CHƯƠNG 1: CỞ SỞ LÝ LUẬN VỀ DU LỊCH CỘNG ĐỒNG VÀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN DU LỊCH 1. Cơ sở lý luận về du lịch cộng đồng 1. Khái niệm, đặc điểm của du lịch cộng đồng • Khái niệm du lịch cộng đồng Du lịch cộng đồng (Community-based tourism) bắt nguồn từ loại hình du lịch làng bản, xuất hiện vào những năm 1970, khi một số khách du lịch muốn tham quan các làng bạc và tìm hiểu văn hóa kết hợp với khám phá tự nhiên. Thông thường các hoạt động du lịch này được tổ chức ở những khu vực rừng núi còn mang tính tự nhiên hoang dã, có hệ sinh thái đa dạng… nhưng còn hẻo lánh, thưa thớt dân cư.
Điều này dẫn đến việc khách du lịch tập khó khăn rất nhiều về vấn đề giao thông, điều kiện sinh hoạt,thông tin hay các điều kiện hỗ trợ cho hoạt động du lịch khác. Khi đó, khách du lịch cần sự hỗ trợ của người dân bản xứ: dẫn đường, cung cấp đồ ăn, chỗ ngủ… Khách du lịch đã đưa ra cách gọi đầu tiên đó là “những chuyến du lịch có sự hỗ trợ của người dân bản xứ” và đây cũng là tiền đề cho khái niệm du lịch cộng đồng sau này. Du lịch cộng đồng được định nghĩa tại Khoản 15 Điều 3 Luật Du lịch 2017 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2018). Theo đó: “Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dâ ưqyn cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi.” Theo Pachamama (Tổ chức hướng đến việc giới thiệu và bảo tồn văn hóa bản địa khu vực Châu Mỹ): Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch mà du khách từ bên ngoài đến với cộng đồng địa phương để tìm hiểu về phong tục, lối sống, niềm tin và được thưởng thức ẩm thực địa phương.
Theo Istituto Oikos (Tổ chức hướng đến việc hỗ trợ các nghiên cứu, huy động nguồn tài chính trong công tác bảo tồn về mặt sinh thái tự nhiên và nhân văn cho các quốc gia đang phát triển trên thế giới, ra đời tại Ý, 1996) lại đề cập đến DLCĐ theo hướng: “Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch mà du khách từ bên ngoài đến và có lưu trú qua đêm tại không gian sinh sống của cộng đồng địa phương ( thường là các cộng đồng ở nông thôn hoặc các cộng đồng nghèo hoặc sinh sống ở những vùng có điều kiện kinh tế khó khăn). Thông qua đó du khách có cơ hội khám phá môi trường thiên nhiên hoang dã hoặc tìm hiểu các giá trị văn hóa truyền thống, tôn trọng tư duy văn hóa bản địa. Cộng đồng địa phương có cơ hội thụ hưởng các lợi ích kinh tế từ việc tham gia vào các hoạt động khám phá dựa trên các giá trị về tự nhiên và văn hóa xã hội tại khu vực cộng đồng địa phương sinh sống.” Theo tổ chức Responsible Ecological Social Tours (2007) thì du lịch cộng đồng là “phương thức tổ chức du lịch đề cao về môi trường, văn hóa xã hội. Du lịch 3 cộng đồng do cộng đồng sở hữu và quản lý, vì cộng đồng và cho phép khách du lịch nâng cao nhận thức và học hỏi về cộng đồng, về cuộc sống đời thường của họ”.
