Giải pháp triển khai hoạt động giao dịch chứng khoán phái sinh tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ UEH trình bày giải pháp triển khai giao dịch chứng khoán phái sinh tại Việt Nam, góp phần phát triển thị trường tài chính.

• Tác giả: Nguyễn Địch Thanh
• Người hướng dẫn: Gs-Ts. Trần Ngọc Thơ
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Tp. HCM
• Chuyên ngành: Kinh tế tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Giải pháp triển khai hoạt động giao dịch chứng khoán phái sinh tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: HỢP ĐỒNG QUYỀN CHỌN VÀ HỢP ĐỒNG GIAO SAU CHỨNG KHOÁN
• 1.1. Lịch sử phát triển thị trường quyền chọn và giao sau chứng khoán
• 1.1.1. Lịch sử phát triển thị trường giao sau chứng khoán
• 1.1.2. Lịch sử phát triển thị trường quyền chọn chứng khoán
• 1.2. Lợi ích của chứng khoán phái sinh
• 1.3. Hợp đồng giao sau chỉ số chứng khoán, quyền chọn chỉ số chứng khoán, quyền chọn cổ phiếu
• 1.3.1. Hợp đồng giao sau chỉ số chứng khoán
• 1.3.2. Hợp đồng quyền chọn chỉ số cổ phiếu và quyền chọn cổ phiếu
• 1.4. Cấu trúc của thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh
• 1.4.1. Cơ chế tổ chức, quản lý và giám sát hoạt động giao dịch chứng khoán phái sinh
• 1.4.2. Trung tâm thanh toán bù trừ
• 1.4.3. Công ty môi giới
• 1.4.4. Công ty thanh toán
• 1.4.5. Những người tham gia giao dịch
• 1.5. Cơ chế giao dịch của thị trường chứng khoán phái sinh
• 1.5.1. Thực hiện giao dịch
• 1.5.2. Thanh toán bù trừ và thực hiện hợp đồng
• 2. CHƯƠNG 2: MÔ HÌNH TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG GIAO DỊCH CK PHÁI SINH TẠI MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI
• 2.1. Sở Giao dịch Chứng khoán Tokyo (TSE)
• 2.1.1. Sơ lược về lịch sử hình thành và phát triển của SGDCK Tokyo (TSE)
• 2.1.2. Cơ cấu tổ chức
• 2.1.3. Cơ chế giao dịch chứng khoán phái sinh
• 2.2. Sở Giao dịch Chứng khoán Hàn Quốc (KRX)
• 2.2.1. Sơ lược về lịch sử hình thành và phát triển của Sở Giao dịch Hàn Quốc
• 2.2.2. Cơ chế giao dịch chứng khoán phái sinh
• 2.3. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.3.1. Cơ cấu tổ chức và quản lý giao dịch chứng khoán phái sinh
• 2.3.2. Hệ thống giao dịch
• 2.3.3. Cơ chế thanh toán bù trừ
• 2.3.4. Tài sản cơ sở và chi tiết hợp đồng chứng khoán phái sinh
• 2.3.5. Điều kiện cần có để triển khai và đảm bảo phát triển bền vững hoạt động giao dịch chứng khoán phái sinh
• 3. CHƯƠNG 3: THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM, SỰ CẦN THIẾT ĐỂ TRIỂN KHAI HOẠT ĐỘNG GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Thị trường chứng khoán Việt Nam
• 3.1.1. Sơ lược lịch sử hình thành và phát triển của TTCK Việt Nam
• 3.1.2. Diễn biến thị trường
• 3.1.3. Sự cần thiết để triển khai hoạt động giao dịch CKPS tại Việt Nam
• 3.1.4. Nhu cầu thị trường
• 3.1.5. Thực hiện mục tiêu phát triển đồng bộ thị trường chứng khoán Việt Nam
• 3.1.6. Nâng cao tính cạnh tranh cho TTCK Việt Nam trong xu thế hội nhập với khu vực và thế giới
• 3.1.7. Nhu cầu quản lý giám sát
• 3.2. Đánh giá khả năng triển khai hoạt động giao dịch CPKS
• 3.2.1. Đánh giá khả năng triển khai hoạt động giao dịch CPKS
• 3.3. Mô hình tổ chức và quản lý giao dịch CKPS tại Việt Nam
• 3.3.1. Mô hình tổ chức và quản lý hoạt động giao dịch CKPS tại Hose
• 3.3.2. Các quy định liên quan đến hoạt động giao dịch CKPS tại Hose
• 3.3.3. Quy trình giao dịch và thanh toán bù trừ hàng ngày
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP VÀ LỘ TRÌNH TRIỂN KHAI HOẠT ĐỘNG GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH TẠI HOSE
• 4.1. Giải pháp đề xuất để triển khai hoạt động giao dịch CKPS Hose
• 4.1.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến thị trường chứng khoán cơ sở và xây dựng khung pháp lý cho hoạt động giao dịch CKPS
• 4.1.2. Sớm nghiên cứu xây dựng và đưa ra tài sản cơ sở cho các hợp đồng CKPS
• 4.1.3. Xây dựng cơ sở hạ tầng công nghệ hiện đại
• 4.1.4. Phát triển các định chế trung gian khác ngoài CTCK thành viên
• 4.1.5. Thúc đẩy TTCK cơ sở phát triển vững mạnh
• 4.1.6. Phổ biến kiến thức cho các thành phần tham gia thị trường
• 4.2. Lộ trình triển khai
• 4.2.1. Giai đoạn chuẩn bị (đầu năm 2010 – cuối 2011)
• 4.2.2. Giai đoạn thiết lập thị trường và triển khai giao dịch thử nghiệm (đầu năm 2012 – cuối 2013)
• 4.2.3. Giai đoạn triển khai giao dịch chính thức (Quý 01 năm 2014)
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp giao dịch chứng khoán phái sinh tại Việt Nam

Thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam đang trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ. Giải pháp giao dịch chứng khoán phái sinh không chỉ giúp nhà đầu tư quản lý rủi ro mà còn tạo ra cơ hội đầu tư đa dạng. Việc triển khai các công cụ phái sinh như hợp đồng quyền chọn và hợp đồng giao sau sẽ góp phần nâng cao tính thanh khoản và ổn định cho thị trường chứng khoán Việt Nam.

1.1. Khái niệm và vai trò của chứng khoán phái sinh

Chứng khoán phái sinh là các công cụ tài chính có giá trị phụ thuộc vào giá trị của tài sản cơ sở. Chúng bao gồm hợp đồng quyền chọn và hợp đồng giao sau. Vai trò của chúng trong việc phòng ngừa rủi ro và tạo cơ hội đầu tư là rất quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam đang phát triển.

1.2. Lịch sử hình thành thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam

Thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam chính thức ra đời vào năm 2017. Tuy nhiên, trước đó, nhu cầu về các công cụ phái sinh đã được nhận thấy từ những năm đầu của thị trường chứng khoán. Sự phát triển này đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc đa dạng hóa sản phẩm tài chính tại Việt Nam.

II. Thách thức trong giao dịch chứng khoán phái sinh tại Việt Nam

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam cũng đối mặt với nhiều thách thức. Các nhà đầu tư thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin và hiểu biết về các công cụ phái sinh. Hơn nữa, sự thiếu hụt về cơ sở hạ tầng và quy định pháp lý cũng là những rào cản lớn.

2.1. Rủi ro trong giao dịch chứng khoán phái sinh

Rủi ro là một phần không thể tránh khỏi trong giao dịch chứng khoán phái sinh. Các nhà đầu tư cần nhận thức rõ về các loại rủi ro như rủi ro thị trường, rủi ro thanh khoản và rủi ro pháp lý. Việc không hiểu rõ về các công cụ này có thể dẫn đến những quyết định đầu tư sai lầm.

2.2. Thiếu hụt kiến thức và thông tin

Nhiều nhà đầu tư tại Việt Nam vẫn chưa có đủ kiến thức về chứng khoán phái sinh. Điều này dẫn đến việc họ không thể tận dụng tối đa các cơ hội đầu tư. Việc cung cấp thông tin và đào tạo cho nhà đầu tư là rất cần thiết để phát triển thị trường này.

III. Phương pháp triển khai giao dịch chứng khoán phái sinh hiệu quả

Để triển khai giao dịch chứng khoán phái sinh hiệu quả, cần có một lộ trình rõ ràng và các giải pháp cụ thể. Việc hoàn thiện hệ thống pháp lý và cơ sở hạ tầng là rất quan trọng. Đồng thời, cần có sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý và các công ty chứng khoán.

3.1. Hoàn thiện khung pháp lý cho giao dịch phái sinh

Khung pháp lý cần được hoàn thiện để đảm bảo tính minh bạch và an toàn cho các giao dịch chứng khoán phái sinh. Các quy định cần rõ ràng và dễ hiểu để nhà đầu tư có thể tuân thủ.

3.2. Xây dựng cơ sở hạ tầng công nghệ hiện đại

Cơ sở hạ tầng công nghệ là yếu tố then chốt trong việc triển khai giao dịch chứng khoán phái sinh. Cần đầu tư vào hệ thống giao dịch và thanh toán bù trừ để đảm bảo tính hiệu quả và an toàn cho các giao dịch.

IV. Ứng dụng thực tiễn của chứng khoán phái sinh tại Việt Nam

Chứng khoán phái sinh đã được áp dụng tại nhiều công ty chứng khoán và đã mang lại nhiều lợi ích cho nhà đầu tư. Việc sử dụng các công cụ phái sinh giúp nhà đầu tư bảo vệ lợi nhuận và giảm thiểu rủi ro trong bối cảnh thị trường biến động.

4.1. Các mô hình giao dịch chứng khoán phái sinh thành công

Nhiều công ty chứng khoán tại Việt Nam đã áp dụng thành công các mô hình giao dịch chứng khoán phái sinh. Những mô hình này không chỉ giúp tăng cường tính thanh khoản mà còn thu hút thêm nhiều nhà đầu tư tham gia vào thị trường.

4.2. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả giao dịch phái sinh

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng chứng khoán phái sinh đã giúp nhiều nhà đầu tư giảm thiểu rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận. Các số liệu thống kê cho thấy sự gia tăng đáng kể trong khối lượng giao dịch và số lượng nhà đầu tư tham gia.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của giao dịch chứng khoán phái sinh tại Việt Nam

Giao dịch chứng khoán phái sinh tại Việt Nam có nhiều triển vọng trong tương lai. Với sự phát triển của thị trường tài chính và nhu cầu ngày càng cao từ nhà đầu tư, việc mở rộng và hoàn thiện các công cụ phái sinh sẽ là xu hướng tất yếu.

