CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH ĐẠO TẠO NGHỀ CHO THANH NIÊN 1. Khái niệm, đặc điểm đào tạo nghề 1. Khái niệm Nghề Có khá nhiều diễn đạt về khái niệm nghề. Theo tác giả hiểu “Nghề là một hình thức được thể hiện bằng những kiến thức lý thuyết đã học và thực hành để hoàn thành những công việc nhất định.
Ngoài ra “Nghề”còn là một hoạt động lao động trong đó, khi được đào tạo, người học có được kiến thức, kỹ năng để làm ra các loại sản phẩm đáp ứng được nhu cầu của con người. Danh mục về diễn giải khái niệm nghề có thể rất dài, nhưng tựu trung lại, nghề nghiệp trong xã hội không phải là một cái gì cố định, cứng nhắc. Nghề nghiệp như một cơ thể sống, có sinh trưởng có phát triển và chết đi. Bên cạnh đó, rất nhiều nghề đã có thời kỳ gần như không thể thiếu trong đời sống xã hội trước đây nay đã mất đi, từ những nghề hoàn toàn thủ công, lao động chân tay (như nghề đóng cối xay lúa tồn tại hàng vài thế kỷ, nhưng khi máy xay sát được đưa vào hoạt động thì nghề này không còn nữa) hoặc sử dụng công nghệ ở trình độ thấp (như nghề trực tổng đài điện thoại tại các cơ quan để nối đến các máy lẻ đã mất đi nhiều năm nay khi công nghệ viễn thông phát triển).
Nghề bao gồm nhiều chuyên môn khác nhau. Mỗi chuyên môn là kiến thức, kỹ nẵng trong một lĩnh vực cụ thể và nhất định, nó được hiểu như là một lĩnh vực lao động sản xuất nhỏ hẹp, con người bằng năng lực thể chất và tinh thần của mình làm ra những giá trị vật chất (thực phẩm, lương thực, công cụ lao động…) hoặc giá trị tinh thần (sách báo, phim ảnh, âm nhạc, tranh 9 vẽ…) Từ các cách hiểu trên cho thấy nghề là kết quả của sự phân công lao động xã hội, xã hội phát triển thì ngành nghề cũng thay đổi theo.Và dưới góc độ đào tạo, nghề là toàn bộ các kiến thức, kỹ năng, thái độ, kinh nghiệm nghề nghiệp và các phẩm chất khác. Muốn trở thành một nghề thì ít nhất cũng phải trải qua đào tạo, cho dù là đào tạo dài hạn, bài bản; hoặc hướng dẫn kèm cặp. Xuất phát từ quan niệm như vậy, có tác giả phân loại nghề thành hai nhóm là nghề qua đào tạo và nghề xã hội.
Nghề đào tạo là nghề mà muốn nắm vững nó, con người phải có trình độ văn hóa nhất định, được đào tạo hệ thống, bằng nhiều hình thức và được nhận bằng hoặc chứng chỉ. Các nghề được đào tạo được phân biệt với nhau qua các yêu cầu về nội dung chương trình, mức độ chuyên môn và thời gian cần thiết để đào tạo. Nghề xã hội là nghề được hình thành một cách tự phát theo nhu cầu của đời sống xã hội, thường được đào tạo với các chương trình đào tạo ngắn hạn, cũng có thể thực hiện thông qua hướng dẫn, kèm cặp hoặc truyền nghề. Trong hệ thống nghề đào tạo có hai dạng: đào tạo lao động kỹ thuật hệ thực hành và đào tạo lao động chuyên môn, hệ kiến thức hàn lâm.