Theo hai nhà nghiên cứu Nicole Hausle và Wollfgang Strasdas (2009): “Du lịch cộng đồng là một hình thái du lịch trong đó chủ yếu là người dân địa phương đứng ra phát triển và quản lý. Lợi ích kinh tế có được từ du lịch sẽ đọng lại nền kinh tế địa phương”.Tóm lại, có thể hiểu du lịch cộng đồng là hoạt động du lịch bền vững dựa vào cộng đồng địa phương mang lại cho khách du lịch những trải nghiệm về văn hóa, cuộc sống của cộng đồng dân cư địa phương. Cộng đồng sẽ trực tiếp tham gia vào hoạt động du lịch như khai thác quản lý và bảo tồn nguồn tài nguyên và cộng đồng phải được hưởng lợi từ hoạt động du lịch để từ đó giảm tỷ lệ nghèo đói cải thiện thu nhập và nâng cao chất lượng cuộc sống. Tóm lại, có thể hiểu du lịch cộng đồng là hoạt động du lịch bền vững dựa vào cộng đồng địa phương mang lại cho khách du lịch những trải nghiệm về văn hóa, cuộc sống của cộng đồng dân cư địa phương.
Cộng đồng sẽ trực tiếp tham gia vào hoạt động du lịch như khai thác quản lý và bảo tồn nguồn tài nguồn và cộng đồng phải được hưởng lợi từ hoạt động du lịch để từ đó giảm tỷ lệ nghèo đói cải thiện thu thập và nâng cao chất lượng cuộc sống. • Đặc điểm của du lịch cộng đồng: Du lịch cộng đồng mang những đặc điểm nổi bật sau: Du lịch cộng đồng đảm bảo văn hoá, thiên nhiên bền vững: Du lịch cân bằng với các tiêu chuẩn kinh tế, văn hoá xã hội và môi trường; nguồn tài nguyên thiên nhiên và văn hoá được khai thác hợp lý; bảo vệ môi trường sinh thái cảnh quan; bảo tồn được môi trường văn hoá. Du lịch cộng đồng là cách tốt nhất vừa làm du lịch vừa giữ gìn bản sắc văn hoá, sử dụng dịch vụ tại chỗ, phát triển văn hoá, tôn trọng văn hoá địa phương, du lịch cộng đồng thúc đẩy nghề nghiệp truyền thống phát triển và giữ gìn bản sắc văn hoá; cần có người dân địa phương tham gia để dân có ý thức bảo vệ tài nguyên môi trường, giáo dục nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường sinh thái, bản sắc văn hoá, vệ sinh cộng đồng. Du lịch cộng đồng cần có sở hữu cộng đồng: Cộng đồng là chủ thể quản lý di sản dân tộc, có phong cách và lối sống riêng cần được tôn trọng; cộng đồng có quyền sở hữu các tài nguyên và do vậy có quyền tham gia vào các hoạt động du lịch.
Thu nhập từ du lịch cộng đồng cần giữ lại cho cộng đồng: Lợi nhuận thu được từ du lịch được chia sẻ công bằng cho cộng đồng để bảo vệ môi trường; cộng đồng thu lợi nhuận và lợi ích kinh tế trực tiếp để tái đầu tư cho địa phương ngoài hỗ trợ của Chính phủ. 4 Du lịch cộng đồng góp phần nâng cao nhận thức cho cộng đồng: Nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, bảo vệ môi trường và bảo tồn hệ sinh thái; nâng cao ý thức bảo vệ di sản văn hoá cộng đồng, chống các trào lưu du nhập. Du lịch cộng đồng cần tăng cường quyền lực cho cộng đồng: Du lịch cộng đồng là do cộng đồng tổ chức quản lý; du lịch cộng đồng là thúc đẩy, tạo cơ hội cho cộng đồng tham gia nhiệt tình vào phát triển du lịch; cộng đồng dân cư được trao quyền làm chủ, thực hiện các dịch vụ và quản lý phát triển du lịch. Du lịch cộng đồng cần tăng cường hỗ trợ của các tổ chức phi chính phủ và cơ quan nhà nước: Hỗ trợ kinh nghiệm và vốn đầu tư; hỗ trợ về cơ sở vật chất và ưu tiên về các chính sách cho cộng đồng trong việc phát triển du lịch và phát triển cộng đồng.