5.1. Triển vọng phát triển thị trường chứng khoán phái sinh

Thị trường chứng khoán phái sinh có tiềm năng lớn để phát triển trong tương lai. Việc thu hút thêm nhà đầu tư và mở rộng các sản phẩm phái sinh sẽ góp phần nâng cao tính cạnh tranh của thị trường chứng khoán Việt Nam.

5.2. Những yếu tố cần chú ý để phát triển bền vững

Để phát triển bền vững, cần chú ý đến việc nâng cao kiến thức cho nhà đầu tư, hoàn thiện hệ thống pháp lý và cơ sở hạ tầng. Sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý và các công ty chứng khoán là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển ổn định của thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường chứng khoán Việt Nam chính thức đi vào hoạt động từ ngày 20 tháng 07 năm 2000, đánh dấu bước chuyển biến quan trọng trong cấu trúc thị trường tài chính quốc gia. Sau gần một thập kỷ vận hành, thị trường đã đạt được sự gia tăng mạnh mẽ về quy mô vốn hóa và số lượng công ty niêm yết. Tuy nhiên, đợt khủng hoảng tài chính toàn cầu đã phơi bày điểm yếu cốt tử về cơ chế phòng vệ rủi ro. Chỉ số VN-Index đã sụt giảm nghiêm trọng từ mức đỉnh lịch sử 1.170,67 điểm thiết lập ngày 12 tháng 03 năm 2007 xuống còn 444,4 điểm vào ngày 29 tháng 07 năm 2008, và chạm đáy 235,5 điểm vào ngày 24 tháng 02 năm 2009, tương ứng mức bốc hơi gần 80% giá trị. Sự suy thoái này khiến nhà đầu tư chịu thiệt hại nặng nề do thị trường hoàn toàn thiếu vắng các công cụ phòng ngừa rủi ro khi giá chứng khoán giảm sâu.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận về chứng khoán phái sinh, phân tích thực trạng thị trường vốn Việt Nam và khảo sát kinh nghiệm quản lý, tổ chức giao dịch tại các sở giao dịch hàng đầu Châu Á như Nhật Bản và Hàn Quốc. Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện và lộ trình triển khai các sản phẩm phái sinh chuẩn hóa tại Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào ba sản phẩm trọng điểm: hợp đồng giao sau chỉ số chứng khoán, hợp đồng quyền chọn chỉ số chứng khoán và hợp đồng quyền chọn cổ phiếu.

Đề tài có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, bám sát Đề án phát triển thị trường vốn Việt Nam đến năm 2010 và tầm nhìn đến năm 2020 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt ngày 02 tháng 08 năm 2007. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở luận chứng vững chắc giúp cơ quan quản lý thiết lập các trụ cột bảo vệ thị trường, gia tăng thanh khoản và củng cố niềm tin cho nhà đầu tư trong và ngoài nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết thị trường tài chính hiện đại kết hợp các mô hình định giá phái sinh kinh điển:

• Lý thuyết thị trường hiệu quả (Efficient Market Hypothesis - EMH): Giải thích cơ chế phản ánh thông tin vào giá tài sản cơ sở và vai trò định phá giá tương lai của các hợp đồng phái sinh, hỗ trợ giảm thiểu hiện tượng lệch giá thông qua nghiệp vụ kinh doanh chênh lệch giá (Arbitrage).
• Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại (Modern Portfolio Theory): Minh chứng khả năng tối ưu hóa tỷ suất sinh lời trên mức độ rủi ro khi kết hợp tài sản cơ sở với các công cụ phái sinh để bảo vệ danh mục (Hedging).
• Mô hình định giá tài sản phái sinh: Ứng dụng mô hình Black-Scholes-Merton và mô hình Cost of Carry nhằm xác định giá trị lý thuyết của quyền chọn và hợp đồng giao sau.

Các khái niệm then chốt trong nghiên cứu bao gồm:

• Hợp đồng giao sau chỉ số (Index Futures): Thỏa thuận mang tính nghĩa vụ bắt buộc để mua hoặc bán giá trị một chỉ số chứng khoán vào ngày xác định trong tương lai theo mức giá thỏa thuận trước, thực hiện thanh toán bù trừ hàng ngày bằng tiền mặt.
• Hợp đồng quyền chọn kiểu Châu Âu (European Options): Trao cho người nắm giữ quyền (nhưng không phải nghĩa vụ) được mua hoặc bán tài sản cơ sở tại một mức giá thực hiện xác định vào đúng ngày đáo hạn.
• Cơ chế ký quỹ và vị thế: Quy định về ký quỹ ban đầu (Initial Margin) và ký quỹ duy trì (Maintenance Margin) nhằm bảo đảm khả năng thanh toán, ngăn ngừa rủi ro vỡ nợ dây chuyền.
• Trung tâm thanh toán bù trừ đối tác trung tâm (Central Counterparty - CCP): Định chế đứng ra làm người mua đối với mọi người bán và người bán đối với mọi người mua để triệt tiêu rủi ro đối tác.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận kết hợp giữa nghiên cứu định tính và phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh hệ thống:

