mở đầu tín dụng đến với hộ nghèo bằng nguồn vốn huy động lãi suất cao để cho vay ưu đãi hộ nghèo lãi suất thấp: Trong thực tế đời thường vì thiếu vốn nên người dân muốn làm gì cũng không làm được. Hầu hết các hộ nghèo phải “phát canh thu tô”, bán lúa non hoặc hoa lợi trước khi thu hoạch, hoặc đi vay nặng lãi để có thể sản xuất và duy trì cuộc sống. Vòng luẩn quẩn đó kéo dài từ năm này qua năm khác, từ thế hệ này qua thế hệ khác. Vì vậy, muồn giúp hộ nghèo trước hết phải giúp về tài chính.
Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã phải thành lập “Quỹ cho vay ưu đãi hộ nghèo” do 3 ngân hàng tham gia đóng góp: NHNN, NHNT Việt Nam và NHNNo&PTNT Việt Nam. Nguồn vốn huy động theo lãi suất thị trường nhưng để cho hộ nghèo vay thì phải theo lãi suất ưu đãi với phương châm “bây giờ mình giúp họ, mai sau họ nuôi mình”. Quỹ cho vay ưu đãi hộ nghèo lúc bấy giờ cũng chỉ đạt khoảng 400 tỷ đồng và tồn tại không dài nhưng thực tế đã gặt hái được những thành quả đáng khích lệ, làm thay đổi quan điểm nhận thức đối với người người nghèo, tạo tiền đề để hình thành chủ trương chiến lược xoá đói giảm nghèo trên phạm vi cả nước. Khẩu hiệu “cho cần câu, hơn cho xâu cá” đã nâng vị thế và uy tín của NHNo&PTNT Việt Nam lên một bước đáng kể không những với nhân dân lao động trong nước mà cả cộng đồng quốc tế.
Thời kỳ tăng trưởng nguồn vốn mở rộng tín dụng trong nước và nước ngoài: Trên thực tế, NHNo&PTNT không có tư cách pháp nhân và khả năng tạo lập nguồn vốn và để tiếp tục mở rộng tín dụng đối với người nghèo, càng 5 không thể tiếp tục huy động vốn theo lãi suất cao để cho vay theo lãi suất thấp. Đã đến lúc phải có một tổ chức tín dụng được Nhà nước hỗ trợ về vốn hoạt động như một Ngân hàng thương mại quốc doanh mới có thể đảm đương được nhiệm vụ. Vì vậy, Ngân hàng phục vụ người nghèo thuộc NHNo&PTNT đã được ra đời theo Quyết định 525 ngày 31/8/1995 của Thủ tướng Chính phủ, khai trương hoạt động ngày 1/1/1996. Đến năm 2003, tức là sau 7 năm tồn tại và phát triển, NHPVNg đã đạt được những thành quả to lớn, là người bạn đồng hành của cộng đồng người nghèo, được dư luận trong nước hoan nghênh, cộng đồng quốc tế đánh giá và quan tâm giúp đỡ.
Thời kỳ sản xuất phát triển toàn diện, mức vốn cho vay cao cần phải đưa hộ nghèo từ sản xuất tự cung tự cấp chuyển dần sang sản xuất hàng hoá; đó là năm 2003, NHCSXH ra đời trên cơ sở tổ chức lại NHPVNg. NHCSXH là một dạng Ngân hàng chính sách trực tiếp phục vụ các chương trình mục tiêu kinh tế và xã hội đúng theo định hướng XHCN dưới sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước. NHCSXH được thành lập với mục tiêu cho vay các đối tượng chính sách, chủ yếu là người nghèo, góp phần vàog công cuộc xoá đói giảm nghèo. Hoạt động của NHCSXH không vì mục tiêu lợi nhuận, NHCSXH nhận bao cấp của Nhà nước.
