CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG HUY ĐỘNG TIỀN GỬI CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái quát về ngân hàng thương mại 1. Khái niệm về ngân hàng thương mại Khi xét về khái niệm ngân hàng thương mại, các chuyên gia kinh tế thường dựa vào tính chất mục đích hoạt động của nó trên thị trường tài chính và đôi khi còn kết hợp tính chất, mục đích và đối tượng hoạt động. Các quốc gia trên thế giới thường khác nhau về kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội, phong tục tập quán.
Vì vậy, chính sách kinh tế của các quốc gia là khác nhau, nên tính chất và mục đích hoạt động của các ngân hàng trên thị trường tài chính cũng có sự khác biệt tuỳ theo đặc điểm của từng quốc gia, do đó khái niệm về ngân hàng thương mại được hiểu khác nhau.Rose (1991) thì Ngân hàng thương mại là loại hình tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất - đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán, và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế. Luật các Tổ chức tín dụng của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2010) ghi: “Ngân hàng thương mại là một loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động Ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định nhằm mục tiêu lợi nhuận”. Trong đó, hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi và sử dụng số tiền này để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán. Từ những nhận định trên có thể thấy ngân hàng thương mại là một trong những định chế tài chính mà hoạt động đặc trưng là cung cấp đa dạng các dịch vụ tài chính với nghiệp vụ cơ bản là nhận tiền gửi, cho vay và cung ứng các dịch vụ thanh toán để tìm kiếm lợi nhuận.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Với việc nhận tiền gửi, ngân hàng thương mại nắm giữ số tiền gửi rất lớn của công chúng và hoạt động kinh doanh chủ yếu dựa trên số tiền này. Vì vậy, ngân hàng thương mại thường phải chấp nhận nhiều rủi ro, rủi ro có thể xảy ra từ phía những người gửi tiền hoặc những người vay tiền. Những rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng có ảnh hưởng sâu rộng đến toàn bộ nền kinh tế. Do đó, các ngân hàng thương mại phải chịu sự giám sát chặt chẽ hơn bất cứ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế.
Các hoạt động cơ bản của ngân hàng thương mại 1. Hoạt động huy động vốn Với chức năng là một trung gian tài chính và hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận, mỗi ngân hàng thương mại đều nỗ lực huy động một nguồn vốn dồi dào để phục vụ hoạt động kinh doanh. Ngân hàng thương mại được huy động vốn dưới các hình thức sau: Nhận tiền gửi của các tổ chức, cá nhân và các tổ chức tín dụng khác dưới các hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn và các loại tiền gửi khác. Phát hành chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu và giấy tờ có giá khác để huy động vốn.
Vay vốn của các tổ chức tín dụng khác. Vay vốn ngắn hạn của Ngân hàng Nhà nước. Các hình thức huy động vốn khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước. Trong đó chiếm tỷ trọng lớn nhất và có vị trí quan trọng nhất chính là nguồn vốn có được từ việc nhận tiền gửi của khách hàng.
Đây là số tiền của khách hàng gửi tại ngân hàng thương mại dưới các hình thức: tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm và các hình thức khác như: ký quỹ, tiền gửi vốn chuyên dùng,… Nền kinh tế càng phát triển và thị trường tài chính ngày càng hiện đại sẽ thúc đẩy các tổ chức, cá nhân sử dụng các dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt, tìm kiếm lợi nhuận từ nguồn tiền nhàn rỗi, tham gia thị trường tài chính để đầu tư kiếm lời… Đây chính là tiền để để các ngân hàng thương mại nâng cao khả năng thu hút tiền gửi. Hiện nay, do áp lực cạnh tranh các ngân hàng thương mại rất nhanh nhạy trong việc thu hút LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 tiền gửi và đã xây dựng, phát triển một số lượng rất lớn các sản phẩm để thu hút mọi nguồn tiền gửi từ nhiều đối tượng khách hàng hết sức đa dạng, từ đó đáp ứng nhu cầu đầu tư, kinh doanh và tìm kiếm lợi nhuận. Hoạt động tín dụng Từ nguồn vốn huy động được, các ngân hàng thương mại sẽ sử dụng vào hoạt động kinh doanh hằng ngày nhằm tạo ra lợi nhuận, trong đó quan trọng nhất là hoạt động cấp tín dụng bởi vì nó mang lại nguồn thu chính quyết định đến khả năng tồn tại và hoạt động của ngân hàng thương mại. Ngay cả đối với các ngân hàng thương mại lớn hoạt động tại các thị trường tài chính phát triển và có nguồn thu lớn từ hoạt hoạt động dịch vụ thì hoạt động cấp tín dụng vẫn là hoạt động cơ bản và có ý nghĩa nhất khi nó vẫn đang mang lại nguồn thu chủ yếu.