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE), Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), Ủy ban Chứng khoán Nhà nước giai đoạn 2000-2009. Nguồn dữ liệu quốc tế được trích xuất từ Sở Giao dịch Chứng khoán Tokyo (TSE) với quy mô 2.373 công ty niêm yết và giá trị giao dịch 576,3 nghìn tỷ Yên, cùng Sở Giao dịch Chứng khoán Hàn Quốc (KRX) với 1.799 công ty niêm yết có giá trị vốn hóa 614 nghìn tỷ KRW trong năm 2008.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn mẫu điển hình có chủ đích từ hai thị trường phát triển vượt bậc tại Châu Á là TSE (Nhật Bản) và KRX (Hàn Quốc). Đây là các thị trường đại diện cho hai cấu trúc vận hành: TSE sở hữu mô hình quản trị minh bạch thuộc khối G7 và KRX là thị trường dẫn đầu thế giới về thanh khoản phái sinh với hơn 2.766 tỷ hợp đồng quyền chọn KOSPI 200 được giao dịch trong năm 2008.
• Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn: Phân tích so sánh thể chế và chuẩn hóa quy trình kỹ thuật. Phương pháp này cho phép nhận diện rõ nét các lỗ hổng quản trị, các sự cố lịch sử như sự sụp đổ thị trường tại Hồng Kông năm 1987 hay Thượng Hải năm 1995, từ đó đúc kết bài học thực tiễn để xây dựng mô hình thích ứng cao với điều kiện sơ khai của Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích dữ liệu thực tế mang lại bốn phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, tính dễ tổn thương của thị trường cơ sở khi thiếu công cụ phòng hộ. Biến động sụt giảm 79,88% của chỉ số VN-Index trong giai đoạn 2007-2009 phản ánh tình trạng bán tháo tiêu cực do nhà đầu tư không có công cụ tự vệ khi thị trường đi xuống. Thị trường một chiều khiến dòng tiền bị rút mạnh thay vì được giữ lại thông qua các vị thế bán khống phòng hộ.

Thứ hai, mối tương quan giữa tính thanh khoản của tài sản cơ sở và sự thành công của sản phẩm phái sinh. Tại Hàn Quốc, chỉ số KOSPI 200 bao gồm 200 cổ phiếu blue-chips chiếm khoảng 90% tổng giá trị vốn hóa thị trường, tạo nền tảng vững chắc để đạt khối lượng giao dịch 66 tỷ hợp đồng tương lai. Tương tự, chỉ số S&P/TOPIX 150 của TSE đại diện xấp xỉ 70% giá trị thị trường vốn Nhật Bản. Điều này khẳng định tài sản cơ sở phải đạt tỷ lệ đại diện vốn hóa từ 60% đến 90% mới bảo đảm thị trường phái sinh vận hành ổn định, tránh nguy cơ thao túng giá.

Thứ ba, chuẩn mực nghiêm ngặt về quản trị rủi ro ký quỹ và ngắt mạch thị trường. Mô hình KRX cho thấy tỷ lệ ký quỹ ban đầu 15% và ký quỹ duy trì 10% đối với hợp đồng chỉ số, cùng mức 18% và 12% đối với quyền chọn cổ phiếu, giúp hệ thống đứng vững trước các cú sốc tài chính toàn cầu năm 2008. KRX duy trì cơ chế tự động tạm ngừng giao dịch 5 phút khi giá hợp đồng biến động chạm ngưỡng 5% so với giá đóng cửa và chênh lệch giá lý thuyết vượt 3%.

Thứ tư, tính tất yếu của mô hình bù trừ thanh toán tập trung độc lập. Mọi giao dịch phái sinh thành công đều yêu cầu sự hiện diện của một Trung tâm thanh toán bù trừ đóng vai trò đối tác trung tâm và quỹ hỗ trợ thanh toán dồi dào nhằm cô lập rủi ro mất khả năng chi trả của từng thành viên.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến tính cấp thiết của chứng khoán phái sinh bắt nguồn từ cấu trúc nhà đầu tư cá nhân chiếm trên 80% giao dịch tại Việt Nam, nhóm đối tượng thường có tâm lý bầy đàn và sử dụng đòn bẩy không an toàn. Khi thị trường đảo chiều, áp lực giải chấp chéo đẩy chỉ số lao dốc không phanh.

Dữ liệu so sánh quốc tế có thể được trình bày rõ nét qua bảng phân tích đối chiếu hệ thống ký quỹ và giới hạn vị thế giữa các sở giao dịch, kết hợp đồ thị trực quan thể hiện mối tương quan giữa biến động giá giao ngay và khối lượng hợp đồng tương lai mở. So sánh với các nghiên cứu tiền nhiệm tại các thị trường mới nổi, việc ra đời thị trường phái sinh không làm suy giảm quy mô của thị trường cơ sở mà ngược lại tạo ra kênh luân chuyển vốn đối ứng, giúp hoàn thiện đường cong lợi suất và hỗ trợ định giá cổ phiếu tiệm cận giá trị thực.