Chính vì vậy có thể hiểu: “NHCSXH là tổ chức tín dụng Nhà nước, hoạt động không vì lợi nhuận, thực hiện cho vay với lãi suất và các điều kiện ưu đãi, vì mục tiêu chủ yếu là xoá đói giảm nghèo. Mô hình quản lý của ngân hàng chính sách xã hội Mô hình quản lý của NHCSXH là mô hình đặc thù, sáng tạo, phù hợp với điều kiện thực tế và có hiệu lực thực sự; do 4 bộ phận hợp thành. Cụ thể: Thứ nhất: Bộ phận làm nhiệm vụ quản lý do các cơ quan quản lý Nhà nước tham gia Hội đồng quản trị và Ban đại diện Hội đồng quản trị các cấp tại địa phương. Nhiệm vụ của Hội đồng quản trị và Ban đại diện Hội đồng quản trị các cấp là tham gia hoach định chính sách nguồn vốn, chính sách đầu 6 tư và giám sát việc thực hiện các chính sách, nhằm đảm bảo cho nguồn lực của Nhà nước được sử dụng có hiệu quả.
Đồng thời, trực tiếp tham mưu cho chính quyền các cấp tạo điều kiện và giải quyết những khó khăn phát sinh của ngân hàng về tổ chức, cơ sở vật chất, tạo nguồn vốn và hoạch định các dự án cho vay. Thứ hai: Bộ phận điều hành có trách nhiệm tổ chức thực hiện việc quản lý vốn, đưa vốn tín dụng kịp thời đến đối tượng thụ hưởng, đào tạo tay nghề cho cán bộ và hướng dẫn các đối tượng vay vốn thực hiện các chính sách tín dụng của Chính phủ. Thứ ba: Các tổ chức chính trị - xã hội có nhiệm vụ làm dịch vụ uỷ thác từng phần cho NHCSXH. Thông qua các tổ chức chính tri – xã hội NHCSXH đã tiết kiệm đáng kể chi phí quản lý, huy động được sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội.
Thứ tư: Tổ tiết kiệm và vay vốn ở ấp, thôn, bản, làng do các tổ chức chính trị - xã hội chỉ đạo xây dựng và quản lý. Mô hình tổ chức tín dụng chính sách được quản lý theo nguyên tắc thống nhất trong toàn hệ thống, thể hiện sâu sắc chủ trương xã hội hoá, dân chủ hoá, thực hiện công khai, minh bạch kênh tín dụng chính sách của Chính phủ. Tổ chức tín dụng chính sách hoạt động phi lợi nhận, thực chất là tổ chức tài chính thực hiện vai trò điều tiết nguồn lực tài chính của Nhà nước, hỗ trợ một phần vốn thông qua phương thức tín dụng cho những đối tượng, những lĩnh vực kinh tế, xã hội chưa đủ điều kiện tiếp cận với dịch vụ tín dụng của các Ngân hàng thương mại, thực hiện mục tiêu xoá đói giảm nghèo và kích thích sự phát triển nông nghiệp, nông thôn. Mô hình này khác với các tổ chức tín dụng thương mại truyền thống và phù hợp với mô hình quản lý của nhiều nước trên Thế giới và có những ưu điểm: Một là: Huy động được sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị - xã hội cùng đồng tâm nhất trí thực hiện Nghị định 78/2002/NĐ – CP của Chính phủ 7 về tín dụng đối với người nghèo và các đối tượng chính sách khác, tạo điều kiện thuận lợi cho những đối tượng này tiếp cận với dịch vụ tài chính tiền tệ tín dụng ngân hàng, lĩnh vực mà lâu nay họ chưa có cơ hội tiếp cận.
Hai là: Thực hiện được cơ chế quản lý dân chủ, công khai từ cơ sở, “dân biết – dân làm – dân kiểm tra”, vốn đến đúng địa chỉ người thụ hưởng, ngăn chặn thất thoát vốn, tiết kiệm chi phí giao dịch cho khách hàng và ngân hàng. Ba là: Cơ cấu mô hình gồm bốn bộ phận hợp thành là một sáng tạo ở Việt Nam, đã và đang phát huy được sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị, chuyên môn nghiệp vụ và sức mạnh tiềm tàng từ nhân dân. Mô hình quản lý và phương thức tín dụng được NHCSXH triển khai thực hiện không chỉ tạo điều kiện cho hộ nghèo và các đối tượng chính sách tiếp cận với dịch vụ tài chính tiền tệ tín dụng ngân hàng mà còn khuyến khích họ tham gia quản lý xây dựng tô chức ngân hàng phục vụ mình. Hoạt động của Ngân hàng chính sách xã hội Huy động vốn: * Nguồn vốn từ ngân sách Nhà nước: Là Ngân hàng thuộc sở hữu Nhà nước nên nguồn vốn hình thành ban đầu của NHCSXH do ngân sách Nhà nước cấp.
