CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ THỊ TRƯỜNG OTC 1. Những đặc điểm cơ bản của thị trường OTC hiện nay Hệ thống thị trường OTC trên thế giới hiện nay chủ yếu được xây dựng theo mô hình thị trường Nasdaq của Mỹ và mang những đặc điểm riêng tuỳ thuộc vào điều kiện và đặc thù của mỗi nước. Tuy nhiên có thể khái quát một số đặc điểm cơ bản thống nhất của thi trường OTC các nước như sau: 1. Giá chứng khoán được xác lập thông qua thương lượng.
Cơ chế định giá thoả thuận này tạo nên các đối tác giao dịch của thị trường OTC luôn là song phương, chỉ thoả thuận giữa một người mua và một người bán, khác với thị trường tập trung luôn có nhiều người mua và nhiều người bán thông qua cơ chế tập trung đấu lệnh của các nhà đầu tư với nhau. Việc thoả thuận giá được thực hiện giữa các nhà kinh doanh chứng khoán với khách hàng hoặc giữa các nhà kinh doanh chứng khoán với nhau. Giá được hình thành qua thương lượng riêng nên thường phụ thuộc vào từng nhà kinh doanh chứng khoán và tại một thời điểm có nhiều mức giá được hình thành, khác với thị trường sở giao dịch do đấu giá tập trung nên chỉ có một mức giá tại một thời điểm. Tuy nhiên với cơ chế báo giá tập trung qua mạng máy tính điện tử như hiện nay và có cơ chế cạnh tranh giá công khai giữa các nhà kinh doanh chứng khoán nên thực sự người đầu tư chỉ việc lựa chọn giá tốt nhất trong các báo giá của các nhà tạo lập thị trường và giá được hình thành không chênh lệch nhiều so với cơ chế đấu giá, vì thực tế có thể coi như đã có sự “đấu giá” giữa các nhà tạo lập thị trường.
Giao dịch mua bán chứng khoán được tổ chức không tập trung. Thị trường OTC diễn ra tại nhiều địa điểm, ở bất cứ nơi nào có thể thương lượng và xác lập giá giữa bên mua và bên bán. Nếu như ở thị trường sở giao dịch, mọi giao dịch xác lập giá được diễn ra tại một địa điểm tập trung, tất cả lệnh mua và bán đều được tập trung đấu giá tại sở giao dịch, thì ở thị trường OTC, giao dịch ---------------------------------------------------------------------------------- HDKH: PGS.TS Nguyễn Thị Liên Hoa Thực hiện: Trần Lâm Vũ TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 2 định giá được tiến hành ở bất kỳ địa điểm thuận lợi nào của người mua và người bán. Với việc áp dụng kỹ thuật giao dịch hiện đại như hiện nay thì thuật ngữ “tập trung” không còn dùng để chỉ địa điểm giữa những người mua và những người bán như trước đây nữa, mà chỉ còn dùng để chỉ địa điểm hay phương thức xác lập giá của thị trường.
Đối với thị trường OTC thì việc xác lập giá diễn ra tại rất nhiều địa điểm khác nhau, thậm chí có thể là một địa điểm vô hình qua phương tiện thông tin, còn đối với thị trường tập trung thì địa điểm xác lập giá là duy nhất, đó là tại sở giao dịch chứng khoán. Chính vì đặc điểm này mà thị trường OTC còn được gọi là ‘thị trường phi tập trung”. Được tổ chức qua mạng máy tính điện tử diện rộng. Có thể coi thị trường OTC là một mạng máy tính điện tử diện rộng liên kết tất cả các đối tượng tham gia thị trường từ các nhà đầu tư, các công ty chứng khoán, công ty phát hành chứng khoán, các tổ chức hỗ trợ thị trường và các nhà quản lý… Thị trường này vì vậy còn được gọi là “thị trường mạng” hay “thị trường báo giá điện tử của các nhà môi giới giao dịch”.
Mạng điện tử được các đối tượng tham gia thị trường sử dụng để đặt lệnh giao dịch, đàm phán thương lượng giá, báo giá, truy cập các thông tin về giá cả của các đối tượng khác, thông báo và truy cập các thông tin liên quan đến thị trường… Chính nhờ sử dụng kỹ thuật hiện đại này nên tuy thị trường diễn ra một cách phi tập trung tại rất nhiều địa điểm khác nhau nhưng vẫn đảm bảo cho các đối tượng tham gia thị trường có được thông tin tối đa, tiện lợi cho việc giao dịch, thông tin, đồng thời đảm bảo việc quản lý thị trường. Khác với hệ thống thị trường tập trung hiện nay, có thể sử dụng mạng điện tử diện rộng hoặc không, nhưng nếu có sử dụng thì phạm vi sử dụng hạn hẹp hơn bao gồm sử dụng để đặt lệnh giao dịch của các nhà đầu tư, truyền lệnh giao dịch từ công ty chứng khoán vào sở giao dịch để khớp lệnh tập trung và truyền phát các thông tin phục vụ thanh toán giao dịch, quản lý thị trường… Đối với thị trường OTC, chức năng của mạng được khai thác sử dụng nhiều hơn, tích cực hơn. Nếu như vai trò của mạng điện tử đối với thị trường tập trung chỉ làm biến đổi chủ yếu về lượng thì có ---------------------------------------------------------------------------------- HDKH: PGS.TS Nguyễn Thị Liên Hoa Thực hiện: Trần Lâm Vũ TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 3 thể nói vai trò của mạng máy tính đối với thị trường OTC đã làm biến đổi về chất của thị trường, biến thị trường từ khó có khả năng quản lý thành một thị trường có thể quản lý tốt , biến một thị trường hình thành nhiều giá khác nhau và chênh lệch lớn thành thị trường có các mức giá gần như nhau, từ một thị trường không kiểm soát nổi thông tin và thông tin không đối xứng thành một thị trường có thông tin đầy đủ nhất, nhanh nhất… 1. Chứng khoán giao dịch trên thị trường OTC có độ rủi ro cao Có nhiều loại chứng khoán giao dịch trên thị trường OTC như là cổ phiếu, trái phiếu công ty; chứng chỉ quỹ đầu tư dạng đóng; trái phiếu chính phủ và trái phiếu chính quyền điạ phương.