Ngày nay cùng với sự phát triển của nền kinh tế và thị trường tài chính, hoạt động cấp tín dụng của các ngân hàng thương mại đã rất đa dạng dưới nhiều hình thức: Cho vay: Ngân hàng thương mại được cho các tổ chức, cá nhân vay vốn dưới các hình thức: + Cho vay ngắn hạn nhằm đáp ứng nhu cầu vốn cho sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, đời sống; + Cho vay trung hạn, dài hạn để thực hiện các dự án đầu tư phát triển sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, đời sống; Chiết khấu thương phiếu và giấy tờ có giá: Ngân hàng thương mại được chiết thương phiếu và các giấy tờ có giá ngắn hạn khác đối với các tổ chức, cá nhân và có thể tái chiết khấu thương phiếu và các giấy tờ có giá ngắn hạn khác đối với các tổ chức tín dụng khác; Bảo lãnh ngân hàng: Ngân hàng thương mại được bảo lãnh vay, bảo lãnh thanh toán, bảo lãnh thực hiện hợp đồng, bảo lãnh dự thầu và các hình thức bảo lãnh ngân hàng khác bằng uy tín và bằng khả năng tài chính của mình đối với người nhận bảo lãnh theo quy định; LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Cho thuê tài chính: Ngân hàng thương mại được hoạt động cho thuê tài chính nhưng phải thành lập công ty cho thuê tài chính. Việc thành lập, tổ chức và hoạt động của công ty cho thuê tài chính thực hiện theo quy định về tổ chức và hoạt động của công ty cho thuê tài chính; Bao thanh toán trong nước và bao thanh toán quốc tế; Phát hành thẻ tín dụng; Các hình thức khác. Hoạt động cấp tín dụng mang lại nguồn thu nhập chính yếu cho các ngân hàng thương mại song cũng là hoạt động tiềm ẩn nhiều rủi ro nhất, vì khả năng thu hồi vốn của ngân hàng thương mại luôn chịu ảnh hưởng từ rất nhiều yếu tố bên trong và cả bên ngoài ngân hàng, nếu khi rủi ro xảy ra mà không có các biện pháp xử lý hiệu quả sẽ dẫn đến các hậu quả khó lường không chỉ đối với riêng ngân hàng đó mà còn tác động đến cả hệ thống và nền kinh tế. Chính vì vậy, hoạt động cấp tín dụng ở các ngân hàng thương mại cần được chú trọng và chịu sự quản lý chặt chẽ của Ngân hàng trung ương.
Dịch vụ thanh toán và ngân quỹ Nếu hoạt động cấp tín dụng thể hiện vai trò trung gian tín dụng của ngân hàng thương mại, thì chức năng trung gian thanh toán được thể hiện qua việc nó cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản cho các khách hàng. Ở đây ngân hàng thương mại đóng vai trò như một thủ quỹ cho các doanh nghiệp và cá nhân khi mở và quản lý một tài khoản thanh toán cho mỗi khách hàng, thực hiện các thanh toán theo yêu cầu của khách hàng như: trích tiền từ tài khoản tiền gửi để thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ hoặc nhập vào tài khoản tiền gửi khi khách hàng thu tiền bán hàng theo đề nghị của khách hàng. Các ngân hàng thương mại cung cấp cho khách hàng nhiều phương tiện thanh toán tiện lợi như: séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, ủy nhiệm thu, thư tín dụng, thẻ ngân hàng, dịch vụ thu hộ và chi hộ… Tùy theo nhu cầu, khách hàng có thể chọn cho mình phương thức thanh toán phù hợp. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Dịch vụ thanh toán qua ngân hàng không chịu sự bó hẹp về không gian mà đã có thể phục vụ khách hàng trên toàn cầu thông qua hoạt động thanh toán quốc tế và mạng lưới đại lý của các ngân hàng trên khắp thế giới.
Nhờ đó mà các khách hàng không phải giữ tiền trong túi hay phải gặp nhau khi thanh toán dù ở gần hay xa mà họ có thể sử dụng một phương thức nào đó để thực hiện các khoản thanh toán này. Do vậy các khách hàng sẽ tiết kiệm được rất nhiều chi phí, thời gian, lại đảm bảo thanh toán an toàn. Hoạt động cung ứng dịch vụ thanh toán không những mang lại nguồn lợi nhuận cho các ngân hàng thương mại từ việc thu phí dịch vụ mà vô hình chung đã gián tiếp thúc đẩy lưu thông hàng hóa, đẩy nhanh tốc độ thanh toán, tốc độ lưu chuyển vốn và góp phần phát triển kinh tế. Các hoạt động khác Ngoài các hoạt động cơ bản mang tính truyền thống thì các ngân hàng thương mại ngày nay còn phát triển rất nhiều hoạt động kinh doanh, đầu tư khác nhau để tìm kiếm lợi nhuận.
Một số hoạt động tiêu biểu như: Góp vốn, mua cổ phần; Tham gia thị trường tiền tệ: đấu thầu tín phiếu kho bạc; mua, bán trái phiếu chính phủ…; Kinh doanh, cung ứng dịch vụ ngoại hối và sản phẩm phái sinh; Dịch vụ quản lý tài chính, tư vấn ngân hàng, bảo quản tài sản, cho thuê két sắt… 1. Hoạt động huy động tiền gửi của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm huy động tiền gửi Trong nền kinh tế luôn tồn tại những người thừa vốn và cả những người thiếu vốn để hoạt động sản xuất kinh doanh, đầu tư hoặc tiêu dùng… nhưng vì nhiều lý do như điều kiện hạn chế thông tin, khoảng cách địa lý mà những người này không thể luân chuyển vốn cho nhau.