CHƯƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG TÀI SẢN NGẮN HẠN CỦA DOANH NGHIỆP 1. Tài sản ngắn hạn của doanh nghiệp 1. Khái niệm PGS.TS Nguyễn Thị Đông (2008), “Hạch toán kế toán trong doanh nghiệp”, nêu rõ “Tài sản là toàn bộ tiềm lực kinh tế của đơn vị, biểu thị cho những đơn vị lợi ích mà đơn vị thu được trong tương lai hoặc những tiềm năng phục vụ cho hoạt động kinh doanh của đơn vị.” Căn cứ vào tính chất luân chuyển, tài sản có thể chia làm 2 loại bao gồm tài sản ngắn hạn và tài sản dài hạn. Trong đó, quản lý và sử dụng tài sản ngắn hạn đóng vai trò quan trọng giúp doanh nghiệp thực hiện mục tiêu tối đa hóa giá trị tài sản.
Lưu Thị Hương (2003), giáo trình “Tài chính doanh nghiệp”, NXB Thống kê, định nghĩa “Tài sản ngắn hạn đó là các tài sản có thời gian thu hồi vốn ngắn, trong khoảng thời gian 12 tháng hoặc một chu kỳ kinh doanh của doanh nghiệp.Trần Ngọc Thơ (2009), giáo trình “Quản trị tài chính doanh nghiệp”, NXB Thống kê, tài sản ngắn hạn được hiểu: “Tài sản ngắn hạn hay cũng gọi là tài sản lưu động là một khoản mục trong bảng cân đối kế toán bao gồm tất cả các loại tài sản có thể dễ dàng chuyển đổi sang tiền mặt trong vòng 1 năm hay trong một chu kỳ sản xuất kinh doanh. Tài sản ngắn hạn bao gồm tiền mặt và các khoản tương đương tiền, các khoản phải thu ngắn hạn, các khoản đầu tư tài chính ngắn hạn, hàng tồn kho và những tài sản có tính thanh khoản khác.” Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về tài sản ngắn hạn, tuy nhiên, về cơ bản theo PGS.Lưu Thị Hương (2013), giáo trình “Tài chính doanh nghiệp”, NXB Đại học Kinh tế Quốc dân, Hà Nội, trang 214-215 nêu rõ “Tài sản ngắn hạn của doanh nghiệp là những tài sản thuộc quyền sở hữu và quản lý của doanh nghiệp, có thời gian sử dụng, luân chuyển, thu hồi vốn trong một kỳ kinh doanh hoặc trong một năm. Tài sản ngắn hạn của doanh nghiệp có thể tồn tại dưới hình thái tiền, hiện vật (vật tư, hàng hóa), dưới dạng đầu tư ngắn hạn và các khoản nợ phải thu. Cũng như tài sản dài hạn, tài sản ngắn hạn là một bộ phận không thể thiếu trong mỗi doanh nghiệp.
Trong lĩnh vực sản xuất tài sản ngắn hạn được thể hiện dưới hình thái như nguyên vật liệu, vật đóng gói, phụ tùng thay thế. Trong lĩnh vực lưu thông nó tồn tại thay thế luân phiên 10 cho nhau, vận động không ngừng nhằm đảm bảo cho quá trình sản xuất được tiến hành liên tục”. Tài sản ngắn hạn là chỉ tiêu phản ánh toàn bộ giá trị thuần của tất cả tài sản ngắn hạn hiện có của doanh nghiệp. Đây là những tài sản có thời gian luân chuyển ngắn, thường là một năm hay một chu kỳ kinh doanh.
Nguyễn Năng Phúc (2013), giáo trình “Phân tích báo cáo tài chính”, NXB Đại học Kinh tế quốc dân, Hà Nội, trang 99 chỉ ra một tài sản được xếp vào loại tài sản ngắn hạn, khi tài sản đó thỏa mãn một trong số những yếu tố sau: Một là, tài sản này được dự tính để bán hoặc sử dụng trong một chu kỳ kinh doanh bình thường của doanh nghiệp. Hai là, tài sản này được nắm giữ chủ yếu cho mục đích thương mại hoặc cho mục đích ngắn hạn và dự kiến thu hồi hoặc thanh toán trong vòng 12 tháng kể từ ngày kết thúc niên độ. Ba là, tài sản đó là tiền hoặc tài sản tương đương tiền mà việc sử dụng không gặp một hạn chế nào. Phân loại tài sản ngắn hạn Việc phân loại tài sản ngắn hạn tùy thuộc vào mục tiêu của nhà quản lý.
