Chương 1: Cơ sở lý luận chung về rủi ro thanh khoản trong các NHTM Chương 2: Thực trạng rủi ro thanh khoản tại NHTM cổ phần Xuất Nhập Khẩu Việt Nam Chương 3: Giải pháp hạn chế rủi ro thanh khoản tại NHTM cổ phần Xuất Nhập Khẩu Việt Nam LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 1 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ RỦI RO THANH KHOẢN TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1.1 Thanh khoản của ngân hàng thƣơng mại 1.1 Khái niệm về thanh khoản của ngân hàng thƣơng mại Thanh khoản là khả năng tiếp cận các khoản tài sản hoặc nguồn vốn có thể dùng để chi trả với chi phí hợp lý ngay khi nhu cầu vốn phát sinh. Một tài sản được gọi là có tính thanh khoản cao khi chi phí chuyển hóa thành tiền thấp và có khả năng chuyển hóa ra tiền nhanh. Một nguồn vốn được gọi là có tính thanh khoản cao khi chi phí huy động thấp và thời gian huy động nhanh. Một ngân hàng có thanh khoản tốt nếu như ngân hàng đó nắm giữ nhiều tài sản thanh khoản, dễ dàng chuyển sang tiền mặt hoặc có khả năng huy động thêm nguồn vốn với thời gian nhanh và chi phí thấp để đáp ứng nhu cầu về vốn khi cần thiết.2 Cung thanh khoản và cầu thanh khoản của ngân hàng thƣơng mại Khả năng và yêu cầu về thanh khoản của NHTM được thể hiện trong nguồn cung và cầu thanh khoản: - Cung thanh khoản (Supply for liquidity): là các khoản vốn làm tăng khả năng chi trả của NHTM, là nguồn cung cấp thanh khoản cho NHTM, bao gồm: ˜ Các khoản tiền gửi đang đến (S1) ˜ Doanh thu từ việc bán các khoản dịch vụ (S2) ˜ Thu hồi tín dụng đã cấp (S3) ˜ Bán các tài sản đang kinh doanh và sử dụng (S4) ˜ Vay mượn từ thị trường tiền tệ (S5) - Cầu thanh khoản (Demand for liquidity): là nhu cầu vốn cho các mục đích hoạt động của NHTM, các khoản làm giảm quỹ của NHTM.
Thông thường, trong lĩnh vực kinh doanh của ngân hàng thương mại, những hoạt động sau đây tạo ra cầu về thanh khoản: ˜ Khách hàng rút các khoản tiền gửi (D1) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 ˜ Yêu cầu cấp các khoản tín dụng có chất lượng cao (D2) ˜ Hoàn trả các khoản vay mượn phi tiền gửi (D3) ˜ Chi phí phát sinh khi kinh doanh các sản phẩm và dịch vụ (D4) ˜ Thanh toán cổ tức cho các cổ đông (D5) - Trạng thái thanh khoản ròng: ở bất kỳ thời điểm nào, các nguồn cung và cầu thanh khoản đến cùng với nhau và tạo thành trạng thái thanh khoản ròng (Net Liquidity Position - NLP) của NHTM. Trạng thái thanh khoản ròng được xác định như sau: NLP = Tổng cung thanh khoản - Tổng cầu thanh khoản Các trường hợp có thể xảy ra: Khi NLP < 0: NHTM ở trong tình trạng thiếu hụt thanh khoản (liquidity deficit). Khi đó, ngân hàng sẽ thiếu vốn để hoạt động, không đủ vốn đáp ứng nhu cầu chi trả cho khách hàng, nhu cầu vay vốn của các doanh nghiệp, của nền kinh tế… có thể gọi là thiếu vốn tuyệt đối, nghĩa là thiếu vốn đối với nhu cầu cho vay và đầu tư cho nền kinh tế. Thiếu vốn tuyệt đối dễ để mất những cơ hội đầu tư tốt có thể mang lại lợi nhuận cho ngân hàng, thậm chí có khả năng mất khách hàng khi họ phải đến ngân hàng khác để được đáp ứng kịp thời các món vay.
