Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Một số khái niệm 1.1 Khái niệm nông thôn Trên thế giới nông thôn hiện nay chưa được định nghĩa một cách đồng nhất, vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau. Có quan điểm cho rằng nông thôn được định nghĩa dựa vào tiêu chí trình độ phát triển của cơ sở hạ tầng, nghĩa là nông thôn là vùng có cơ sở hạ tầng không phát triển bằng đô thị. Từ đó có thể thấy rằng khái niệm nông thôn chỉ mang tính tương đối, có thể thay đổi theo thời gian và theo quá trình phát triển kinh tế, xã hội của mỗi quốc gia trên thế giới. Trong điều kiện hiện nay ở nước ta, nhìn từ góc độ quản lý có thể hiểu rằng: Nông thôn là vùng lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là ủy ban nhân dân (UBND) xã (Mai Thanh Cúc, 2005).
* Đặc trưng cơbản của nông thôn: Nông thôn được xác định theo ba đặc trưng cơ bản sau: Về các nhóm xã hội: Ở nông thôn, nhóm xã hội đông đảo nhất là nông dân và ngoài ra còn có các nhóm xã hội khác như cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang, người buôn bán nhỏ,. Về lao động sản xuất: Đặc trưng rõ nét nhất của nông thôn là sản xuất nông nghiệp. Ngoài ra, còn có thể kể dến cấu trúc phi nông nghiệp bao gồm: dịch vụ, buôn bán, tiểu thủ công nghiệp mà có vai trò rất lớn đối với lĩnh vực sản xuất nông nghiệp. Về lối sống, văn hóa của từng loại tập quán: Nông thôn thường rất đặc trưng với lối sống văn hóa của cộng đồng làng, xã.
Đặc trưng này bao gồm rất 4 nhiều khía cạnh như từ hệ thống dịch vụ, sự giao tiếp, đời sống tinh thần, phong tục, tập quán, hệ giá trị, chuẩn mực cho hành vi,. đến khía cạnh dân số, lối sống gia đình, sinh hoạt kinh tế.đến hệ thống đường xá, năng lượng, nhà ở (Mai Thanh Cúc, 2005). Đó là những đặc trưng cơ bản nhất về mặt xã hội học để nhận diện nông thôn. Chính đặc trưng thứ ba đã tạo ra bản sắc riêng, diện mạo riêng cho hệ thống xã hội nông thôn.
* Vai trò của nông thôn: Nông thôn là địa bàn sản xuất và cung cấp lương thực, thực phẩm cho tiêu dùng của cả xã hội; là thị trường quan trọng để tiêu thụ sản phẩm của khu vực thành thị hiện đại. Nông thôn chiếm đại đa số nguồn tài nguyên, đất đai, khoáng sản, động thực vật, rừng, biển nên sự phát triển bền vững nông thôn có ảnh hưởng to lớn đến việc bảo vệ môi trường sinh thái và bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên của đất nước Nông thôn là nơi cung cấp nguồn nhân lực cho công nghiệp và đô thị: Lao động là yếu tố quan trọng nhất của quá trình sản xuất. Với hơn 70% dân số nước ta ở nông thôn, nguồn lao động nông thôn là nguồn nhân lực rất quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế đất nước; công nhân nước ta cũng chủ yếu xuất phát từ nguồn lực lao động nông thôn. Theo đ/c Nguyễn Xuân Cường, Ủy viên Ban Chấp hành trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: Nông nghiệp là kế sinh nhai và giúp ổn định cuộc sống cho phần lớn cư dân nông thôn, là nền tảng cho sự phát triển, kinh tế xã hội và ổn định chính trị, tạo tiền đề để công nghiệp hóa, hiện đại hóa từ một nước nông nghiệp (Đảng Cộng Sản Việt Nam, 20021).
Cùng với đó, nông nghiệp nông thôn cung cấp lương thực, thực phẩm với nhu cầu số lượng và chất lượng ngày càng tăng, tiêu dùng trong nước và xuất khẩu. Đồng thời, cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến và sản phẩm đầu vào cho khu công nghiệp như dệt may, hóa chất. 5 Theo đồng chí Trương Xuân Trường - TS. Viện xã hội học, Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam cho biết: Phát triển nông thôn cũng chính là phát triển nông nghiệp Ở thập niên 80 của thế kỷ XX, ngân hàng thế giới (WB) làm mới định nghĩa phát triển nông nghiệp (PTNN) là một chiến lược được hoạch định để cải thiện đời sống kinh tế - xã hội của người nghèo ở nông thôn.
Phát triển nông thôn phải nhằm cải thiện mức sống của đa số người nghèo ở nông thôn, làm cho họ có khả năng tự phát triển, cần có sự huy động, phân bố các nguồn lực và sự phân phối công bằng đầu ra, nâng cao thể chế và kỹ năng. Theo đó, vai trò của nhà nước trong PTNN là thúc đẩy phát triển các thể chế, cung cấp các hàng hóa và dịch vụ công cũng như cung cấp kết cấu hạ tầng kỹ thuật, xã hội, thông tin, liên lạc, hỗ trợ hình thành tổ chức nông dân, cung cấp dịch vụ khuyến nông và trợ cấp tín dụng, vật tư đầu vào.2 Khái niệm về kinh tế nông thôn Kinh tế nông thôn là một phức hợp những nhân tố cấu thành lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong nông, lâm, ngư nghiệp, cùng với các ngành tiểu thủ công nghiệp truyền thống, các ngành tiểu - thủ công nghiệp chế biến và phục vụ nông nghiệp, các ngành thương nghiệp và dịch vụ,. tất cả có quan hệ hữu cơ với nhau trong kinh tế vùng, lãnh thổ và trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Từ khái niệm trên cho ta thấy kinh tế nông thôn rộng hơn kinh tế nông nghiệp, kinh tế nông nghiệp chỉ là một bộ phận của kinh tế nông thôn.
