Luận văn thạc sĩ ueh giải pháp nâng cao hiệu quả việc tìm hiểu và đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ trong kiểm toán báo cáo tài chính tại các công ty kiểm toán độc lập vừa và nhỏ tại thành phố hồ chí minh

Luận văn thạc sĩ UEH đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ trong kiểm toán báo cáo tài chính tại TP.HCM.

• Tác giả: Nguyễn Thị Bảo Thúy
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thị Giang Tân
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Tp. HCM
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Giải pháp nâng cao hiệu quả việc tìm hiểu và đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ trong kiểm toán báo cáo tài chính tại các công ty kiểm toán độc lập vừa và nhỏ tại thành phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Mục đích nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 0.4. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Tổng quan về các nghiên cứu trước và những điểm mới của đề tài
• 0.7. Kết cấu của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ DOANH NGHIỆP VỪA VÀ NHỎ VÀ TÌM HIỂU VÀ ĐÁNH GIÁ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH
• 1.1. Tổng quan về doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) và DN kiểm toán vừa và nhỏ
• 1.1.1. Tổng quan về DNVVN
• 1.1.2. Tiêu chí phân loại DNVVN theo từng ngành nghề tại Trung Quốc
• 1.1.3. Tiêu chí phân loại DNVVN theo từng ngành nghề tại Thái Lan
• 1.2. Tổng quan về hệ thống KSNB
• 1.2.1. Khái niệm KSNB
• 1.2.2. Các bộ phận cấu thành hệ thống KSNB
• 1.2.3. Môi trường kiểm soát
• 1.2.4. Quy trình đánh giá rủi ro của đơn vị
• 1.2.5. Hoạt động kiểm soát
• 1.2.6. Thông tin và truyền thông
• 1.2.7. Những hạn chế tiềm tàng của hệ thống KSNB
• 1.3. Tổng quan về tìm hiểu và đánh giá hệ thống KSNB trong kiểm toán BCTC
• 1.3.1. Lược sử quá trình tìm hiểu và đánh giá hệ thống KSNB trong kiểm toán BCTC
• 1.3.2. Các nghiên cứu gần đây liên quan tìm hiểu và đánh giá hệ thống KSNB trong kiểm toán BCTC
• 1.3.3. Lịch sử phát triển các chuẩn mực kiểm toán liên quan tìm hiểu và đánh giá hệ thống KSNB
• 1.3.4. Các chuẩn mực kiểm toán quốc tế liên quan tìm hiểu và đánh giá hệ thống KSNB
• 1.3.4.1. ISA 315 “Xác định và đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu thông qua hiểu biết về đơn vị được kiểm toán và môi trường của đơn vị”
• 1.3.4.2. ISA 265 “Trao đổi về những khiếm khuyết trong KSNB với Ban Quản trị và Ban Giám đốc đơn vị được kiểm toán”
• 1.3.4.3. ISA 330 “Biện pháp xử lý của KTV đối với rủi ro đã đánh giá”
• 1.3.5. Trình tự tìm hiểu và đánh giá hệ thống KSNB trong kiểm toán BCTC theo ISA 315, ISA 330 và ISA 265
• 1.3.6. Đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu dựa trên tìm hiểu về hệ thống KSNB
• 1.3.7. Cơ sở thiết lập TNKS
• 1.3.8. Phương pháp thực hiện TNKS
• 1.3.9. Lưu hồ sơ về kết quả TNKS
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TÌM HIỂU VÀ ĐÁNH GIÁ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH TẠI CÁC CÔNG TY KIỂM TOÁN ĐỘC LẬP VỪA VÀ NHỎ TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 2.1. Các quy định pháp lý liên quan đến việc thiết lập và vận hành hệ thống KSNB tại các DN tại thành phố Hồ Chí Minh
• 2.2. Đặc điểm hoạt động của các công ty kiểm toán độc lập tại Việt Nam và sơ lược về hoạt động kiểm toán BCTC
• 2.2.1. Số lượng và hình thức pháp lý của các công ty kiểm toán độc lập
• 2.2.2. Về đội ngũ KTV và nhân viên chuyên nghiệp của các công ty kiểm toán độc lập
• 2.2.3. Về đối tượng khách hàng và doanh thu cung cấp dịch vụ của các công ty kiểm toán độc lập
• 2.2.4. Sơ lược về hoạt động kiểm toán BCTC
• 2.3. Thực trạng tìm hiểu và đánh giá hệ thống KSNB trong kiểm toán BCTC tại các công ty kiểm toán độc lập vừa và nhỏ tại thành phố Hồ Chí Minh
• 2.3.1. Các quy định pháp lý liên quan
• 2.3.2. Chuẩn mực đánh giá rủi ro và KSNB (VSA 400)
• 2.3.3. Các quy định pháp lý liên quan khác
• 2.3.4. Thực trạng tìm hiểu và đánh giá hệ thống KSNB qua khảo sát các báo cáo kiểm tra tình hình hoạt động tại các công ty kiểm toán độc lập qua các năm của VACPA
• 2.3.5. Thực trạng tìm hiểu và đánh giá hệ thống KSNB qua khảo sát thực tế
• 2.3.6. Đánh giá chung về thực trạng tìm hiểu và đánh giá hệ thống KSNB
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC TÌM HIỂU VÀ ĐÁNH GIÁ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH TẠI CÁC CÔNG TY KIỂM TOÁN ĐỘC LẬP VỪA VÀ NHỎ TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 3.1. Quan điểm về giải pháp
• 3.2. Các giải pháp cần phù hợp với thông lệ quốc tế và phù hợp với môi trường kinh doanh, luật pháp Việt Nam
• 3.3. Các giải pháp phải giúp nâng cao chất lượng hoạt động kiểm toán
• 3.4. Các giải pháp phải giúp nâng cao trách nhiệm KTV và công ty kiểm toán nhằm đáp ứng mong đợi của xã hội
• 3.5. Giải pháp nâng cao hiệu quả việc tìm hiểu và đánh giá hệ thống KSNB trong kiểm toán BCTC đối với công ty kiểm toán độc lập vừa và nhỏ
• 3.5.1. Cần có hướng dẫn chi tiết quy trình tìm hiểu và đánh giá hệ thống KSNB và yêu cầu KTV thực hiện
• 3.5.2. Đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu dựa trên tìm hiểu về hệ thống KSNB
• 3.5.3. Cơ sở thiết lập TNKS
• 3.5.4. Phương pháp thực hiện TNKS
• 3.5.5. Lưu hồ sơ về kết quả TNKS
• 3.5.6. Tăng cường kiểm soát chất lượng để buộc KTV tuân thủ quy định
• 3.5.7. Huấn luyện và đào tạo KTV
• 3.6. Giải pháp nâng cao hiệu quả việc tìm hiểu và đánh giá hệ thống KSNB trong kiểm toán BCTC đối với cơ quan chức năng
• 3.6.1. Đối với Bộ Tài chính
• 3.6.1.1. Hoàn thiện môi trường pháp lý
• 3.6.1.2. Ban hành và hiệu đính thường xuyên các chuẩn mực kiểm toán nói chung và chuẩn mực kiểm toán liên quan đến tìm hiểu và đánh giá hệ thống KSNB
• 3.6.1.3. Ban hành hướng dẫn áp dụng chuẩn mực kiểm toán cho công ty kiểm toán độc lập vừa và nhỏ khi kiểm toán cho các khách hàng có quy mô vừa và nhỏ
• 3.6.2. Đối với Hội nghề nghiệp
• 3.6.2.1. Tăng cường kiểm soát chất lượng từ bên ngoài
• 3.6.2.2. Yêu cầu các công ty kiểm toán độc lập tuân thủ CTKT mẫu do VACPA xây dựng
• 3.6.2.3. Đào tạo, cập nhật kiến thức và tư vấn chuyên môn
• 3.7. Kết luận chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về kiểm soát nội bộ trong kiểm toán báo cáo tài chính