Từ việc mất khách hàng vay vốn sẽ dẫn đến mất khách hàng tiền gửi, vì khi ngân hàng thiếu vốn sẽ làm giảm lòng tin của người gửi tiền, khả năng huy động vốn của ngân hàng kém đi. Trong trường hợp thiếu hụt thanh khoản, nhà quản trị phải đưa ra quyết định ở đâu và vào thời điểm nào cần phải bổ sung thanh khoản để đáp ứng nhu cầu vốn với chi phí thấp nhất và kịp thời nhất. Ngân hàng có thể áp dụng các biện pháp sau để xử lý: Sử dụng dự trữ bắt buộc dư ra nếu có (do tiền gửi kỳ này giảm so với kỳ trước) Bán dự trữ thứ cấp (các chứng khoán ngắn hạn do Chính phủ phát hành) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Vay qua đêm, vay tái chiết khấu tại ngân hàng Nhà nước Huy động từ thị trường tiền tệ: phát hành chứng chỉ tiền gửi có mệnh giá lớn để huy động vốn… Khi NLP > 0: NHTM ở trong tình trạng thặng dư thanh khoản (liquidity surplus). Khi đó, nhà quản trị phải đưa ra quyết định ở đâu và vào thời điểm nào cần phải sử dụng nguồn thanh khoản thừa để đầu tư kiếm lời cho đến khi nguồn thanh khoản này được sử dụng để đáp ứng cho nhu cầu thanh khoản trong tương lai.
Thanh khoản thừa thường được ngân hàng sử dụng như sau: Mua các chứng khoán dự trữ thứ cấp đã bán ra trước đó Cho vay trên thị trường tiền tệ (phù hợp với thời hạn nhàn rỗi của số thanh khoản thừa) Gửi tiền tại các tổ chức tín dụng khác. NLP = 0: trường hợp này cung thanh khoản cân bằng với cầu thanh khoản, trên thực tế NLP = 0 rất khó xảy ra trong hoạt động ngân hàng.2 Rủi ro thanh khoản trong hoạt động ngân hàng thƣơng mại 1.1 Khái niệm rủi ro thanh khoản Rủi ro thanh khoản là loại rủi ro khi ngân hàng không có khả năng cung ứng đầy đủ lượng tiền mặt cho nhu cầu thanh khoản tức thời, hoặc cung ứng đủ nhưng với chi phí cao. Nói cách khác, đây là loại rủi ro xuất hiện trong trường hợp ngân hàng thiếu khả năng chi trả, không chuyển đổi kịp các loại tài sản ra tiền hoặc không có khả năng vay mượn để đáp ứng yêu cầu của các hợp đồng thanh toán.2 Những nguyên nhân dẫn đến rủi ro thanh khoản Tình trạng khó khăn về thanh khoản của NHTM có thể xuất phát từ các nguyên nhân chính sau đây: - Mất cân bằng về kỳ hạn giữa tài sản và nguồn vốn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Ngân hàng huy động một lượng quá nhiều các khoản tiền gửi ngắn hạn từ các cá nhân và định chế tài chính khác sau đó chuyển hoá chúng thành những khoản tín dụng và tài sản đầu tư dài hạn. Do đó, xảy ra tình trạng mất cân đối về kỳ hạn giữa nguồn vốn và sử dụng vốn, mà thường gặp là dòng tiền thu về từ tài sản đầu tư nhỏ hơn dòng tiền chi ra để trả các khoản tiền gửi đến hạn.
- Thay đổi về lãi suất Sự thay đổi của lãi suất có thể tác động đến cả người gửi tiền và người vay vốn. Khi lãi suất giảm, một số người gửi tiền rút vốn khỏi ngân hàng để đầu tư vào nơi có tỷ suất sinh lợi cao hơn, còn những người đi vay tích cực tiếp cận các khoản tín dụng vì lãi suất đã thấp hơn trước. Như vậy, rốt cuộc lãi suất thay đổi sẽ tác động đồng thời đến nhu cầu gửi tiền và nhu cầu vay vốn, làm ảnh hưởng đến trạng thái thanh khoản của ngân hàng. Những xu hướng của sự thay đổi lãi suất sẽ ảnh hưởng đến trạng thái thanh khoản của ngân hàng thông qua cơ chế tác động đến tài sản “Nợ”, tài sản “Có” như sau: ˜ Sự biến động của lãi suất tác động đến tài sản “Có” của ngân hàng: + Khi lãi suất thị trường tăng, giá trị thị trường của trái phiếu và các khoản cho vay với lãi suất cố định mà ngân hàng đang nắm giữ sẽ bị giảm giá.