Kinh nghiệm từ cuộc khủng hoảng năm 1995 tại Thượng Hải, nơi sàn giao dịch buộc phải đóng cửa thị trường phái sinh gần 10 năm do thiếu hụt khung pháp lý và năng lực giám sát kỹ thuật, nhấn mạnh rằng Việt Nam không thể đốt cháy giai đoạn. Việc triển khai cần ưu tiên các chỉ số tổng hợp có tính thanh khoản cao trước khi mở rộng ra từng cổ phiếu riêng lẻ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hiện thực hóa mục tiêu vận hành thị trường chứng khoán phái sinh an toàn, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

• Hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ: Xây dựng và ban hành Nghị định của Chính phủ cùng các Thông tư hướng dẫn riêng biệt cho thị trường chứng khoán phái sinh. Thiết lập quy chế giao dịch, công bố thông tin và hệ thống giám sát 2 cấp giữa Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và Sở Giao dịch Chứng khoán. Đơn vị chủ trì: Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước. Thời hạn hoàn thành: Giai đoạn 2010 - 2011. Target: Đạt 100% tỷ lệ bao phủ pháp lý cho các nghiệp vụ phái sinh chuẩn hóa.
• Nâng cấp hạ tầng công nghệ và thiết lập Trung tâm bù trừ CCP: Đầu tư hệ thống giao dịch tự động kết nối trực tuyến đa tầng với các công ty chứng khoán thành viên; xây dựng hệ thống tính toán ký quỹ thời gian thực. Thành lập Quỹ hỗ trợ thanh toán với sự đóng góp bắt buộc hàng năm từ các thành viên thanh toán nhằm ngăn ngừa rủi ro mất khả năng thanh toán. Đơn vị thực hiện: HOSE phối hợp với Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam (VSD). Target: Độ trễ xử lý lệnh dưới 1 giây, kiểm soát 100% tài khoản ký quỹ.
• Chuẩn hóa bộ chỉ số tài sản cơ sở: Nghiên cứu và công bố bộ chỉ số chứng khoán mới đại diện cho 30 doanh nghiệp niêm yết hàng đầu có tính thanh khoản và vốn hóa vượt trội (chiếm 60-70% vốn hóa toàn sàn HOSE), đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe về quản trị công ty và tính minh bạch thông tin để làm tài sản cơ sở. Đơn vị thực hiện: Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh.
• Đào tạo nguồn nhân lực và chuẩn hóa hội viên: Ban hành quy chuẩn bắt buộc về vốn tối thiểu và hệ thống kiểm soát rủi ro đối với công ty chứng khoán muốn trở thành thành viên giao dịch phái sinh. Triển khai các khóa đào tạo cấp chứng chỉ chuyên môn cho tối thiểu 80% đội ngũ môi giới, quản lý quỹ và tổ chức phổ biến kiến thức phòng vệ rủi ro cho nhà đầu tư đại chúng trước năm 2013.

Lộ trình thực hiện được phân kỳ theo 3 giai đoạn:

• Giai đoạn chuẩn bị (2010 - 2011): Hoàn thiện thể chế pháp lý, nghiên cứu thiết kế hợp đồng và cấu trúc bộ chỉ số cơ sở.
• Giai đoạn thiết lập và thử nghiệm (2012 - 2013): Lắp đặt hạ tầng CNTT, kết nối kỹ thuật thử nghiệm hệ thống bù trừ CCP với các thành viên.
• Giai đoạn vận hành chính thức (Quý 1 năm 2014): Khai trương giao dịch hợp đồng giao sau chỉ số và hợp đồng quyền chọn chỉ số, từng bước mở rộng sang quyền chọn cổ phiếu riêng lẻ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan hoạch định chính sách và quản lý nhà nước: Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước sử dụng công trình như tài liệu tham khảo thực tiễn để xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật, thiết lập hạn mức vị thế, tỷ lệ ký quỹ an toàn và cơ chế thanh tra, giám sát liên thị trường.
• Các đơn vị tổ chức thị trường và lưu ký: Ban điều hành HOSE, HNX và VSD áp dụng các phân tích chi tiết về quy mô hợp đồng, bước giá, biên độ dao động và cơ chế vận hành quỹ hỗ trợ thanh toán để thiết kế quy chế vận hành sàn giao dịch phái sinh chuyên biệt.
• Các định chế tài chính trung gian: Công ty chứng khoán, ngân hàng thương mại, công ty quản lý quỹ khai thác mô hình quản trị tài khoản ký quỹ ban đầu, quy trình thanh lý vị thế bắt buộc và định hướng phát triển sản phẩm phòng hộ danh mục cho khách hàng tổ chức.
• Giới học thuật, giảng viên và nhà đầu tư cá nhân: Giảng viên, sinh viên các chuyên ngành Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuyên sâu về công cụ phái sinh; nhà đầu tư cá nhân tiếp cận các chiến lược phòng ngừa rủi ro giảm giá và tối ưu hóa đòn bẩy tài chính an toàn.

Câu hỏi thường gặp

• Hợp đồng giao sau chỉ số chứng khoán khác gì so với giao dịch cổ phiếu thông thường? Giao dịch cổ phiếu thông thường đòi hỏi nhà đầu tư phải sở hữu 100% tiền mặt hoặc thông qua vay ký quỹ giới hạn và chỉ có thể sinh lời khi giá tăng. Trong khi đó, hợp đồng giao sau chỉ số cho phép giao dịch hai chiều với tỷ lệ đòn bẩy cao, chỉ cần nộp khoản ký quỹ ban đầu khoảng 10% đến 15% tổng giá trị danh mục và thực hiện thanh toán chênh lệch lãi lỗ hàng ngày bằng tiền mặt.

• Cơ chế ký quỹ trong giao dịch chứng khoán phái sinh vận hành như thế nào? Nhà đầu tư phải nộp ký quỹ ban đầu trước khi mở vị thế mua hoặc bán. Vào cuối mỗi ngày, hệ thống bù trừ sẽ định giá lại vị thế theo giá thanh toán hàng ngày. Nếu giá trị tài sản ròng rơi xuống dưới mức ký quỹ duy trì do biến động bất lợi, nhà đầu tư buộc phải nộp tiền bổ sung về mức ban đầu, nếu không công ty môi giới sẽ chủ động đóng vị thế để giải trừ rủi ro.