Kiểm soát nội bộ (KSNB) là một phần quan trọng trong quy trình kiểm toán báo cáo tài chính tại các công ty nhỏ và vừa ở TP. Hồ Chí Minh. Hệ thống KSNB giúp đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của thông tin tài chính. Việc hiểu rõ về KSNB sẽ giúp các kiểm toán viên (KTV) thực hiện công việc của mình một cách hiệu quả hơn.

1.1. Khái niệm và vai trò của kiểm soát nội bộ

Kiểm soát nội bộ là các quy trình và chính sách được thiết lập để đảm bảo rằng các hoạt động của doanh nghiệp diễn ra theo kế hoạch. Vai trò của KSNB bao gồm việc phát hiện và ngăn chặn gian lận, bảo vệ tài sản và đảm bảo tính chính xác của báo cáo tài chính.

1.2. Tình hình kiểm soát nội bộ tại các công ty nhỏ và vừa

Nhiều công ty nhỏ và vừa tại TP. Hồ Chí Minh chưa có hệ thống KSNB hoàn chỉnh. Điều này dẫn đến rủi ro cao trong việc quản lý tài chính và kiểm toán. Việc cải thiện KSNB là cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động.

II. Những thách thức trong kiểm soát nội bộ tại các công ty nhỏ và vừa

Các công ty nhỏ và vừa thường gặp nhiều thách thức trong việc thiết lập và duy trì hệ thống KSNB hiệu quả. Những thách thức này bao gồm thiếu nguồn lực, kiến thức và kinh nghiệm trong lĩnh vực kiểm toán.

2.1. Thiếu nguồn lực và nhân sự chuyên môn

Nhiều công ty nhỏ không đủ khả năng tài chính để thuê nhân sự có chuyên môn cao trong lĩnh vực kiểm soát nội bộ. Điều này dẫn đến việc thiếu sót trong quy trình kiểm soát và quản lý tài chính.

2.2. Khó khăn trong việc áp dụng chuẩn mực kiểm toán

Việc áp dụng các chuẩn mực kiểm toán quốc tế và trong nước còn nhiều khó khăn. Các công ty nhỏ thường không cập nhật kịp thời các quy định mới, dẫn đến việc không tuân thủ các yêu cầu pháp lý.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm soát nội bộ trong kiểm toán

Để nâng cao hiệu quả kiểm soát nội bộ, các công ty nhỏ và vừa cần áp dụng một số giải pháp cụ thể. Những giải pháp này sẽ giúp cải thiện quy trình kiểm toán và tăng cường độ tin cậy của báo cáo tài chính.