Bởi lãi suất định kỳ (coupon) của trái phiếu và các khoản cho vay đã được ấn định từ trước, nên lãi suất của trái phiếu và các khoản cho vay sẽ thấp hơn lãi suất thị trường hiện tại, khiến chúng bị giảm giá. Trái phiếu và các khoản cho vay có thời gian đáo hạn càng dài thì mức giảm giá càng lớn, nếu ngân hàng muốn bán đi các tài sản này thì phải chấp nhận tổn thất vì giá trị của chúng giảm so với trước. Như vậy, khi lãi suất thị trường tăng, giá thị trường các chứng khoán mà ngân hàng đang nắm giữ bị giảm, nghĩa là tính thanh khoản của tài sản “Có” bị giảm. + Khi lãi suất thị trường giảm, giá thị trường của trái phiếu và các khoản cho vay với lãi suất cố định mà ngân hàng đang nắm giữ sẽ tăng giá.
Bởi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 lãi suất định kỳ (coupon) của trái phiếu và các khoản cho vay đã được ấn định từ trước, lãi suất thị trường giảm làm cho trái phiếu cũ và các khoản cho vay với mức lãi suất cao hơn trở nên hấp dẫn hơn. Trái phiếu và các khoản cho vay có thời gian đáo hạn càng dài thì mức độ tăng giá càng cao. Nghĩa là tính thanh khoản của tài sản “Có” sẽ tăng. Việc chuyển đổi các trái phiếu trong giai đoạn này sẽ rất dễ dàng, giúp ngân hàng sinh được nhiều lợi nhuận từ hoạt động này.
˜ Sự biến động của lãi suất tác động đến tài sản “Nợ” của ngân hàng: + Khi lãi suất huy động tăng, người dân sẽ có động thái gửi tiền tại các ngân hàng nhiều hơn, làm cho giá trị tài sản “Nợ” của ngân hàng cao hơn, thanh khoản của ngân hàng được cải thiện hơn. + Khi lãi suất huy động giảm, trong ngắn hạn, người dân có xu hướng gửi tiền với kỳ dạn dài hơn nhằm chống lại sự thay đổi của lãi suất trong tương lai. Nhưng trong dài hạn, những người gửi tiền này có xu hướng rút vốn khỏi ngân hàng và đầu tư vào nơi có tỷ suất sinh lợi cao hơn, làm cho giá trị tài sản “Nợ” của ngân hàng giảm đi đáng kể, thanh khoản của ngân hàng trong giai đoạn này trở nên yếu hơn trước áp lực rút vốn của người gửi tiền. - Chính sách quản lý thanh khoản Một ngân hàng với cơ chế quản lý và sử dụng nguồn vốn yếu, cụ thể như: duy trì dự trữ ở mức độ thấp và không hợp lý, dự trữ sơ cấp ở mức độ quá thấp, trong khi dự trữ thứ cấp lại quá cao, khả năng chuyển đổi thành tiền chậm; thiếu biện pháp để ngăn chặn nguồn tiền gửi sụt giảm; chưa có phương án dự phòng hữu hiệu khi có hiện tượng tiền gửi suy giảm đột biến; chưa linh hoạt trong kinh doanh nguồn vốn…sẽ khó đảm bảo một chính sách quản lý thanh khoản hợp lý và do đó sẽ đối mặt với rủi ro thanh khoản cao.
Yêu cầu của hệ thống quản lý thanh khoản là phải đánh giá được một cách toàn diện và kiểm soát được những yếu tố tác động có thể làm giảm hay tăng trạng thái thanh khoản.