• Tại sao Việt Nam cần triển khai hợp đồng chỉ số trước hợp đồng quyền chọn cổ phiếu riêng lẻ? Chỉ số chứng khoán tổng hợp đại diện cho rổ cổ phiếu lớn nên có tính thanh khoản cao, giảm thiểu triệt để nguy cơ thao túng giá từ các nhóm lợi ích so với từng mã cổ phiếu đơn lẻ. Kinh nghiệm từ sàn Tokyo (TSE) và sàn Hàn Quốc (KRX) chứng minh việc vận hành hợp đồng tương lai chỉ số trước giúp thị trường tích lũy kinh nghiệm quản trị rủi ro thanh toán trước khi mở rộng.

• Trung tâm thanh toán bù trừ (CCP) đóng vai trò gì trong việc phòng ngừa rủi ro hệ thống? CCP triệt tiêu rủi ro đối tác bằng cách đứng giữa mọi giao dịch, cam kết thực hiện hợp đồng ngay cả khi một bên mất khả năng chi trả. Thông qua việc quản lý tài khoản ký quỹ tách biệt và thiết lập Quỹ hỗ trợ thanh toán đóng góp từ các hội viên, CCP ngăn chặn nguy cơ đổ vỡ dây chuyền từng gây tê liệt thị trường Hồng Kông năm 1987.

• Lộ trình triển khai thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam gồm những giai đoạn nào? Lộ trình được đề xuất gồm 3 giai đoạn chặt chẽ: Giai đoạn 1 (2010 - 2011) tập trung hoàn thiện khung pháp lý và thiết lập bộ chỉ số cơ sở; Giai đoạn 2 (2012 - 2013) xây dựng hạ tầng công nghệ và vận hành thử nghiệm hệ thống bù trừ; Giai đoạn 3 (Quý 1 năm 2014) chính thức khai trương sản phẩm hợp đồng tương lai chỉ số và mở rộng dần sản phẩm.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện lý luận về thị trường chứng khoán phái sinh, phân tích sâu sắc các công cụ giao sau chỉ số, quyền chọn chỉ số và quyền chọn cổ phiếu.
• Phân tích thực chứng giai đoạn 2007-2009 cho thấy sự sụt giảm 79,88% của chỉ số VN-Index là minh chứng rõ rệt cho tính cấp thiết phải sớm xây dựng công cụ phòng vệ rủi ro.
• Đúc kết thành công từ các mô hình quốc tế tiên tiến như TSE Nhật Bản và KRX Hàn Quốc, luận văn đề xuất mô hình giao dịch chuẩn hóa kết hợp cơ chế thanh toán bù trừ đối tác trung tâm CCP hiện đại.
• Thiết lập lộ trình 3 giai đoạn khả thi từ khâu chuẩn bị pháp lý (2010-2011), thử nghiệm hạ tầng kỹ thuật (2012-2013) đến vận hành chính thức vào Quý 1 năm 2014.
• Đóng góp hệ thống giải pháp đồng bộ về thể chế, chỉ số tài sản cơ sở và đào tạo thị trường, tạo tiền đề vững chắc thúc đẩy thị trường vốn Việt Nam phát triển bền vững và hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: HỢP ðỒNG QUYỀN CHỌN VÀ HỢP ðỒNG GIAO SAU CHỨNG KHOÁN Như ñã trình bày trong phần mở ñầu, do quy mô thị trường chứng khoán Việt Nam còn nhỏ bé so với thị trường chứng khoán của các nước trên thế giới nên ñề tài chỉ tập trung nghiên cứu ba loại công cụ chứng khoán phái sinh phổ biến trên thế giới ñó là: Hợp ñồng giao sau chỉ số chứng khoán, hợp ñồng quyền chọn chỉ số chứng khoán, hợp ñồng quyền chọn cổ phiếu. Trong chương này, chúng ta sẽ tìm hiểu lịch sử phát triển của thị trường quyền chọn và giao sau chứng khoán, khái niệm, ñặc ñiểm, các ñặc tính cơ bản của từng loại hợp ñồng cũng như cấu trúc và cơ chế giao dịch của thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh.1 Lịch sử phát triển thị trường quyền chọn và giao sau chứng khoán 1.1 Lịch sử phát triển thị trường giao sau chứng khoán Thị trường giao sau có nguồn gốc từ thời Trung cổ tại Châu Âu, ñó là mối quan hệ ñược hình thành giữa các thương nhân và người nông dân. Vào những năm mất mùa, người nông dân thường trữ hàng làm giá cả tăng cao ñiều này gây khó khăn cho các thương nhân và ngược lại vào những năm ñược mùa các thương nhân thường dìm giá xuống gây khó khăn cho người nông dân. Vì vậy, ñể tránh tình trạng ñó các thương nhân và người nông dân ñã gặp nhau trước mỗi mùa vụ ñể thỏa thuận trước giá cả.