3.1. Đào tạo và nâng cao năng lực cho nhân viên

Đào tạo nhân viên về các quy trình kiểm soát nội bộ và chuẩn mực kiểm toán là rất quan trọng. Việc này giúp nâng cao nhận thức và kỹ năng cho nhân viên, từ đó cải thiện hiệu quả công việc.

3.2. Thiết lập quy trình kiểm soát nội bộ rõ ràng

Cần thiết lập quy trình kiểm soát nội bộ rõ ràng và cụ thể. Điều này giúp các nhân viên hiểu rõ trách nhiệm của mình và thực hiện công việc một cách hiệu quả hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về kiểm soát nội bộ

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy rằng việc cải thiện hệ thống KSNB đã mang lại nhiều lợi ích cho các công ty nhỏ và vừa. Các công ty này đã giảm thiểu rủi ro và nâng cao độ tin cậy của báo cáo tài chính.

4.1. Kết quả từ các công ty đã áp dụng giải pháp

Nhiều công ty đã áp dụng các giải pháp nâng cao KSNB và ghi nhận sự cải thiện rõ rệt trong quy trình kiểm toán. Điều này giúp họ tăng cường sự tin tưởng từ khách hàng và đối tác.

4.2. Bài học kinh nghiệm từ các công ty thành công

Các công ty thành công trong việc cải thiện KSNB đã chia sẻ những bài học quý giá. Họ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đầu tư vào con người và quy trình.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của kiểm soát nội bộ

Việc nâng cao hiệu quả kiểm soát nội bộ trong kiểm toán báo cáo tài chính tại các công ty nhỏ và vừa ở TP. Hồ Chí Minh là một nhiệm vụ quan trọng. Tương lai, các công ty cần tiếp tục cải thiện và đổi mới hệ thống KSNB để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

5.1. Tương lai của kiểm soát nội bộ tại các công ty nhỏ và vừa

Với sự phát triển của công nghệ và các quy định mới, các công ty nhỏ và vừa cần phải thích ứng nhanh chóng để duy trì tính cạnh tranh.

5.2. Đề xuất cho các công ty trong tương lai

Các công ty nên xem xét việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý KSNB. Điều này không chỉ giúp tiết kiệm thời gian mà còn nâng cao độ chính xác trong quy trình kiểm toán.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê của Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA), đến năm 2013 cả nước có 155 công ty kiểm toán độc lập đã đăng ký hành nghề, trong đó nhóm công ty có quy mô vừa và nhỏ chiếm hơn 85% tổng số lượng đơn vị kiểm toán trên thị trường. Tại Thành phố Hồ Chí Minh – đầu tàu kinh tế cả nước với hơn 70 doanh nghiệp kiểm toán vừa và nhỏ đang hoạt động, việc cung cấp dịch vụ kiểm toán báo cáo tài chính đóng vai trò trọng yếu trong việc minh bạch hóa thông tin kinh tế. Tuy nhiên, rủi ro thông tin tài chính ngày càng gia tăng do độ phức tạp của các nghiệp vụ kinh tế và áp lực cạnh tranh gay gắt. Một trong những mắt xích then chốt để kiểm toán viên đưa ra ý kiến trung thực, hợp lý là quy trình tìm hiểu và đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ (KSNB).

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài xuất phát từ thực trạng các công ty kiểm toán độc lập vừa và nhỏ tại Thành phố Hồ Chí Minh phần lớn chưa xây dựng được chương trình kiểm toán riêng, quy trình đánh giá KSNB còn mang tính hình thức, thậm chí sao chép máy móc từ các hãng quốc tế mà chưa phù hợp với thực tế Việt Nam. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về KSNB theo chuẩn mực quốc tế, khảo sát thực tiễn 4 giai đoạn tìm hiểu KSNB của kiểm toán viên, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm toán. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các công ty kiểm toán vừa và nhỏ tại Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2011 – 2013. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn, giúp các công ty kiểm toán tiết kiệm khoảng 20% đến 30% chi phí và thời gian kiểm tra chi tiết, đồng thời gia tăng độ tin cậy của báo cáo tài chính được kiểm toán lên trên mức 95% theo chuẩn mực quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng nền tảng lý thuyết từ Báo cáo Khuôn mẫu hợp nhất Kiểm soát nội bộ của Ủy ban COSO (ban hành năm 1992 và cập nhật toàn diện vào tháng 5 năm 2013). Mô hình COSO 2013 xác định KSNB là một quá trình liên tục chịu sự chi phối của Hội đồng quản trị, Ban Giám đốc và nhân viên, gồm 5 bộ phận cấu thành mật thiết: Môi trường kiểm soát, Quy trình đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin và truyền thông, và Giám sát.

