CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan đất ruộng bậc thang 1. Nghiên cứu về đất ruộng bậc thang trên thế giới Trên thế giới, loại hình ruộng bậc thang được coi là phổ biến đối với các cư dân sinh sống ở vùng đồi núi đất.
Có thể kể ra đây một loạt các địa danh đã đi vào lịch sử như Banaue (Philippines) với người Iphugao, Nguyên Dương (Vân Nam, Trung Quốc), với người Hà Nhì, Ubud (Bali, Indonesia) với người Ba Li, Annapurna (Nepal) với người An na, Mae Rim (Chiềng Mai, Thái Lan) với người Ka Ren,. Trên thực tế, ruộng bậc thang không chỉ dừng lại ở vẻ đẹp cảnh quan mà còn có nhiều giá trị cần được bảo tồn và phát huy các lợi thế trong tương lai. Ở Philipine: Người Ifugao đã sáng tạo ra nền văn hóa lúa nước dựa trên nền tảng canh tác ruộng bậc thang. Đó là những núi đất được chinh phục với độ cao từ 700m đến 1.500m và có những thửa ruộng bậc thang có hàng nghìn năm tuổi.
Những bờ ruộng bậc thang được kè bằng những viên đá nứt nẻ, liên kết với nhau tạo thành các bờ bền vững. Những thửa ruộng bậc thang ở đây đa dạng về kích thước, phần lớn có độ chênh là 0,6 m. Người Ifugao cũng có thể sử dụng các thửa ruộng bậc thang để phát triển chăn nuôi (Dẫn theo Lộc Trần Vượng, 2021) [76]. Nhật Bản: Tanada, theo nghĩa Nhật bản là lúa bậc thang, đầu tiên xuất hiện ở tài liệu lịch sử vào tiền Muromachi (Thế kỷ 14 đến 16).
Thời đó, người Nhật cổ đã làm ruộng bậc thang trồng lúa trên đất dốc (Dẫn theo Lộc Trần Vượng, 2021) [77]. Trung Quốc: Các ruộng lúa bậc thang đã có lịch sử từ lâu đời, được ghi chép cách đây 1300 năm. Các ruộng bậc thang Hani ở Yuanyang, Honghe, Luchun và nối với nhau có thể nhìn thấy từ núi này sang núi khác (Dẫn theo Jessica Larson-Wang, 2017) [94]. Ở Yuanyang, diện tích ruộng bậc thang có trên 11.000 ha và trên 3.
Thời tiết nơi đây khá lạnh nên người dân chỉ trồng được một vụ lúa/năm. Sau khi thu hoạch vào mùa thu, nước được trữ lại đó cho đến mùa xuân để tiếp tục mùa gieo cấy mới. Đa số các ruộng bậc thang ở Trung Quốc được người dân sử dụng đá để xếp làm bờ ruộng (Dẫn theo Nguyễn Trường Giang, 2015) [23]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Ở Thái Lan: Vùng núi cao Đông Bắc của Thái Lan như Chiang Mai, Chiang Rai…tộc người Karen có truyền thống canh tác ruộng bậc thang.
Chiang Mai là thành phố lớn nhất ở miền bắc Thái Lan và cũng là nơi thu hút khách du lịch hàng đầu của xứ chùa vàng, mỗi năm thu hút hơn 14,1 triệu du khách ghé thăm. Một trong những điểm thu hút khách du lịch đến Chiang Mai là "Vương quốc triệu ruộng lúa" (Dẫn theo Lộc Trần Vượng, 2021) [76]. Ở Indonexia: Trên quần đảo Bali loại hình canh tác ruộng bậc thang cũng phổ biến. Ruộng bậc thang Bali đã có từ hơn 2.000 năm trước và được quản lí bởi các Subak, mỗi Subak sẽ chịu trách nhiệm tưới tiêu cũng như chăm sóc từ một đến vài thửa.
Ruộng nằm ở phía bắc làng Tegallalang, Bali. Cánh đồng bao gồm hơn 600 hecta ruộng lúa xuôi theo địa hình sườn đồi thoải của dãy núi Batukaru. Khi đến cánh đồng Jatiluwih ở Bali sẽ thấy những bức tranh toàn cảnh tuyệt đẹp dọc đường đi. Khu vực này là nơi duy nhất trên Thế giới có ba vụ thu hoạch lúa hàng năm.