Có 2 tiêu thức chính thường được sử dụng để phân loại tài sản ngắn hạn đó là tính thanh khoản của tài sản ngắn hạn trên bảng cân đối kế toán và các khâu trong quá trình sản xuất kinh doanh. ❖ Căn cứ vào tính thanh khoản của tài sản, tài sản ngắn hạn bao gồm: Tiền và các khoản tương đương tiền: Tiền phản ánh số tổng số tiền hiện có của doanh nghiệp bao gồm tiền mặt tại quỹ, tiền đang chuyển và các khoản tương đương tiền. ▪ Tiền mặt: bao gồm tiền mặt tại quỹ và tiền gửi ngân hàng. ▪ Tiền đang chuyển: bao gồm các khoản tiền mặt, tiền séc đã xuất quỹ của doanh nghiệp đã nộp vào Ngân hàng, Kho bạc Nhà nước đã gửi vào bưu điện để trả cho các đơn vị khác nhưng chưa nhận được giấy báo của ngân hàng.
▪ Các khoản tương đương tiền: là các loại chứng khoán có tính thanh khoản rất cao (các khoản đầu tư ngắn hạn không quá 3 tháng), không có rủi ro trong chuyển đổi thành tiền. Đây là loại tài sản có tính thanh khoản cao nhất, nhằm đảm bảo khả năng thanh toán các nghĩa vụ phát sinh của doanh nghiệp, tránh rủi ro thanh toán. Tuy 11 nhiên, đây là loại tài sản sinh lời rất ít thậm chí coi như không sinh lời, do đó doanh nghiệp chỉ dự trữ một lượng tiền mặt hợp lý. Tài sản đầu tư tài chính ngắn hạn: bao gồm các khoản đầu tư tài chính ngắn hạn như tiền gửi ngân hàng có kỳ hạn, đầu tư chứng khoán ngắn hạn (kỳ phiếu ngân hàng, tín phiếu kho bạc, chứng chỉ tiền gửi,.), các khoản dự phòng đầu tư ngắn hạn, cho vay và đầu tư ngắn hạn khác có thời hạn thu hồi vốn sau một chu kỳ kinh doanh của doanh nghiệp.
Các khoản phải thu ngắn hạn: bao gồm các khoản phải thu khách hàng, phải thu về việc trả trước cho người bán, phải thu nội bộ (đây là các khoản mà doanh nghiệp bị các tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp khác chiếm dụng)…có thời hạn thanh toán hoặc thu hồi không quá 1 chu kỳ kinh doanh của doanh nghiệp (hoặc 1 năm). Đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thương mại, các khoản phải thu chiếm tỷ trọng cao trong cơ cấu tài sản do hoạt động mua bán chịu giữa các bên diễn ra thường xuyên. Hàng tồn kho: bao gồm nguyên nhiên vật liệu, các loại công cụ, dụng cụ, thành phầm, hàng gửi bán, hàng mua đang đi đường, sản phẩm dở dang, dự phòng giảm giá hàng tồn kho…được tham gia và thu hồi sau một chu kỳ kinh doanh của doanh nghiệp. Tài sản ngắn hạn khác: bao gồm các khoản như chi phí trả trước ngắn hạn, tạm ứng, thuế giá trị gia tăng được khấu trừ, các khoản thuế phải thu và tài sản ngắn hạn khác.
▪ Tạm ứng: là các khoản tiền vật tư do doanh nghiệp giao cho người nhận tam ứng để thực hiện hoạt động kinh doanh nào đó hoặc giải quyết một công việc đã được phê duyệt. ▪ Chi phí trả trước ngắn hạn: là các khoản chi phí thực tế đã phát sinh nhưng có tác dụng đến kết quả hoạt động kinh doanh của nhiều kỳ thanh toán cho nên chưa thể tính vào chi phí sản xuất kinh doanh của một kỳ mà tính cho hai kỳ hay nhiều kỳ thanh toán. Các khoản mục trên được sắp xếp theo tính thanh khoản giảm dần trên bảng cân đối kế toán. Trên thực tế, chỉ có những doanh nghiệp quy mô lớn mới có đầy đủ các khoản mục như trên.