Song song đó, luận văn áp dụng hệ thống Chuẩn mực kiểm toán quốc tế (ISA) và Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (VSA), trọng tâm là bộ 3 chuẩn mực cốt lõi: ISA 315 về xác định và đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu thông qua hiểu biết về đơn vị và môi trường, ISA 330 về biện pháp xử lý của kiểm toán viên đối với rủi ro đã đánh giá, và ISA 265 về trao đổi khiếm khuyết KSNB. Các khái niệm chính được làm rõ gồm: Rủi ro có sai sót trọng yếu (RoMM), Thử nghiệm kiểm soát (TNKS), Thử nghiệm cơ bản (Substantive Testing), và Cơ sở dẫn liệu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng thông qua thống kê mô tả. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập từ 85 phiếu khảo sát hợp lệ trên tổng số 100 phiếu phát ra (tỷ lệ phản hồi đạt 85%) gửi trực tiếp đến các kiểm toán viên và trợ lý kiểm toán. Cỡ mẫu 85 kiểm toán viên được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phi ngẫu nhiên có mục đích (purposive sampling), tập trung vào các nhân sự có từ 2 năm kinh nghiệm kiểm toán báo cáo tài chính tại 35 công ty kiểm toán vừa và nhỏ trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo kiểm tra chất lượng hoạt động giai đoạn 2011 – 2012 của VACPA và Bộ Tài chính.

Lý do lựa chọn phương pháp thống kê mô tả (tính tổng, tỷ lệ phần trăm, điểm trung bình thang đo Likert 5 mức độ từ 1: Hoàn toàn không thực hiện đến 5: Luôn luôn thực hiện) là nhằm đo lường chính xác khoảng cách giữa quy định của chuẩn mực ISA 315/ISA 330 với thực tiễn hành nghề. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt từ tháng 3 năm 2013 đến tháng 10 năm 2013, bảo đảm tính thời sự và độ tin cậy học thuật cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu khảo sát thực tế tại các công ty kiểm toán vừa và nhỏ tại Thành phố Hồ Chí Minh đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, mức độ hiểu biết và đánh giá rủi ro dựa trên KSNB còn thấp, điểm trung bình toàn diện chỉ đạt 2.85/5.0. Có tới 65.9% kiểm toán viên thừa nhận chỉ thực hiện phỏng vấn sơ bộ Ban Giám đốc mà không kết hợp thủ tục quan sát hoặc kiểm tra dấu vết kiểm soát thực tế để xác minh xem hệ thống có vận hành đúng như mô tả hay không.

Thứ hai, việc thiết lập thử nghiệm kiểm soát (TNKS) bị xem nhẹ. Khoảng 68.2% các cuộc kiểm toán tại nhóm công ty quy mô nhỏ (dưới 10 kiểm toán viên) lựa chọn bỏ qua TNKS để chuyển thẳng sang thử nghiệm cơ bản kiểm tra chi tiết số dư, do tâm lý lo ngại thực hiện TNKS sẽ kéo dài thời gian kiểm toán.

Thứ ba, công cụ mô tả và lưu trữ hồ sơ kiểm toán còn đơn điệu. Khoảng 74.1% công ty chỉ sử dụng Bảng tường thuật ngắn gọn, trong khi chỉ có 17.6% kết hợp Lưu đồ (flowchart) và Bảng câu hỏi KSNB. Điểm đánh giá việc lập hồ sơ KSNB chỉ đạt mức 2.60/5.0.

Thứ tư, việc thông báo khiếm khuyết KSNB theo chuẩn mực ISA 265 chưa được tuân thủ nghiêm túc. Hơn 81.5% kiểm toán viên không phát hành thư quản lý hoặc văn bản cảnh báo chính thức về các điểm yếu nghiêm trọng trong KSNB gửi đến Ban Quản trị của đơn vị được kiểm toán.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của tình trạng trên là do quy mô vốn và doanh thu của các công ty kiểm toán vừa và nhỏ còn hạn chế (doanh thu hàng năm thường dưới 10 tỷ đồng đối với nhóm nhỏ và từ 10 đến 100 tỷ đồng đối với nhóm vừa). Dưới áp lực cạnh tranh phí dịch vụ gay gắt (phí kiểm toán trung bình chỉ bằng khoảng 20% đến 30% so với nhóm công ty Big Four), các kiểm toán viên buộc phải rút ngắn thời gian làm việc tại khách hàng.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với nghiên cứu của Jeffrey Doyle, Weili Ge và Sarah McVay (2006) khi khẳng định các doanh nghiệp quy mô nhỏ thường có KSNB yếu kém nhưng kiểm toán viên lại gặp nhiều rào cản nguồn lực để đánh giá toàn diện. Khi trình bày dữ liệu khảo sát, việc sử dụng Bảng thống kê điểm trung bình 4 giai đoạn đánh giá KSNB kết hợp với Biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ lựa chọn công cụ hồ sơ (Bảng tường thuật 74.1%, Bảng câu hỏi 18.8%, Lưu đồ 7.1%) sẽ làm nổi bật trực quan các điểm nghẽn kỹ thuật, chứng minh tính cấp thiết của việc chuẩn hóa quy trình tiếp cận kiểm toán theo rủi ro.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các hạn chế đã chỉ ra, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao:

1. Chuẩn hóa quy trình tìm hiểu KSNB theo ISA 315 và ISA 330: Ban Giám đốc các công ty kiểm toán cần ban hành ngay cẩm nang hướng dẫn đánh giá KSNB chi tiết cho từng chu trình nghiệp vụ (mua hàng, bán hàng, tiền lương, tài sản cố định), đặt mục tiêu 100% các nhóm kiểm toán phải thực hiện walk-through test (kiểm tra từ đầu đến cuối) trước khi thiết kế thử nghiệm cơ bản, áp dụng từ quý 1 năm 2014.