Hiện nay có nhiều tên gọi khác nhau có liên quan đến du lịch cộng đồng như: Du lịch dựa vào cộng đồng (Community-Based Tourism); Phát triển cộng đồng dựa vào du lịch (Community-Development in Tourism); Du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng (Community-Based Ecotourism); Du lịch có sự tham gia của cộng đồng (Community-Participation in Tourism); Du lịch núi dựa vào cộng đồng (Community- Based Mountain Tourism). Tuy tên gọi khác nhau nhưng có một số vấn đề cơ bản giống hoặc tương đồng về phương pháp tổ chức, địa điểm, mục tiêu vị trí tổ chức phát triển du lịch và cộng đồng. Các điều kiện để phát triển du lịch cộng đồng Để phát triển du lịch cộng đồng tại địa phương cần phải có một số điều kiện sau đây: (1) Điều kiện về tài nguyên du lịch Tài nguyên du lịch là yếu tố quyết định tạo nên giá trị của điểm đến. Các điểm đến có nhiều tài nguyên du lịch đặc sắc càng có sức hút khách du lịch, thúc đẩy hoạt động du lịch tại khu vực đó.
Du lịch cộng đồng muốn phát triển ở một nơi nào đó thì điều kiện tiên quyết và quan trọng nhất chính là điều kiện về tài nguyên du lịch. Tài nguyên du lịch lại bao gồm tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn. Tài nguyên du lịch tự nhiên gồm các yếu tố, các thành phần tự nhiên, các hiện tượng tự nhiên và các quá trình biếnđổi của chúng, tạo nên các điều kiện tự nhiên thường xuyên tác động đến sự sống và hoạt động của con người được sử dụng vào mục đích du lịch. Đó là những nơi có cảnh quan thiên nhiên đẹp; khí hậu có lợi cho sức khỏe con người hoặc phù hợp với mục đích chuyến đi của con người; môi trường của sinh vật có tính đa dạng sinh học cao hay còn nguyên sơ.
Tài nguyên du lịch nhân văn gồm toàn bộ những sản phẩm có giá trị về vật chất cũng như tinh thần do con người sáng tạo ra có giá trị phục vụ du lịch. Trên thực tế, những tài nguyên du lịch nhân văn là những giá trị văn hóa tiêu biểu của mỗi dân tộc, mỗi quốc gia, mỗi địa phương. Đó là các di tích văn hóa, phong tục, tập quán, lễ hội, làng nghề hay các sản 5 phẩm truyền thống và lối sống của chính cộng đồng dân cư tại địa phương đó. Du lịch cộng đồng chỉ có thể phát triển được khi tài nguyên du lịch tại nơi đó phải đa dạng, phong phú; tài nguyên du lịch ở đó phải hấp dẫn và mang tính đặc trưng; tài nguyên du lịch ở nơi đó phải được bảo tồn, phát triển; khu vực nào càng giữ được vẻ đẹp thiên nhiên hoang sơ càng thích hợp cho việc phát triển du lịch cộng đồng.
(2) Điều kiện về yếu tố cộng đồng dân cư Cộng đồng dân cư bao gồm những người dân địa phương đang sinh sống làm ăn trong hoặc liền kề với các khu vực chứa tài nguyên du lịch, không bao gồm những người hay doanh nghiệp từ nơi khác đến làm việc hay kinh doanh. Họ là những người đóng vai trò chủ thể trực tiếp tham gia hoạt động du lịch, quyết định đến sự tồn tại và phát triển của du lịch cộng đồng. Cộng đồng dân cư vừa là chủ thể cung ứng dịch vụ du lịch vừa là người quản lý và bảo tồn tài nguyên du lịch đồng thời cũng là chủ thể tạo ra tài nguyên du lịch. Mục đích chủ yếu của du lịch cộng đồng là khách du lịch tiếp cận, thưởng thức văn hóa bản địa thông qua dịch vụ của cộng đồng địa phương cung cấp hay hòa nhập vào cuộc sống của cộng đồng địa phương.