Những nghiên cứu biện pháp chống xói mòn ở trên thế giới cho thấy phương pháp làm ruộng bậc thang rất hiệu quả trong việc hạn chế xói mòn, rửa trôi nhưng rất tốn công, vì vậy họ đã nghiên cứu, tìm hiểu nhiều phương pháp xây dựng khác nhau. Một trong những phương pháp đó là làm đất tối thiểu, lên luống và tủ đất. Tuy nhiên, mỗi phương pháp đều có những mặt hạn chế khác nhau. Các biện pháp kỹ thuật chống xói mòn như đắp bờ, san đất tạo ruộng bậc thang đã đem lại những kết quả giảm và chống xói mòn rõ rệt.
Khi đắp bờ, san ruộng độ dốc giảm xuống 2 - 50 thì xói mòn sẽ giảm 1 - 3 lần (Zheng Baojuan, 2014) [113]. Khi nghiên cứu về hệ thống cây trồng trên ruộng bậc thang ở vùng nhiệt đới Châu Á, nhiều nhà khoa học đã khẳng định rằng việc tăng thêm vụ cây trồng cạn, đặc biệt là cây họ đậu đã cải thiện độ phì đất hơn chế độ độc canh cây lúa. Các nghiên cứu ở vùng phía Bắc Đài Loan cho thấy, nông dân thường có tập quán canh tác hai vụ lúa trong năm rất phổ biến. Khi đưa một số cây trồng cạn như ngô, lạc và cao lương vào luân canh với lúa đã làm tăng thu nhập thuần của các công LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 thức luân canh từ 26% ở công thức luân canh lúa - ngô, đến 28% ở công thức luân canh cao nương - lúa, và tới 40% ở công thức luân canh lạc - lúa (Tsai Wang, 1986) [105].
Tại Đài Loan, để quản lý tốt hơn tài nguyên đất, Chính phủ đã xây dựng dự án trình diễn bảo vệ đất đồi lần đầu tiên năm 1952. Sau đó, nhiều biện pháp bảo vệ đất đã được áp dụng nhờ đào rãnh ở sườn đồi, làm ruộng bậc thang, trồng băng cỏ, trồng cây che phủ. Theo kết quả điều tra năm 1995 của Cục Bảo vệ Đất và Nước Đài Loan cho rằng làm rãnh ở sườn đồi là biện pháp bảo vệ đất đồi được sử dụng phổ biến nhất, tiếp đó là làm ruộng bậc thang, lớp phủ cỏ và bờ đá (Dekui Niu et al. Nghiên cứu về canh tác trên đất dốc và hình thức canh tác ruộng bậc thang ở cả khía khoa học kỹ thuật cũng như kinh tế xã hội cũng như về quản lý và phát triển bền vững nói chung.
Fullenii (2014) [101] đã nghiên cứu về tính bền vững nông nghiệp ở khía cạnh môi trường của các vùng đất lúa gạo với ruộng bậc thang của người dân Hà Nhì, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Nghiên cứu chỉ ra rằng độ phì nhiêu của đất khu vực này là khá thấp. PH đất thấp ở 5 - 6 và cation trao đổi cation (CEC) cũng thấp, với giá trị điển hình là 4 - 7 cmol/kg. Nhưng với những nỗ lực người dân nơi đây vẫn có thể trồng được lúa với năng suất từ 4 - 6 tấn/ha cùng với việc áp dụng khoa học kỹ thuật mới, mà trước đó chỉ đạt được khoảng 2 - 3 tấn/ha.
Nghiên cứu về đất ruộng bậc thang vùng miền núi phía Bắc Việt Nam Vùng trung du miền núi phía Bắc bao gồm 14 tỉnh, với tổng diện tích tự nhiên của vùng là 101.821,78 nghìn ha đất nông nghiệp. Diện tích đất ruộng toàn vùng là 524,6 nghìn ha (chiếm 7,69% diện tích đất nông nghiệp), diện tích đất ruộng bậc thang chỉ canh tác 1 vụ trong năm là 187 nghìn ha, chiếm 36% diện tích đất ruộng. Vùng Đông Bắc hiện có 148,6 nghìn ha đất ruộng bậc thang 1 vụ lúa chiếm 38%, tập trung chính ở các tỉnh: Hà Giang (51%), Cao Bằng (78,6%), Bắc Kạn (49%),. Vùng Tây Bắc có 38,5 nghìn ha đất ruộng bậc thang 1 vụ, chiếm 28%, phân bố đều ở các tỉnh, cao nhất là Lai Châu 40%, Hoà Bình 35,6% (Dẫn theo Lê Quốc Doanh và cs, 2008) [19].