2. Tăng cường kiểm soát chất lượng hồ sơ kiểm toán: Hội đồng thành viên và Trưởng phòng nghiệp vụ phải tiến hành soát xét độc lập hồ sơ kiểm toán KSNB đối với tối thiểu 30% số lượng hợp đồng kiểm toán hàng năm. Đưa tiêu chí lập đầy đủ Bảng câu hỏi và Lưu đồ KSNB thành điều kiện tiên quyết để phê duyệt báo cáo kiểm toán.

3. Tổ chức đào tạo chuyên sâu về nhận diện rủi ro kiểm toán: Bộ phận nhân sự và đào tạo tại các công ty kiểm toán cần thực hiện tối thiểu 40 giờ đào tạo chuyên môn định kỳ hàng năm cho 100% kiểm toán viên và trợ lý về kỹ năng phỏng vấn, vẽ lưu đồ và kiểm toán trong môi trường tin học, hoàn thành trước tháng 6 năm 2014.

4. Kiến nghị Bộ Tài chính và VACPA hoàn thiện môi trường pháp lý: Bộ Tài chính cần sớm ban hành tài liệu hướng dẫn áp dụng chuẩn mực kiểm toán dành riêng cho phân khúc khách hàng vừa và nhỏ trước tháng 12 năm 2014. Đồng thời, VACPA cần định kỳ 3 năm một lần kiểm tra chất lượng hoạt động của 100% công ty kiểm toán độc lập và phát hành bộ hồ sơ kiểm toán mẫu cập nhật chuẩn mực mới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng sau:

Thứ nhất, Ban Giám đốc và Chủ phần hùn các công ty kiểm toán vừa và nhỏ: Sử dụng tài liệu này như một khung tham chiếu quản trị để tái cấu trúc quy trình kiểm toán nội bộ, giảm thiểu 25% rủi ro bỏ sót sai sót trọng yếu và nâng cao chất lượng dịch vụ trước các đợt kiểm tra của cơ quan quản lý.

Thứ hai, Kiểm toán viên hành nghề và Trợ lý kiểm toán: Nắm bắt phương pháp kết hợp linh hoạt giữa Bảng câu hỏi và Lưu đồ trong việc thu thập bằng chứng KSNB, biết cách xác lập cỡ mẫu thử nghiệm kiểm soát khoa học theo đúng chuẩn mực ISA 330.

Thứ ba, Ban Quản trị, Giám đốc tài chính và Kế toán trưởng doanh nghiệp: Nhận thức rõ 5 bộ phận cấu thành hệ thống KSNB theo chuẩn mực COSO 2013 để chủ động tự đánh giá, khắc phục các lỗ hổng quản lý và phối hợp hiệu quả với các đơn vị kiểm toán độc lập.

Thứ tư, Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên cao học chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán: Sử dụng nguồn dữ liệu khảo sát 85 kiểm toán viên và hệ thống lý luận chuyên sâu làm tư liệu tham khảo giá trị cho các công trình nghiên cứu và bài giảng chuyên đề kiểm toán báo cáo tài chính.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao các công ty kiểm toán vừa và nhỏ thường bỏ qua giai đoạn đánh giá hệ thống KSNB?

Nguyên nhân chủ yếu do tâm lý xem nhẹ KSNB của khách hàng nhỏ vốn có bộ máy kế toán đơn giản (thường dưới 5 nhân sự). Kiểm toán viên cho rằng thực hiện thử nghiệm kiểm soát sẽ tốn thêm thời gian trong khi ngân sách giờ làm việc bị giới hạn bởi mức phí kiểm toán thấp, dẫn đến xu hướng chuyển thẳng sang kiểm tra chi tiết số dư tài khoản.

Sự khác biệt cốt lõi giữa Thử nghiệm kiểm soát và Thử nghiệm cơ bản là gì?

Thử nghiệm kiểm soát được thiết kế nhằm thu thập bằng chứng về tính hoạt động hữu hiệu của các quy chế kiểm soát trong việc ngăn chặn, phát hiện sai sót. Trong khi đó, thử nghiệm cơ bản là các thủ tục kiểm tra chi tiết nghiệp vụ và thủ tục phân tích nhằm phát hiện trực tiếp các sai sót bằng tiền trên báo cáo tài chính.

Chuẩn mực ISA 315 mới đặt ra những yêu cầu bắt buộc nào cho kiểm toán viên?