Lao động chuyên môn, hệ kiến thức hàn lâm bao gồm chủ yếu là lao động qua đào tạo ở cấp trình độ đại học, sau đại học, đào tạo thuộc hệ đào tạo nặng hơn về kiến thức hàn lâm, kiến thức lý thuyết và làm các công việc như: nghiên cứu khoa học, phân tích – thống kê kinh tế, giảng viên các trường đại học (không bao gồm các giảng viên kỹ thuật hệ thực hành), nhà quản lý, chuyên gia thuộc các lĩnh vực kinh tế - xã hội khác nhau… Lao động kỹ thuật hệ thực hành là lao động đã được đào tạo qua các cấp trình độ nghề kỹ thuật (dạy nghề), trung cấp kỹ thuật, cao đẳng kỹ thuật 10 thực hành, đại học kỹ thuật thực hành, sau đại học kỹ thuật thực hành. Hệ thống đào tạo này thực hiện việc đào tạo các chuyên ngành về kỹ thuật, công nghệ, nghiệp vụ nhưng đào tạo nặng hơn về thực hành. Lao động này làm các công việc như: kỹ sư công nghệ, kỹ sư kinh tế, kỹ thuật viên, kỹ sư chỉ đạo sản xuất, công nhân kỹ thuật Như vậy có rất nhiều nghề trong xã hội, trong khuôn khổ luận văn chỉ nghiên cứu nghề trong hệ thống nghề được đào tạo tại các cơ sở dạy nghề của địa phương bao gồm công nhân kỹ thuật được đào tạo chính quy tại các trường, lớp dạy nghề; nhân viên nghiệp vụ và phổ cập nghề cho người lao động. Đào tạo nghề Khái niệm đào tạo thường gắn với giáo dục, nhưng hai phạm trù vẫn có một số sự khác nhau tương đối.
Giáo dục được hiểu là các hoạt động và tác động hướng vào sự rèn luyện và phát triển năng lực và phẩm chất ở con người để trở nên có giá trị tích cực đối với xã hội và có thể giúp con người phát triển nhân cách đầy đủ nhất. Hay nói cách khác, giáo dục còn là quá trình khơi gợi các tiềm năng sẵn có trong mỗi con người, góp phần nâng cao các năng lực và phẩm chất cá nhân của cả thầy và trò theo hướng hoàn thiện hơn, đáp ứng các yêu cầu tồn tại và phát triển trong xã hội loài người đương đại. Thứ nhất, theo từ điển Tiếng Việt, “đào tạo” được hiểu là việc giúp con người hình thành những năng lực theo những tiêu chuẩn nhất định”. Thứ hai, “Đào tạo” người lao động để họ có thể đảm nhận được một công việc nhất định thì họ phải trang bị những kiến thức nhất định về mặt chuyên môn, nghiệp vụ cho mình”.
Thứ ba, từ góc nhìn của các nhà giáo dục và đào tạo Việt Nam, khái 11 niệm tương đối đầy đủ là: “Đào tạo” là quá trình hoạt động có mục đích, có tổ chức nhằm đạt được các kiến thức, kỹ năng và kỹ xảo trong lý thuyết và thực tiễn, hoặc kinh nghiệm đúc kết từ thực tiễn bản thân để hướng người đào tạo có năng lực, kỹ năng thực hiện chuyên môn cụ thể. Hay nói cách khác, đào tạo đề cập đến việc dạy các kiến thức, kỹ năng thực hành, nghề nghiệp liên quan đến một lĩnh vực cụ thể nào đó, để người học nắm vững những tri thứ, lĩnh hội và vận dụng được các kĩ năng nghề nghiệp một cách chính xác và có hệ thống để giúp cho người học có khả năng đảm nhận được một công việc nhất địnhvà có thể thích nghi với cuộc sống. Giáo dục và đào tạo cùng có điểm chung là đều hướng vào việc trang bị kiến thức kỹ năng để phát triển năng lực của người lao động. Tuy nhiên, trong giáo dục nhằm vào những năng lực rộng lớn còn đào tạo lại nhằm vào những năng lực cụ thể để người lao động đảm nhận công việc xác định, thường đào tạo đề cập đến giai đoạn sau, khi một người đã đạt đến một độ tuổi nhất định, có một trình độ nhất định.