Nguồn vốn từ ngân sách Nhà nước cấp bao gồm: - Vốn điều lệ - Vốn cho vay xoá đói giảm nghèo, tạo việc làm và thực hiện chính sách xã hội khác. - Vốn trích một phần từ nguồn tăng thu, tiết kiệm chi ngân sách các cấp để tăng nguồn vốn cho vay trên địa bàn. * Nguồn vốn huy động: - Tiền gửi và các nghiệp vụ huy động tiền gửi: Tiền gửi là nguồn tiền quan trọng, chiếm tỷ lệ lớn trong tổng nguồn tiền của ngân hàng. NHCSXH phải huy động tiền gửi với mặt bằng chung 8 của các NHTM khác trên địa bàn.
Qui mô huy động phụ thuộc vào mạng lưới quầy, lãi suất và dịch vụ khác đi kèm. Địa bàn cho vay chủ yếu ở vùng khó khăn, đói nghèo, trong khi muốn huy động được tiền gửi nhiều NHCSXH phải phát triển mạng lưới ở đô thị. Mở rộng mạng lưới sẽ làm gia tăng chi phí. Hơn nữa, là ngân hàng chuyên doanh, NHCSXH không thể cung cấp nhiều dịch vụ tiện ích như NHTM.
Chính vì vậy, để gia tăng tiền gửi trong môi trường cạnh tranh và để có được nguồn tiền có chất lượng ngày càng cao, NHCSXH đã đưa ra các và thực hiện nhiều hình thức huy động khác nhau. + Tiền gửi có trả lãi của tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước: + Tiền gửi của các tổ chức tín dụng Nhà nước bằng 2% số dư nguồn vốn huy động bằng đồng Việt Nam có trả lãi theo thoả thuận + Tiền gửi tự nguyện không lấy lãi của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước + Tiền tiết kiệm của người nghèo * Vốn đi vay: Bao gồm các loại sau: - Vay các tổ chức tài chính, tín dụng trong và ngoài nước - Vay Ngân hàng Nhà nước: Đây là khoản vay nhằm giải quyết nhu cầu cấp bách trong chi trả của NHCSXH - Vay tiết kiệm Bưu điện, Bảo hiểm xã hội Việt Nam. * Vốn đóng góp tự nguyện không hoàn trả của các cá nhân, các tổ chức kinh tế, tổ chức tài chính, tín dụng và các tổ chức chính trị - xã hội, các hiệp hội, các hội, các tổ chức phi Chính phủ trong và ngoài nước: Một số nguồn đuợc tài trợ của Chính phủ các nước và các các tổ chức quốc tế cho chương trình xoá đói giảm nghèo, cải thiện môi trường, trồng rừng,. phù hợp với cương lĩnh hoạt động của NHCSXH.
Tuy nhiên, ngồn này thường hay bị phân tán cho các tổ chức chính trị khác. 9 * Vốn nhận uỷ thác cho vay ưu đãi của chính quyền địa phương, các tổ chức kinh tế, tổ chức chính trị - xã hội, các hiệp hội, các tổ chức phi Chính phủ, các cá nhân trong và ngoài nước Sử dụng vốn: Hoạt động chính của NHCSXH là huy động vốn để sử dụng vào mục tiêu xoá đói giảm nghèo. Việc sử dụng vốn chính là quá trình tạo nên các loại tài sản khác nhau của Ngân hàng trong đó cho vay ưu đãi đối với các đối tượng chính sách là hoạt động chủ yếu.