12 • Căn cứ vào các khâu của quá trình kinh doanh, tài sản ngắn hạn được phân chia thành: tài sản ngắn hạn trong khâu dự trữ, tài sản ngắn hạn trong khâu sản xuất và tài sản ngắn hạn trong lưu thông. Tài sản ngắn hạn trong khâu dự trữ: bao gồm nguyên vật liệu chính hay bán thành phẩm mua ngoài, nguyên vật liệu phụ, công cụ dụng cụ lao động. ▪ Nguyên vật liệu chính hay bán thành phẩm mua ngoài: là những loại nguyên vật liệu khi tham gia vào sản xuất chúng cấu tạo nên sản phẩm. ▪ Nguyên vật liệu phụ: là những loại vật liệu góp phần hình thành sản phẩm ▪ Công cụ dụng cụ lao động: là những tư liệu lao động mà doanh nghiệp sử dụng trong quá trình tiến hành sản xuất kinh doanh.
Tài sản ngắn hạn trong khâu sản xuất: bao gồm hàng mua đang đi đường, sản phẩm dở dang. ▪ Hàng mua đang đi đường: là giá trị hàng hóa mà doanh nghiệp mua hoặc đặt mua đã thanh toán và đang trên đường vận chuyển chưa được nhập kho. ▪ Sản phẩm dở dang: sản phẩm chưa hoàn thành hoặc sản phẩm hoàn thành nhưng chưa làm thủ tục nhập kho… Tài sản ngắn hạn trong lưu thông là các loại hàng hóa, thành phẩm. ▪ Hàng hóa: là thành phẩm đã được nhập kho và có thể xuất kho bất cứ lúc nào để tiêu thụ ra thị trường.
▪ Thành phẩm: là những sản phẩm đã hoàn thành, nhập kho và chờ tiêu thụ. Bên cạnh đó, dựa vào mục đích sử dụng tài sản ngắn hạn, có thể chia tài sản ngắn hạn thành tài sản ngắn hạn trong kinh doanh và tài sản ngắn hạn ngoài mục đích kinh doanh. Các loại tài sản ngắn hạn ngoài kinh doanh có đặc điểm chung là không tham gia vào quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Do vậy, về nguyên tắc các loại chi phí thuộc loại này không thuộc chi phí kinh doanh và không tính vào giá thành.
Đặc điểm của tài sản ngắn hạn Một trong những đặc điểm dễ nhận biết của tài sản ngắn hạn đó là vận động không ngừng, luôn thay đổi hình thái biểu hiện qua các khâu của quá trình kinh doanh và giá trị của tài sản ngắn hạn được chuyển hóa toàn bộ vào giá trị của sản phẩm khi kết thúc một vòng tuần hoàn sau mỗi chu kỳ sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.Bùi Văn Vần (2013), giáo trình “Tài chính doanh nghiệp”, NXB Tài chính đưa ra một số đặc điểm chính của tài sản ngắn hạn như sau: Một là, tài sản ngắn hạn có thời gian luân chuyển trong một chu kỳ kinh doanh, đây là đặc điểm dễ nhận biết và phân biệt với tài sản dài hạn. Nguyễn Thị Đông, “Hạch toán kế toán trong doanh nghiệp”, Hà Nội, năm 2008, trang 18 đưa ra định nghĩa về tài sản dài hạn “Tài sản dài hạn là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ những tài sản của doanh nghiệp có thời gian luân chuyển dài (thường là trên 1 năm hoặc 1 chu kỳ kinh doanh)”. Hai là, tài sản ngắn hạn sẽ chuyển hết toàn bộ giá trị vào sản phẩm trong quá trình sản xuất kinh doanh. Do đó, mọi chi phí phát sinh trong quá trình chuyển hóa tài sản ngắn hạn thành sản phẩm hoàn thiện đều được ghi nhận vào giá thành của sản phẩm.