Tuy nhiên, thị trường giao sau hiện ñại nhìn chung bắt nguồn từ sự thành lập Hội ñồng Thương mại Chicago (CBOT) vào năm 1948. Vào những năm 1840, Chicago nhanh chóng trở thành trung tâm thương mại lớn của Mỹ, những người nông dân trồng ngũ cốc từ khắp nơi quy tụ về Chicago ñể bán sản phẩm của họ và hoạt ñộng này diễn ra rất sôi nổi, hơn nữa việc sản xuất ngũ cốc có tính chất mùa vụ nên các kho bãi của thành phố không ñủ ñể dự trữ cho nguồn cung khi mùa thu hoạch ñến và giá cả thường giảm ñáng kể vào thời kỳ này. ðến năm 1848, các thương gia bước ñầu làm nhẹ bớt vấn ñề này bằng cách thành lập The Chicago Board of Trade (CBOT) một Sở hàng hóa của Chicago, CBOT lúc ñầu ñược tổ chức với mục ñích chuẩn hóa số lượng và LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 chất lượng ngũ cốc, một vài năm sau ñó hợp ñồng kỳ hạn ñầu tiên xuất hiện cho phép người nông dân có thể giao ngũ cốc vào một ngày trong tương lai với một giá ñược xác ñịnh trước. Không dừng lại ñó, ñến năm 1874 Chicago Product Exchange ñược thành lập và năm 1898 ñổi tên thành Chicago Mercantile Exchange – CME một sàn giao dịch hàng hóa Chicago cho phép giao dịch thêm một số loại nông sản khác và hiện nay là sàn giao dịch hợp ñồng giao sau lớn thứ hai thế giới.

ðến năm 1972, thị trường tiền tệ quốc tế ñược thành lập (International Monetary Market – IMM), ñây là một chi nhánh của CME chuyên giao dịch hợp ñồng giao sau các ngoại tệ. ðến năm 1977 CBOT bắt ñầu cho giao dịch giao sau Trái phiếu kho bạc T-Bond Mỹ, ñây là loại hợp ñồng giao sau thành công nhất trong các thời kỳ, trong vòng một vài năm công cụ này trở thành hợp ñồng giao dịch năng ñộng nhất và vượt qua cả hợp ñồng giao sau ngũ cốc. Vào ngày 16/02/1982, Hội ñồng Thương mại Thành phố Kansas ñã khai trương các hợp ñồng giao sau chỉ số Value Line, sau ñó các hợp ñồng giao sau chỉ số ñã có mặt tại các sàn giao dịch khác. Có thể nói hợp ñồng giao sau chỉ số chứng khoán ñã thành công vang dội khắp toàn cầu và hiện nay hầu hết các nước phát triển ñều có sàn giao dịch giao sau riêng cho các hợp ñồng chỉ số chứng khoán và phổ biến nhất là Anh, Pháp, Nhật, Hồng Kông.

Tuy nhiên, ñối với hợp ñồng giao sau cổ phiếu thì ít phổ biến bằng chỉ diễn ra sôi ñộng tại một số nước và ñến tháng 11/2002 thì hợp ñồng giao sau cổ phiếu mới ñược giới thiệu tại Mỹ.2 Lịch sử phát triển thị trường quyền chọn chứng khoán Hệ thống thị trường quyền chọn hiện nay có nguồn gốc từ thế kỷ 19, trong những năm ñầu của thập niên 1900, một nhóm các công ty gọi là Hiệp hội các Nhà môi giới và kinh doanh quyền chọn mua và quyền chọn bán ñã thành lập thị trường các quyền chọn, theo ñó một người muốn mua quyền chọn thì một thành viên của hiệp hội này sẽ tìm một người khác muốn bán ñể ký hợp ñồng, nếu công ty thành viên không tìm ñược người bán thì tự công ty sẽ tự bán quyền LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vì vậy, công ty thành viên có thể vừa là nhà môi giới vừa là người thực hiện vị thế giao dịch. Tuy nhiên, thị trường này tồn tại một số khuyết ñiểm như: + Không cung cấp cho người nắm giữ quyền chọn cơ hội bán quyền chọn cho một người khác trước khi quyền chọn ñáo hạn do các quyền chọn ñược thiết kế ñể ñược nắm giữ cho ñến khi ñáo hạn. Vì vậy, tính thanh khoản của hợp ñồng quyền chọn rất thấp.

+ Việc thực hiện hợp ñồng của người bán chỉ ñược ñảm bảo bởi công ty môi giới kiêm kinh doanh, nếu người bán hoặc công ty môi giới bị phá sản thì người nắm giữ quyền chọn gặp nhiều rủi ro. + Chi phí giao dịch tương ñối cao do các giao dịch ñược thực hiện ñơn lẻ, mất nhiều thời gian và hoàn toàn phụ thuộc vào công ty môi giới kiêm kinh doanh. ðến năm 1973, một thay ñổi mang tính cách mạng trong thế giới quyền chọn. Sàn giao dịch CBOT ñã tổ chức một sàn giao dịch riêng cho giao dịch quyền chọn cổ phiếu và sàn này có tên là Chicago Board Options Exchange (CBOE) và mở cửa giao dịch quyền chọn mua vào ngày 26/04/1973, hợp ñồng quyền chọn bán ñầu tiên ñưa vào giao dịch trong tháng 06/1977.

