CHƯƠNG I SỰ THAM GIA CỦA NHÀ ĐẦU TƯ CÓ TỔ CHỨC TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN I. TỔNG QUAN VỀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VÀ CHỦ THỂ CỦA THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN 1. Tổng quan về thị trường chứng khoán 1. Khái niệm thị tường chúng khoán Về nguồn gốc, TTCK là định chế tài chính phát triển cao nhất của nền kinh tế thị trường.
Việc mua bán chứng khoán như là một hình thức luân chuyển vốn liếng sẽ ảnh hưởng đến sự thu hồi đồng vốn đầu tư đã bỏ ra, đến cách quan lý và điều hành công ty và thậm chí toàn bộ nên kinh tế. Ở các nước phát triển, TTCK ra đời do nhu cầu của các công ty huy động thêm vốn để mở rộng và sau đó phát triển lên nhờ vào niềm tín, sự hoạt động có hiệu quả của tổ chức đã phát hành ra chúng. TTCK là sản phẩm của một nền kinh tế thị trường và được thúc đẩy bằng lợi nhuận cá nhân. Khái niệm “thị trường chứng khoán” theo cách hiểu truyền thống là để chỉ một không gian giao dịch hay một hệ thống giao dịch, theo đó nó sẽ làm hạ tầng cho việc mua bán chứng khoán diễn ra liên tục và thông suốt.
Hoạt động giao dịch chứng khoán diễn ra tại đây hết sức đa dạng và phức tạp, bắt đầu từ quá trình mở tài khoản của khách hàng cho đến khi người mua chứng khoán được nhận chứng khoán (tức trở thành chủ sở hữu chứng khoán) và người bán nhận được tiển. Cũng cần phân biệt rằng, nói đến hoạt động giao dịch trên TTCK là nói đến việc mua bán chứng khoán. Hầu hết pháp luật về chứng khoán và TTCK của các nước đều có những quy định như vậy (kể cả pháp luật Việt Nam). Tuy nhiên, ở góc độ luật kinh tế và luật dân sự thì giao dịch được hiểu rằng là hành vi pháp lý của chủ thể làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt các quyển và nghĩa vụ liên quan.
Như vậy, giao dịch hàng hoá nói chung và giao dịch chứng khoán nói riêng, ngoài hành vi mua, bán còn bao gồm cả việc tặng, cho, thừa kế. Vì về bản chất, các hành vi này là những giao dịch dân sự đều làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyển sở hữu đối với các chủ thể tham gia. Như vậy, nói giao dịch chứng khoán chỉ bao gồm việc mua, bán chứng khoán, theo thiển ý của chúng tôi là chưa chính xác. Vấn để cần làm rõ về mặt lý luận ở đây là việc mua bán chứng khoán thực chất là giao dịch kinh tế vì nó nhằm mục đích phát sinh lợi nhuận và việc tặng cho, thừa kế chứng khoán.
là những giao dịch dân sự. Từ phân tích trên cho thấy, nhóm quan hệ phát sinh từ mua, bán chứng khoán phải được điều chỉnh bằng pháp luật kinh tế còn nhóm thứ hai phải được điều chỉnh bằng pháp luật dân sự. Việc phân biệt nguồn, phạm vi và đối tượng điều chỉnh như vậy rất có ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn. Trong thực tế, TTCK là một bộ phận cấu thành quan trọng của thị trường vốn trong cơ cấu của thị trường tài chính, là nơi giao dịch các chứng khoán trung và đài hạn như cổ phiếu, trái phiếu để huy động những nguồn vốn nhàn rỗi trong dân chúng phục vụ cho những nhu cầu về vốn trung và đài hạn của Chính phủ và các doanh nghiệp.
Phân loại thị trường chứng khoán Hiện nay có rất nhiễu tiêu chí để phân loại TTCK, mỗi tiêu chí phục vụ cho một mục đích nghiên cứu nhất định. Một số căn cứ, tiêu chí phổ biến để phân loại TTCK bao gồm: - Căn cứ vào quá trình luân chuyển chứng khoán: + Thị trường sơ cấp (Thị trường phát hành): Thị trường sơ cấp là thị trường mà tại đây sẽ diễn ra quá trình phát hành các loại chứng khoán để đưa vào lưu thông nhằm huy động vốn cho doanh nghiệp mới thành lập hay tăng thêm nguồn vốn; hoặc các cơ quan chính quyển phát hành trái phiếu. Quá trình phát hành chứng khoán có thể thông qua công ty chứng khoán, ngân hàng với tư cách là tổ chức bảo lãnh phát hành để bán đấu giá hay bán trực tiếp cho các nhà đầu tư. Hay nói một cách khác, đó là nơi mà các chứng khoán được tổ chức phát hành bán cho các nhà đâu tư, cũng có nghĩa là chứng khoán lần đầu tiên được bán ra thị trường.
Thị trường sơ cấp có một số đặc điểm như: là nơi phát hành chứng khoán để đưa ra giao dịch trong công chúng; việc phát hành do chính chủ thể phát hành thực hiện hoặc thông qua đại lý, tổ chức bảo lãnh phát hành; không có địa điểm giao dịch tập trung. + Thị trường thứ cấp: Thị trường thứ cấp là thị trường mua đi bán lại các loại chứng khoán đã được phát hành trên thị trường sơ cấp, lúc này chứng khoán trở thành một loại hàng hoá đặc biệt. Hoạt động mua, bán chứng khoán của nhà đầu tư được căn cứ vào nhiều yếu tố như: kết quả sản xuất, kinh doanh của công ty; các thông tin, tin đồn; đự đoán về tương lai công ty. Thị trường này không thực hiện chức năng huy động vốn mà chỉ tạo điều kiện cho đồng vốn được luân chuyển dễ dàng, tức là tạo ra khả năng chuyển nhượng (tính thanh khoản) cho các chứng khoán.