Chứng khoán giao dịch trên thị trường OTC chủ yếu là của các công ty vừa và nhỏ, công ty công nghệ cao, công ty mới thành lập nhưng có tiềm năng phát triển tốt… Tóm lại, các loại chứng khoán giao dịch trên thị trường chứng khoán phi tập trung chỉ đòi hỏi một điều kiện duy nhất là chứng khoán được phép phát hành và chưa đăng ký niêm yết giá tại một Sở giao dịch chứng khoán nào, có độ rủi ro cao hơn so với chứng khoán trên thị trường tập trung. Độ rủi ro thấp của chứng khoán niêm yết tại thị trường tập trung không có nghĩa là chất lượng cao hơn và cho lãi suất cao hơn, độ rủi ro ở đây chỉ thể hiện ở mức độ ổn định của công ty phát hành, đặc biệt là khả năng cho lãi ổn định của công ty do vốn lớn, hoạt động ổn định, khả năng cho lãi sớm. Chứng khoán có độ rủi ro cao hơn ở đây thể hiện ở mức độ ổn định kém hơn do vốn nhỏ, mới đi vào hoạt động hay hoạt động ở những ngành nghề mới, ngành công nghệ cao đòi hỏi sử dụng chất xám và công nghệ cao. Tuy nhiên, quy luật thông thường cho thấy độ rủi ro cao thường cho lãi cao (high risk – high return), những chứng khoán này tuy có độ rủi ro cao hơn nhưng khả năng cho lãi thường cao hơn.
Tiêu chí để chứng khoán được giao dịch trên thị trường này thường chỉ cần đảm bảo tính thanh khoản tối thiểu và đảm bảo công ty hoạt động nghiêm túc, không lừa đảo. Đối với một số thị trường OTC trên thế giới như Mỹ, người ta còn ---------------------------------------------------------------------------------- HDKH: PGS.TS Nguyễn Thị Liên Hoa Thực hiện: Trần Lâm Vũ TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 4 giao dịch chứng khoán của các công ty lớn, có độ rủi ro thấp, chất lượng cao, nhưng những trường hợp này ít phổ biến. Đặc điểm này có nguồn gốc liên quan đến phương thức giao dịch thỏa thuận của thị trường. Xuất phát điểm của giao dịch thoả thuận, trực tiếp không qua trung gian của các nhà đầu tư đã có trình độ, hiểu biết và tự mình đầu tư, cũng chính vì vậy mà họ có khả năng đánh gía tiềm năng của những công ty có độ rủi ro cao, thường cho lãi cao hơn so với các công ty có độ rủi ro thấp, ổn định.
Chính vì vậy mà việc giao dịch các loại chứng khoán này gắn với hình thức giao dịch thoả thuận.Như vậy , chứng khoán giao dịch trên thị trường chứng khoán phi tập trung không đòi hỏi các tiêu chuẩn niêm yết như giao dịch trên Sở giao dịch, do đó có độ rủi ro cao hơn so với chứng khoán niêm yết. Có tham gia vận hành của các nhà tạo lập thị trường. Trên thị trường chứng khoán phi tập trung ngoài thành viên của thị trường như các nhà môi giới , tự doanh còn có các nhà tạo lập thị trường có nhiệm vụ liên tục tạo tính thanh khoản cho thị trường thông qua việc thường xuyên nắm giữ một lượng chứng khoán nhất định mà họ làm tạo lập thị trường để sẵn sàng mua bán với khách hàng và hưởng chênh lệch giá mua bán. Đây là một đặc điểm rất đặc trưng của thị trường OTC.
Các nhà tạo lập thị trường được coi là động lực của thị trường này, họ mua bán chứng khoán kiếm lời và tự chịu rủi ro. Họ phải đăng ký hoạt động với các cơ quan quản lý chứng khoán, có nghĩa vụ tuân thủ các chuẩn mực cao về kỹ thuật nghiệp vụ cũng như đạo đức hành nghề. Để được làm nhà tạo lập thị trường cho một loại chứng khoán, cần phải có một lượng vốn tối thiểu và luôn phải nắm giữ một lượng chứng khoán nhất định, loại mà họ làm tạo lập thị trường để liên tục chào bán và sẵn sàng mua loại chứng khoán này trên thị trường. Việc “tạo lập” thị trường ở đây có nghĩa là tạo tính thanh khoản, tính khả mại cho thị trường, làm cho thị trường không ngừng hoạt động.
Bên cạnh các nhà tạo lập thị trường, còn có mặt các nhà môi giới cung cấp dịch vụ mua bán chứng khoán cho khách hàng, thu xếp giao dịch cho khách hàng và hưởng phí môi giới (hoa hồng); các nhà tự doanh cũng mua bán chứng khoán cho ---------------------------------------------------------------------------------- HDKH: PGS.TS Nguyễn Thị Liên Hoa Thực hiện: Trần Lâm Vũ TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 chính mình để hưởng chênh lệch giá nhưng họ không đăng ký làm nhà tạo lập thị trường và không phải tuân thủ các quy định như đối với nhà tạo lập thị trường.