ISA 315 yêu cầu bắt buộc nhóm kiểm toán phải tổ chức thảo luận nội bộ về khả năng có sai sót trọng yếu do gian lận hoặc nhầm lẫn, tăng cường tìm hiểu sâu môi trường công nghệ thông tin của khách hàng và phải lưu trữ đầy đủ tài liệu chứng minh trong hồ sơ kiểm toán thay vì chỉ xét đoán cảm tính.

Việc không phát hành Thư quản lý về khiếm khuyết KSNB theo ISA 265 gây ra hậu quả gì?

Việc này làm gia tăng trách nhiệm pháp lý cho kiểm toán viên nếu sau đó doanh nghiệp xảy ra gian lận thất thoát lớn. Đồng thời, việc không thông báo khiếm khuyết làm giảm uy tín nghề nghiệp của công ty kiểm toán và tước đi cơ hội tư vấn hoàn thiện hệ thống quản trị rủi ro cho khách hàng.

Doanh nghiệp kiểm toán nhỏ có bắt buộc phải vẽ lưu đồ khi tìm hiểu KSNB không?

Chuẩn mực kiểm toán không bắt buộc duy nhất một hình thức mô tả, tuy nhiên việc chỉ sử dụng bảng tường thuật đơn thuần thường khó bao quát hết các điểm kiểm soát then chốt. Sự kết hợp giữa lưu đồ trực quan và bảng câu hỏi có cấu trúc là giải pháp tối ưu giúp tăng 40% hiệu quả nhận diện rủi ro.

Kết luận

• Đóng góp lý luận quan trọng: Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý thuyết về KSNB theo khuôn mẫu COSO 2013 và các chuẩn mực kiểm toán quốc tế cập nhật ISA 315, ISA 330, ISA 265.
• Phản ánh thực tiễn xác thực: Cung cấp bức tranh thực trạng chân thực về những hạn chế trong đánh giá KSNB tại các công ty kiểm toán vừa và nhỏ tại Thành phố Hồ Chí Minh thông qua khảo sát định lượng 85 kiểm toán viên.
• Đề xuất giải pháp đồng bộ: Xây dựng hệ thống 4 giải pháp khả thi gắn liền với lộ trình triển khai cụ thể giai đoạn 2014 – 2015 dành cho cả cấp độ doanh nghiệp kiểm toán và cơ quan quản lý nhà nước.
• Định hướng hoàn thiện chính sách: Đóng góp cơ sở thực tiễn để Bộ Tài chính và VACPA ban hành các hướng dẫn chuyên biệt cho kiểm toán doanh nghiệp vừa và nhỏ, nâng cao chất lượng toàn ngành.
• Kế hoạch hành động tiếp theo: Các công ty kiểm toán cần khẩn trương cập nhật chương trình kiểm toán mẫu và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong lưu trữ hồ sơ kiểm toán.

Để nâng cao chất lượng kiểm toán và giảm thiểu rủi ro nghề nghiệp, các doanh nghiệp kiểm toán độc lập vừa và nhỏ cần chủ động chuẩn hóa quy trình đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ ngay từ hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ DOANH NGHIỆP VỪA VÀ NHỎ VÀ TÌM HIỂU VÀ ĐÁNH GIÁ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH 1. Tổng quan về doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) và DN kiểm toán vừa và nhỏ 1. Tổng quan về DNVVN Hiện nay chưa có một khái niệm chung về loại hình DNVVN mà tùy thuộc đặc điểm của từng quốc gia, từng giai đoạn phát triển kinh tế để đưa ra những quy định về DNVVN. Khi định nghĩa về DNVVN, các quốc gia thường căn cứ vào quy mô về vốn của DN, số lao động thường xuyên, tổng doanh thu, tổng tài sản của DN… Nhìn chung, mỗi quốc gia sử dụng những tiêu thức hay có cách kết hợp các tiêu thức khác nhau để đưa ra định nghĩa riêng về DNVVN.

 Trên thế giới Theo cách hiểu thông thường, DNVVN là những DN có quy mô nhỏ về mặt vốn, lao động và doanh thu; cách phân loại DN cũng khác nhau giữa các quốc gia trên thế giới. Có quốc gia phân loại thành bốn (4) loại DN như: DN nhỏ, DN vừa, DN lớn và DN cực lớn. Có quốc gia phân loại DN thành năm loại DN như: DN siêu nhỏ, DN nhỏ, DN vừa, DN lớn và DN cực lớn. - Theo tiêu chí của Ngân hàng thế giới: DN siêu nhỏ là DN có số lượng lao động dưới mười (10) lao động, tổng tài sản dưới mười ngàn (10.000) USD và tổng doanh thu hàng năm dưới một trăm ngàn (100.000) USD; DN nhỏ là DN có số lượng lao động từ mười (10) đến dưới năm mươi (50) lao động, tổng tài sản và tổng doanh thu hàng năm dưới ba (3) triệu USD; DN vừa là DN có số lượng lao động từ năm mươi (50) đến dưới ba trăm (300) lao động, tổng tài sản và tổng doanh thu hàng năm dưới mười lăm (15) triệu USD.