- Căn cứ vào hình thức và địa điểm tổ chức giao dịch: + Thị trường chứng khoán tập trung (Exchange market): Đây là thị trường hoạt động theo những quy định của pháp luật, có tổ chức và điều lệ hoạt động. Hoạt động giao dịch các chứng khoán tại đây phải tuân theo những nguyên tắc nhất định về: chất lượng hàng hoá, phương thức giao dịch, thanh tra, giám sát, thành viên. Việc giao dịch các chứng khoán được tập trung tại một địa điểm nhất định là các Sở giao dịch chứng khoán (SGDCK) theo phương thức đấu giá hai chiều (từ hai phía) giữa đại diện (môi giới) người mua và đại diện người bán. Chứng khoán giao dịch là chứng khoán đã đáp ứng những tiêu chuẩn nhất định về định tính và định lượng và được niêm yết trên Sở giao dịch.
+ Thị trường chứng khoán phi tập trung (Over the Counter Market-OTC): Thị trường chứng khoán phi tập trung là thị trường mua bán chứng khoán chưa niêm yết không thông qua quầy được diễn ra mọi nơi, mọi lúc hoặc phải thông qua các nhà môi giới hay chính các đối tác trực tiếp thực hiện. Hoạt động của thị trường này tuân theo những tiêu chuẩn về đạo đức nghề nghiệp do Hiệp hội chứng khoán quy định. Khác với thị trường tập trung, thị trường OTC không có một địa điểm tập trung để các giao dịch được thực hiện. Thay vào đó, việc giao dịch thông qua các công ty chứng khoán bằng mạng lưới điện thoạt và vi tính rộng lớn được nối mạng với nhau.
Đặc trưng nổi bật của thị trường OTC là cơ chế xác lập giá cho các chứng khoán thông qua một hệ thống mạng “liên công ty” (interdealer network). Các nhà tạo giá ở các công ty chứng khoán (CTCK) sẽ cạnh tranh với nhau, liên tục đưa ra giá chào mua (bid) và giá chào bán (ask). Giá thị trường được tham khảo từ mạng lưới này và chứng khoán cụ thể cho từng giao dịch sẽ được xác lập bằng thương lượng giữa khách hàng và CTCK, nên thị trường này còn có tên gọi là “thị trường thương lượng” (negociated market). Pháp luật về chứng khoán và TTCK của các nước thường quy định rõ quy chế pháp lý, cũng như cơ chế giao dịch, quản lý, điểu hành loại thị trường quan trọng này.
Điển hình là Luật chứng khoán Thái Lan đã dành hẳn một chương quy định về thị trường giao dịch phi tập trung và các thị trường quyển chọn và hợp đồng tương lai. Theo đó, 15 CTCK trở lên có thể cùng gởi đơn xin phép Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) Thái Lan để thành lập thị trường OTC với những thủ tục và cơ chế hoạt động được quy định cụ thể. Các Luật chứng khoán của Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản cũng có những quy định tương tự. ~ Căn cứ vào hàng hoá được giao dịch trên thị trường: + Thị trường cổ phiếu: Thị trường cổ phiếu là thị trường giao dịch của các cổ phiếu do các công ty cổ phần phát hành.
Thị trường này thường sôi động hơn thị trường trái phiếu do giá cả cổ phiếu luôn được xác định bởi nhiều yếu tố như: thông tin về tình hình hoạt động của công ty, các biến động của nền kinh tế, quan hệ cung cầu trên thị trường. : + Thị trường trái phiếu: Thị trường trái phiếu là thị trường giao dịch của các loại trái phiếu trung và dài hạn được phát hành bởi Chính phủ, chính quyển địa phương, các công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn. So với thị trường cổ phiếu thì hoạt động giao dịch trên thị trường này ít sôi động hơn và giá cả trái phiếu cũng ít khi biến động. + Thị trường các công cụ phái sinh: Đây là thị trường giao dịch các công cụ phái sinh như hợp đồng lựa chọn, hợp đồng tương lai, quyển mua cổ phiếu.
Thị trường này hoạt động càng sôi động thì khả năng thúc đẩy thị trường cổ phiếu sôi động càng lớn. - Căn cứ vào phương thức giao dịch và thanh toán: + Thị trường giao ngay: Thị trường giao ngay là thị trường mà ngày thanh toán và giao hàng diễn ra tại ngày T hoặc sau một ngày (T+1) hay sau hai ngày (T+2). + Thị trường có kỳ hạn hay thị trường tương lai: Thị trường tương lai là loại thị trường mà ngày ký kết và thanh toán, giao hàng diễn ra khá lâu (thậm chí 1 hoặc vài năm). Chức năng của thị trường chứng khoán: - Huy động vốn cho nên kinh tế: TTCK là một thể chế tài chính bậc cao, đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế theo xu hướng thị trường, có sự quản lý, điều tiết của nhà nước.
Sự ra đời và vận hành hiệu quả của TTCK là bằng chứng hùng hồn chứng minh tính năng động, uyển chuyển và hội nhập của nền kinh tế của một quốc gia thông qua chức năng huy động và luân chuyển vốn của nó và một số chức năng khác. Trước hết, nói đến TTCK là nói đến chức năng huy động và luân chuyển vốn của nền kinh tế và TTCK Việt Nam cũng không phải là ngoại lệ. Theo quy định hiện hành của Luật doanh nghiệp thì các công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn đều có thể huy động vốn để thực hiện hoạt động sản xuất, kinh doanh thông qua việc phát hành cổ phiếu (đối với công ty cổ phần) và phát hành trái phiếu doanh nghiệp (đối với công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn).
