ODA để nộp thuế.
+ Các chỉ tiêu bằng vốn ODA phải thực hiện cho các hạng mục hợp lệ, thực hiện mua sắm theo đúng quy chế mua sắm và đấu thấu của nhà tài trợ và theo quy định của chính phủ Việt Nam. Các nguyên tắc cơ bản trong việc thu hút, quản lý và sử dụng vốn ODA: + ODA là nguồn vốn quan trọng của ngân sách nhà nước, được sử dụng để hỗ trợ thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội ưu tiên. + Chính phủ thống nhất quản lý Nhà nước về ODA trên cơ sở phân cấp, tăng cường trách nhiệm và bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các cơ quan quản lý ngành và địa phương. + Quá trình thu hút và sử dụng ODA phải tuân thủ những yêu cầu dưới đây: - Chính phủ nắm vai trò quản lý và chỉ đạo, phát huy cao độ tính chủ động và trách nhiệm của cơ quan chủ quản và cơ quan, đơn vị thực hiện.
- Đảm bảo tính tổng hợp, thống nhất và đồng bộ trong công tác quản lý ODA. - Đảm bảo sự tham gia rộng rãi của các bên có liên quan trong đó có các đối tượng thụ hưởng. chuyªn ®Ò tèt nghiÖp 15 khoa häc qu¶n lý NguyÔn §×nh TuÊn Líp QLKT 44A =================================== ================ - Đảm bảo tính rõ ràng, minh bạch về quyền hạn và trách nhiệm của các bên có liên quan. - Đảm bảo hài hoà thủ tục giữa Việt Nam và nhà tài trợ.
+ Quá trình thu hút, quản lý và sử dụng nguồn vốn ODA phải tuân theo các quy định của luật ngân sách, nhà nước, quy chế quản lý vay và trả nợ nước ngoài và các chế độ quản lý hiện hành khác của nhà nước. Trường hợp điều ước Quốc tế về ODA đã được ký giữa nhà nước hoặc Chính phủ với nhà tài trợ có quy định khác thì thực hiện theo quy định của điều ước Quốc tế đó. Lĩnh vực ưu tiên sử dụng ODA: + Vốn ODA không hoàn lại được ưu tiên sử dụng cho những dự án thuộc các lĩnh vực sau: - Xoá đói, giảm nghèo, trước hết tại các vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa. - Y tế, dân số và phát triển.
- Giáo dục, phát triển nguồn nhân lực. - Bảo vệ môi trường, bảo vệ và phát triển các nguồn tài nguyên thiên nhiên, nghiên cứu khoa học và công nghệ, nâng cao năng lực nghiên cứu và triển khai. - Nghiên cứu chuẩn bị các Dự án phát triển ( Quy hoạch điều tra cơ bản). chuyªn ®Ò tèt nghiÖp 16 khoa häc qu¶n lý NguyÔn §×nh TuÊn Líp QLKT 44A =================================== ================ - Cải cách hành chính, tư pháp, tăng cường năng lực của cơ quan quản lý nhà nước ở trung ương, địa phương và phát triển thể chế.
- Một số lĩnh khác theo quyết định của thủ tướng CP. + Vốn ODA vay ưu đãi được ưu tiên sử dụng cho những dự án thuộc các lĩnh vực sau: - Xoá đói giảm nghèo, nông nghiệp và phát triển nông thông. - Giao thông vận tải, thông tin liên lạc. - Cơ sở hạ tầng xã hội (Các công trình phúc lợi công cộng, y tế, giáo dục và đào tạo, cấp thoát nước, bảo vệ môi trường).
- Hỗ trợ một số lĩnh vực sản xuất nhằm giải quyết các vấn đề KT-XH. - Hỗ trợ cán cân thanh toán. - Một số lĩnh vực khác theo quyết định cảu Thủ Tướng CP. Hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA.
Hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA là những kết quả đạt được theo những mục tiêu, kế hoạch, chương trình đã vạch sẵn, trong quá trình sử dụng nguồn vốn ODA. Chính vì vậy khi sử dụng nguồn vốn ODA thường phải kèm theo các điều kiện ràng buộc như sử dụng đúng mục đích, đúng đối tượng của Dự án, các chỉ tiêu bằng nguồn vốn ODA phải thực hiện cho các hạng mục hợp lệ, thực hiện mua sắm theo quy chế mua sắm và đấu thầu của nhà tài trợ và theo quy định của CPVN. chuyªn ®Ò tèt nghiÖp 17 khoa häc qu¶n lý NguyÔn §×nh TuÊn Líp QLKT 44A =================================== ================ Hiệu quả sử dụng nguồn vốn thường thể hiện thông qua hiệu quả các dự án ODA. ở mỗi loại dự án khác nhau về mặt đặc điểm, tính chất vì thế hiệu quả cũng không giống nhau ví dụ như Dự án xoá đói giảm nghèo, Dự án xây dựng phát triển cơ sở hạ tầng , dự án khắc phục bão lụt thì lợi ích công cộng hay tạo công bằng và phúc lợi xã hội được đặt lên hàng đầu nhưng nếu là Dự án tăng cường năng lực, hỗ trợ, dự án trồng rừng Việt Đức, phát triển doanh nghiệp nhà nước, tư nhân thì còn phải tính đến một phần lợi nhuận.