- Tại Trung Quốc: Tiêu chuẩn chung của DNVVN là DN có số lượng lao động dưới hai ngàn (2.000) người hay doanh thu hàng năm không quá ba trăm (300) triệu Nhân dân tệ hay tổng tài sản không quá bốn trăm (400) triệu Nhân dân tệ. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Tuy nhiên, đối với mỗi ngành nghề cụ thể khác nhau thì tiêu chí không hoàn toàn giống nhau.1: TIÊU CHÍ PHÂN LOẠI DNVVN THEO TỪNG NGÀNH NGHỀ TẠI TRUNG QUỐC Ngành nghề Tiêu chí Đơn vị tính DN vừa DN nhỏ Số lao động Người 300 – 2.000 < 300 Sản xuất Doanh thu Triệu Nhân dân tệ 30 – 300 < 30 Tổng tài sản Triệu Nhân dân tệ 40 – 400 < 40 Số lao động Người 600 – 3.000 < 600 Xây dựng Doanh thu Triệu Nhân dân tệ 30 – 400 < 30 Tổng tài sản Triệu Nhân dân tệ 40 – 400 < 40 Số lao động Người 100 – 200 < 100 Thương mại Doanh thu Triệu Nhân dân tệ 30 – 300 < 30 (Bán buôn) Tổng tài sản Triệu Nhân dân tệ 1–5 <1 Thương mại Số lao động Người 3.000 (Bán lẻ) Doanh thu Triệu Nhân dân tệ 10 – 150 < 10 Số lao động Người 500 – 3.000 < 500 Vận chuyển Doanh thu Triệu Nhân dân tệ 30 – 300 < 30 Nhà hàng và Số lao động Người 400 – 800 < 400 khách sạn Doanh thu Triệu Nhân dân tệ 30 – 150 < 30 Nguồn: The New Tentative Classification Standards on the SMEs, National Bureau of Statistics of PRC (2003). - Tại Thái Lan: Theo quy định của Bộ Công Nghiệp được ban hành vào ngày 11 tháng 09 năm 2002, tiêu chí để phân loại DNVVN là số lượng lao động làm LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 việc toàn thời gian hay giá trị của tài sản cố định (không bao gồm giá trị đất đai).2: TIÊU CHÍ PHÂN LOẠI DNVVN THEO TỪNG NGÀNH NGHỀ TẠI THÁI LAN Lao động (số người) Tài sản cố định (triệu baht) Ngành nghề DN nhỏ DN vừa DN nhỏ DN vừa Sản xuất < = 50 51 – 200 < = 50 51 – 200 Dịch vụ < = 50 51 – 200 < = 50 51 – 200 Thương mại (bán buôn) < = 25 26 – 50 < = 50 51 – 100 Thương mại (bán lẻ) < = 15 16 – 30 < = 30 31 – 60 Nguồn: http://www.org/thai/thai98.htm Bên cạnh các tiêu thức định lượng được các quốc gia xác định như trên, các tổ chức kế toán và kiểm toán quốc tế cũng đưa ra các tiêu chuẩn về DNVVN, cụ thể: - Ủy ban quốc tế về chuẩn mực kiểm toán và dịch vụ đảm bảo (IAASB) với mục đích hướng dẫn thực hiện các chuẩn mực kiểm toán tại DNVVN đã nêu lên những đặc điểm của DNVVN như sau:  Phạm vi hoạt động hẹp, chỉ kinh doanh một số mặt hàng nhất định nên không thể chi phối thị trường hàng hóa;  Chủ DNVVN thường là một hoặc một vài cá nhân;  Tổ chức bộ máy kế toán đơn giản (chỉ có một hoặc một vài nhân viên). - Ủy ban chuẩn mực kế toán quốc tế (IASB) đã định nghĩa DNVVN là DN mà:  Không kinh doanh một số ngành nghề sau: tín dụng, ngân hàng, bảo hiểm, môi giới chứng khoán…  Không có trách nhiệm báo cáo cho công chúng nhưng phải báo cáo cho người sử dụng bên ngoài.

 Tại Việt Nam Theo Nghị định số 56/2009/NĐ-CP được Chính phủ ban hành ngày 30 tháng 06 năm 2009, DNVVN được định nghĩa là cơ sở kinh doanh đã đăng ký kinh doanh theo quy định pháp luật, được chia thành ba (3) cấp: siêu nhỏ, nhỏ, vừa theo quy mô LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 tổng nguồn vốn (tổng nguồn vốn tương đương tổng tài sản được xác định trong bảng cân đối kế toán của DN) hoặc số lao động bình quân năm, cụ thể như sau: Bảng 1.3: TIÊU CHÍ PHÂN LOẠI DNVVN THEO TỪNG NGÀNH NGHỀ TẠI VIỆT NAM DN siêu DN nhỏ DN vừa nhỏ Tổng Tổng Ngành nghề Số lao Số lao Số lao nguồn nguồn động động động vốn (tỷ vốn (tỷ (người) (người) (người) đồng) đồng) Nông, lâm nghiệp và thủy sản < 10 < 20 >10-200 >20-100 >200-300 Công nghiệp và xây dựng < 10 < 20 >10-200 >20-100 >200-300 Thương mại, dịch vụ < 10 < 10 >10-50 >10-50 >50-100 Định nghĩa về DNVVN theo Nghị định 56 được sử dụng để thực hiện các biện pháp, chương trình trợ giúp cho sự phát triển của các DNVVN. Tổng quan về DN kiểm toán vừa và nhỏ Định nghĩa về DNVVN của các quốc gia trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng được áp dụng cho tất cả các loại hình kinh doanh. Do đó, không có những tiêu chí riêng biệt để phân loại DNVVN cho DN kiểm toán. Để phân loại DN kiểm toán theo quy mô siêu nhỏ, nhỏ và vừa cần sử dụng các tiêu chí chung như nguồn vốn, số lao động, giá trị tài sản cố định hay doanh thu hàng năm.