Ở Việt Nam, những cư dân sinh sống ở vùng núi từ lâu đời đã hình thành 3 phương thức canh tác chính trong hoạt động nông nghiệp: Canh tác ruộng nước ở LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 vùng thung lũng (Mường, Tày, Thái.), canh tác nương rẫy (Khơ Mú, Mảng, Ba - na, Gia - rai. ), canh tác ruộng bậc thang (Hmông, Dao, Hà Nhì,. Ruộng bậc thang là 16 sáng tạo của những cư dân địa phương dựa vào địa hình đồi núi để tạo ra các thửa ruộng dưới dạng phân cấp các bậc thang. Loại hình canh tác ruộng bậc thang được các cư dân vùng miền núi thực hành ngay từ khi những tộc người này di cư và sinh sống ở đây, điển hình là các tộc người Hà Nhì (Lào Cai, Lai Châu), người Hmông (Lào Cai, Yên Bái), người Dao (Lào Cai, Hà Giang), người La Chí (Hà Giang), người Mnông (Đắc Lắc) (Dẫn theo Lộc Trần Vượng, 2021) [77].
Theo kết quả nghiên cứu của Nguyễn Trường Giang, (2015) [23] ruộng bậc thang của vùng miền núi phía Bắc phân bố chủ yếu ở các tỉnh sau đây: - Tỉnh Lai Châu có khoảng 15.000 ha ruộng bậc thang, trồng lúa, với năng suất khoảng 3 - 4 tấn/ha/vụ. Các huyện có nhiều ruộng bậc thang gồm: Phong Thổ, Sìn Hồ, Mường Tè, Than Uyên. - Tỉnh Sơn La có khoảng 16.000 ha ruộng bậc thang, phân bố chủ yếu ở các huyện: Phù Yên, Sông Mã, Yên Châu. - Tỉnh Lào Cai: Có khoảng 12.500 ha ruộng bậc thang.
Các huyện có nhiều ruộng bậc thang là Sa Pa, Xi Ma Cai, Bắc Hà và Mường Khương. - Tỉnh Yên Bái có khoảng 5.000 ha diện tích đất ruộng bậc thang tập trung ở các huyện Mù Cang Chải, Văn Chấn, Trạm Tấu và Văn Yên. - Tỉnh Hà Giang có khoảng 9.500 ha đất ruộng bậc thang, phân bố chủ yếu ở Hoàng Su Phì, Quản Bạ và Yên Minh. - Tỉnh Cao Bằng: Ruộng bậc thang có nhiều ở Quảng Uyên, Phục Hòa, Thông Nông với diện tích khoảng 6.
Đến nay, diện tích ruộng bậc thang vùng Tây Bắc ước tính có gần chục nghìn ha. Ruộng bậc thang ở Việt Nam được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch công nhận là di tích quốc gia danh lam thắng cảnh ở 4 huyện đó là huyện Sa Pa, huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai, huyện Mù Cang Chải tỉnh Yên Bái và huyện Hoàng Su Phì tỉnh Hà Giang. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Về môi trường: Ruộng bậc thang lúa nước là một kiểu canh tác lâu đời và khá bền vững. Ruộng bậc thang là một phương thức định canh trên mặt bằng, có không gian khép kín tránh được xói mòn, tiếp nhận vật liệu rửa trôi từ chung quanh, hạn chế tốc độ dòng chảy từ trên cao xuống thung lũng.
Do không còn độ dốc nên kiểm soát được xói mòn, rửa trôi. Duy trì được độ phì nhiêu đất do có bờ giữ nước và có thể canh tác được lâu bền. Về giá trị văn hóa, du lịch: Ruộng bậc thang là kết quả lao động ngàn đời của người miền cao. Có thể nói ruộng bậc thang là sự ứng xử của người Mông, người Dao, người Ráy với loại hình canh tác trên đất dốc; là thành tựu cả về mặt văn hóa lẫn tri thức dân gian, đã phát huy tác dụng, tạo ra sản xuất lúa nước ở vùng cao.
Ruộng bậc thang là di sản của mỗi dòng họ cần được bảo vệ và phát triển, để đóng góp vào di sản quốc gia.