Kinh tế nông thôn là một bộ phận của nền kinh tế quốc dân.3 Khái niệm về Phát triển kinh tế Phát triển kinh tế là một quá trình đa chiều bao gồm tăng trưởng bền vững và toàn diện trong một nền kinh tế. Nó bao gồm nhiều khía cạnh khác nhau, bao gồm cải thiện mức sống, giảm nghèo, tăng cơ hội việc làm và nâng cao phúc lợi chung của cá nhân và cộng đồng. 6 Khái niệm phát triển kinh tế vượt xa sự tăng trưởng kinh tế đơn thuần, tập trung vào sự gia tăng quy mô nền kinh tế được đo bằng các yếu tố như GDP. Phát triển kinh tế nhấn mạnh đến các khía cạnh chất lượng của tăng trưởng, chẳng hạn như phân phối công bằng các nguồn lực, tiến bộ xã hội và bền vững môi trường.
Các yếu tố chính của phát triển kinh tế bao gồm: Tăng trưởng kinh tế: Phát triển kinh tế khuyến khích tăng trưởng kinh tế bền vững và toàn diện, được đo lường bằng các chỉ số như GDP, mức thu nhập và năng suất. Sự tăng trưởng này là cần thiết để tạo ra của cải và tạo cơ hội việc làm. Phát triển con người: Phát triển kinh tế ưu tiên phúc lợi của con người và nhằm mục đích nâng cao vốn con người. Điều này bao gồm việc cung cấp khả năng tiếp cận giáo dục, chăm sóc sức khỏe và dịch vụ xã hội có chất lượng, thúc đẩy bình đẳng giới và giảm mức nghèo đói.
Phát triển cơ sở hạ tầng: Cơ sở hạ tầng đầy đủ, chẳng hạn như mạng lưới giao thông, hệ thống năng lượng và phương tiện truyền thông, rất quan trọng cho sự phát triển kinh tế. Nó tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại, đầu tư và kết nối, cho phép vận chuyển hàng hóa, dịch vụ và ý tưởng một cách hiệu quả. Hòa nhập xã hội: Phát triển kinh tế nhằm giải quyết tình trạng bất bình đẳng và thúc đẩy hòa nhập xã hội. Nó tập trung vào việc đảm bảo rằng tất cả các cá nhân đều có cơ hội bình đẳng để tham gia vào các hoạt động kinh tế và hưởng lợi từ tăng trưởng, bất kể nền tảng xã hội, giới tính, dân tộc hoặc vị trí địa lý của họ.
Tính bền vững về môi trường: Phát triển kinh tế nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường. Nó tìm cách thúc đẩy các hoạt động bền vững nhằm giảm thiểu suy thoái môi trường, giảm lượng khí thải carbon và thúc đẩy các nỗ lực bảo tồn cho các thế hệ tương lai. 7 Phát triển thể chế: Quản trị hiệu quả, pháp quyền và khuôn khổ thể chế là rất cần thiết cho phát triển kinh tế. Các thể chế mạnh đảm bảo tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và môi trường thuận lợi cho kinh doanh, đầu tư và ổn định kinh tế.
Tinh thần kinh doanh và đổi mới: Phát triển kinh tế khuyến khích tinh thần kinh doanh, đổi mới và tiến bộ công nghệ. Nó hỗ trợ sự phát triển của khu vực tư nhân sôi động, thúc đẩy nghiên cứu và phát triển, đồng thời thúc đẩy một hệ sinh thái khuyến khích sự sáng tạo và tinh thần kinh doanh. Nhìn chung, phát triển kinh tế nhằm tạo ra một nền kinh tế bền vững và toàn diện nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống cho mọi cá nhân. Nó ưu tiên sự thịnh vượng lâu dài, phúc lợi xã hội và quản lý môi trường, nhằm tạo ra một xã hội cân bằng và thịnh vượng.
Khái niệm về Phát triển kinh tế nông thôn Phát triển kinh tế nông thôn đề cập đến những nỗ lực nhằm cải thiện điều kiện kinh tế và sinh kế của khu vực nông thôn. Nó liên quan đến việc thực hiện các chiến lược, chính sách và sáng kiến nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững, tạo cơ hội việc làm và nâng cao phúc lợi chung của cộng đồng nông thôn. Khái niệm phát triển kinh tế nông thôn tập trung vào việc khai thác tiềm năng của khu vực nông thôn bằng cách tận dụng các nguồn lực, thế mạnh và cơ hội độc đáo của họ. Những cân nhắc chính trong phát triển kinh tế nông thôn bao gồm: Đa dạng hóa các hoạt động kinh tế: Khuyến khích đa dạng hóa các hoạt động kinh tế là điều cần thiết để giảm sự phụ thuộc vào một ngành hoặc một ngành.
Thúc đẩy tinh thần kinh doanh, hỗ trợ sự tăng trưởng của các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) và tạo điều kiện phát triển chuỗi giá trị trong các ngành công nghiệp địa phương có thể góp phần tăng cường khả năng phục hồi và sức sống của nền kinh tế. 8 Đầu tư vào cơ sở hạ tầng: Phát triển và cải thiện cơ sở hạ tầng nông thôn là rất quan trọng để hỗ trợ các hoạt động kinh tế. Điều này bao gồm đầu tư vào mạng lưới giao thông, tiện ích, kết nối kỹ thuật số và cơ sở hạ tầng xã hội như trường học và cơ sở chăm sóc sức khỏe. Cơ sở hạ tầng đầy đủ có thể thu hút đầu tư, cải thiện khả năng tiếp cận thị trường và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân nông thôn.