“Đào tạo” có thể có nhiều hình thức: đào tạo lại; tự đào tạo. Khái niệm đào tạo nghề cho thanh niên Đào tạo nghề cho thanh niên là tạo ra một môi trường hình thành nơi làm việc và đào tạo lao động thanh niên phù hợp nơi làm việc đó, để có việc làm chất lượng, đảm bảo nhu cầu của người sử dụng lao đồng thời đáp ứng được mục đích của đơn vị sử dụng lao động. Với quan điểm trên thì hoạt động đào tạo nghề không chỉ là chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước mà còn là trách nhiệm của các cơ quan doanh nghiệp, của xã hội và ngay đối với bản thân người lao động. + Là quá trình đào tạo cho lao động trẻ có kỹ năng phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động.
12 + Là các biện pháp hỗ trợ thanh niên có thể tự tạo ra việc làm cho bản thân mình nhằm nuôi sống gia đình và có ích cho xã hội. * Đặc điểm thanh niên và đào tạo nghề cho thanh niên Để đào tạo nghề cho thanh niên cần nghiên cứu những nét đặc trưng của xu hướng việc làm và đặc điểm thị trường lao động. Thứ nhất, xu hướng việc làm thanh niên: + Ngày nay do áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ mới nên có xu hướng giảm việc làm của lao động có trình độ thấp, đặc biệt là trong nông nghiệp và những ngành, nghề truyền thống đang giảm dần ngược lại việc làm cho các nhu cầu xây dựng kết cấu hạ tầng, phát triển các khu công nghiệp, khu chế xuất, vùng kinh tế trọng điểm ngày càng tăng… Thứ hai, đặc điểm thị trường lao động: + Hiện nay thì nguồn cung lao động quá cao trong khi cầu lao động lại thấp. + Hầu hết thanh niên không được học nghề hoặc không muốn học nghề , do vậy tỷ lệ qua đào tạo thấp, đa số thanh niên không tiếp cận được các cơ hội đào tạo nghề nghiệp trước khi xin việc làm phù hợp.
+ Ngược lại với những người được đào tạo thì cũng vẫn gặp phải vấn đề khó khăn do nội dung đào tạo không đáp ứng được yêu cầu của thị trường lao động. + Hơn nữa thanh niên thời nay họ chưa đủ thời gian để tích luỹ kinh nghiệm, vì vậy khi vào thị trường lao động họ phải thực sự yêu nghề và chăm chỉ làm việc học hỏi, xảy ra vấn đề cạnh tranh với những lao động có nhiều kinh nghiệm hơn trong nghề nghiệp. * Vai trò của đào tạo nghề cho thanh niên 13 Chính sách đào tạo nghề vừa có ý nghĩa về mặt chính trị - xã hội, vừa có ý nghĩa về mặt kinh tế, cũng như giáo dục con người. Việc xây dựng kế hoạch, hoạch định và thực hiện không tốt các chính sách đào tạo nghề sẽ dẫn đến những thiệt hại, những hậu quả trực tiếp cả về chính trị và xã hội, kinh tế cho đất nước.
Đào tạo nghề là một trong những giải pháp mang tính đột phá cho mỗi địa phương nhằm nâng cao chất lượng nguồn lực “mềm“ và giữ vai trò trọng yếu trong phát triển kinh tế - xã hội của địa phương mình. Thứ nhất, Muốn tạo nhiều việc làm tạo điều kiện cho thanh niên dễ dàng lựa chọn công việc phù hợp, tạo năng suất cao hơn và có cơ hội nhận được thu nhập cao hơn thì đào tạo nghề phải đảm bảo việc làm cho thanh niên tham gia hoạt động kinh tế, kết nối họ vào các lĩnh vực sản xuất và dịch vụ, tạo khả năng cho họ nhận được những khoản thu nhập thiết yếu để tái sản xuất sức lao động của chính bản thân mình, cũng như nuôi sống gia đình mình.