Tuy nhiên, khi áp dụng các tiêu chí này để phân loại thì phát sinh một số bất cập, chẳng hạn: khi áp dụng tiêu chí chung về nguồn vốn, DN kiểm toán vừa là DN có mức vốn trên mười (10) tỷ đồng, DN kiểm toán nhỏ là DN có mức vốn dưới mười (10) tỷ đồng; điều này không phù hợp với thực tế vì DN kiểm toán không cần đầu tư quá nhiều tài sản. Khi áp dụng tiêu chí số lao động bình quân năm, DN kiểm toán vừa là DN có số lao động bình quân hàng năm là từ năm mươi đến một trăm (50 – 100) người, DN kiểm toán nhỏ là DN có số lao động bình quân hàng năm là từ mười đến năm mươi (10 – 50) người; điều này cũng không phù hợp với thực tế, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 vì DN kiểm toán là DN sử dụng chủ yếu chất xám nên số lượng lao động không cần quá nhiều như những DN sản xuất. Do khó khăn trong việc sử dụng tiêu chí để phân loại DN kiểm toán vừa và nhỏ, nên trong các báo cáo của VACPA về tình hình hoạt động của các DN kiểm toán hàng năm để trình lên Bộ Tài chính thì tiêu chí để phân loại các DN kiểm toán thường dựa vào số lượng KTV và doanh thu. Điều này được minh họa qua bảng tổng hợp số liệu từ báo cáo tổng kết hoạt động năm 2011 và năm 2012 của VACPA, cụ thể: Bảng 1.4: TỔNG HỢP SỐ LIỆU BÁO CÁO TỔNG KẾT HOẠT ĐỘNG NĂM 2011, NĂM 2012 CỦA VACPA Năm 2011 Năm 2012 Số Số Doanh thu Số Số Doanh thu lượng lượng (triệu đồng) lượng lượng (triệu đồng) Chỉ tiêu công KTV công KTV ty ty Nhóm công ty từ mười (10) KTV trở lên, chi tiết: Từ hai mươi (20) KTV 13 583 2.069,92 trở lên Từ mười (10) đến dưới 30 374 534.128,40 hai mươi (20) KTV Nhóm công ty dưới mười (10) KTV, chi tiết: Từ bảy (7) đến dưới 16 125 109.636,10 Nguồn: Báo cáo tổng kết hoạt động năm 2011 và năm 2012 của các công ty kiểm toán.

Qua bảng tổng hợp số liệu trên, nhận thấy khoảng cách về số lượng KTV và doanh thu giữa các nhóm công ty là rất lớn, đặc biệt là các công ty kiểm toán thuộc LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 nhóm công ty có số lượng KTV từ hai mươi (20) người trở lên (E&Y, KPMG, PWC và Deloitle). Vì vậy, theo quan điểm của người viết, để phân loại quy mô của DN kiểm toán, cần kết hợp các tiêu chí như sau: số lượng KTV đang hành nghề và doanh thu. Trong phần khảo sát thực trạng được trình bày tại chương 2 của luận văn, người viết đã dựa vào tiêu chí số lượng KTV đã đăng ký hành nghề tại các DN kiểm toán và doanh thu hàng năm để phân loại quy mô DN kiểm toán. Vì lý do đội ngũ KTV là tài sản quý giá nhất và là yếu tố cơ bản nhất để tạo ra giá trị của các DN kiểm toán.

Theo đó, DN kiểm toán vừa là DN có số lượng KTV đã đăng ký hành nghề từ 10 người trở lên và doanh thu hàng năm đạt khoảng10 tỷ đồng đến 100 tỷ đồng (ngoại trừ E&Y, KPMG, PWC và Deloitle); DN kiểm toán nhỏ là DN có số lượng KTV đã đăng ký hành nghề dưới 10 người và doanh thu hàng năm dưới 10 tỷ đồng. Tổng quan về hệ thống KSNB 1. Khái niệm KSNB Năm 1992, Ủy Ban thuộc Hội đồng quốc gia Hoa Kỳ về việc chống gian lận về BCTC (COSO) đã phát hành báo cáo dưới tiêu đề Kiểm soát nội bộ - Khuôn mẫu hợp nhất. Báo cáo COSO 1992 đã được chấp nhận rộng rãi và được sử dụng phổ biến trên toàn thế giới, nó được công nhận là khuôn mẫu hàng đầu cho việc xây dựng, vận hành, quản lý KSNB và đánh giá sự hữu hiệu của KSNB.