CBOE ñã tạo ra một thị trường trung tâm cho các hợp ñồng quyền chọn bằng việc tiêu chuẩn hóa các kỳ hạn và ñiều kiện của hơp ñồng quyền chọn, nó làm tăng tính thanh khoản của thị trường. ðiều quan trọng nhất là CBOE ñã bổ sung một trung tâm thanh toán ñể ñảm bảo cho người mua rằng người bán sẽ thực hiện ñầy ñủ nghĩa vụ theo hợp ñồng, ñiều này khiến quyền chọn hấp dẫn hơn ñối với công chúng. Kể từ ñó, nhiều sàn giao dịch chứng khoán và các sàn giao dịch giao sau ñều giao dịch quyền chọn và hiện nay quyền chọn chứng khoán ñã ñược giao dịch tại hầu hết tại các nước ñang phát triển.2 Lợi ích của chứng khoán phái sinh; bao gồm: • Công cụ quản lý rủi ro trên thị trường chứng khoán: bằng việc kết hợp mua bán chứng khoán cơ sở và chứng khoán phái sinh, nhà ñầu tư có thể hạn chế rủi ro của mình khi giá cả chứng khoán cơ sở biến ñộng bất lợi. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 • Chỉ báo giá tương lai cho thị trường chứng khoán cơ sở: Căn cứ trên diễn biến của thị trường CKPS, nhà ñầu tư có thể ñưa ra những dự báo cho TTCK cơ sở.

Từ ñó, giúp nhà ñầu tư có thể chủ ñộng thực hiện các chiến lược giao dịch của mình. Ngoài ra, do có mối liên hệ mật thiết giữa 2 thị trường nên bất cứ một sự chênh lệch giá giữa 2 thị trường sẽ tạo cơ hội cho giao dịch Arbitrage, từ ñó chênh lệch giá sẽ bị giảm thiểu và giúp cho giá của chứng khoán cơ sở ñược ñịnh giá chính xác hơn. • Tạo ra ñòn bẩy lớn: khi giao dịch CKPS nhà ñầu tư có thể sử dụng một số tiền nhỏ ñể thực hiện một khoản ñầu tư có giá trị lớn hơn rất nhiều. Thay vì phải bỏ ra một khoản tiền lớn ñể ñầu tư vào cổ phiếu hay trái phiếu, sau ñó ñợi giá cổ phiếu, trái phiếu tăng cao rồi bán ñể hưởng chênh lệch thì việc ñầu tư vào CKPS giúp nhà ñầu tư chỉ bỏ ra một khoản tiền nhỏ ban ñầu (ký quỹ hay trả phí quyền chọn) nhưng có thể nắm giữ một vị thế với số lượng cổ phiếu, trái phiếu rất lớn.

Nếu xu hướng thị trường diễn biến thuận lợi thì nhà ñầu tư có thể kiếm ñược một khoản chênh lệch lớn từ vị thế mà họ nắm giữ. Do ñó, việc phát triển CKPS có thể ñáp ứng ñược mong ñợi của các nhà ñầu tư cá nhân, nhỏ lẻ vốn chiếm ña số trên TTCK Việt Nam. • Góp phần thúc ñẩy thị trường chứng khoán cơ sở phát triển: Với vai trò là một công cụ bảo vệ lợi nhuận và giảm thiểu rủi ro, CKPS tạo tâm lý an toàn khi ñầu tư vào cổ phiếu, trái phiếu, từ ñó giúp cho nhiều nhà ñầu tư mạnh dạn tham gia vào thị trường, làm cầu hàng hóa chứng khoán tăng. ðiều này làm cho cơ hội phát triển, mở rộng thị trường là rất lớn.3 Hợp ñồng giao sau chỉ số chứng khoán, quyền chọn chỉ số chứng khoán, quyền chọn cổ phiếu.1 Hợp ñồng giao sau chỉ số chứng khoán Hợp ñồng giao sau chỉ số chứng khoán là một hợp ñồng giữa hai bên (người mua và người bán) ñể mua hoặc bán một chỉ số chứng khoán vào một ngày trong tương lai với giá ñã ñược xác ñịnh vào ngày hôm nay.

Người bán và người mua hợp ñồng có nghĩa vụ giao và nhận hàng khi hợp LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 11 ñồng ñáo hạn, tuy nhiên khi hợp ñồng ñáo hạn không có bất cứ việc giao nhận nào xảy ra vì hợp ñồng giao sau chỉ số chứng khoán ñược thanh toán bằng tiền mặt. Chỉ số chứng khoán là số liệu phản ánh giá trị tổng hợp của các cổ phiếu thành phần. ðây là một công cụ ñể ñại diện cho thuộc tính của các cổ phiếu thành phần vốn có sự tương ñồng với nhau về nhiều mặt, như giao dịch trên cùng một sàn, nằm trong cùng một ngành hay có qui mô vốn hoá thị trường tương tự nhau. - Ví dụ về một giao dịch hợp ñồng giao sau chỉ số chứng khoán: Vào ngày 01/04/2009, Sàn giao dịch niêm yết và giao dịch hợp ñồng giao sau chỉ số chứng khoán F với ngày ñáo hạn là ngày 31/05/2009.

Giả sử chỉ số chứng khoán XYZ ñang ở mức 600 ñiểm và là chứng khoán cơ sở của Hợp ñồng giao sau F. Nhà ñầu tư A nghĩ rằng chỉ số chứng khoán XYZ sẽ giảm trong thời gian tới, A quyết ñịnh tham gia Hợp ñồng giao sau chỉ số chứng khoán bằng cách bán 1000 Hợp ñồng F ở mức 600 ñiểm. Ngày 10/04/2009, chỉ số XYZ giảm xuống ở mức 580 ñiểm.