chương 1) Ô nhiễm môi trường được coi như là một chi phí ngoại ứng, vì nền kinh tế là một hệ thống mở. Cả ba quá trình căn bản của hệ thống này (khai thác, chế biến/sản xuất và tiêu thụ) đều bao gồm việc phát sinh chất thải, mà cuối cùng rồi cũng sẽ tìm đường trở về với môi trường chung quanh (không khí, nước, đất). Quá nhiều chất thải không đúng chỗ, đúng lúc (hoặc kéo dài quá lâu) sẽ gây ra những thay đổi về sinh học cũng như những thay đổi khác trong môi trường (gọi là nhiễm độc). Chính những sự nhiễm độc này sau đó có thể gây hại đến súc vật, cây cỏ và hệ sinh thái, ảnh hưởng đến sức khỏe con người.
Về mặt kinh tế thì đã có một sự mất mát phúc lợi không đền bù được do phải chịu một chi phí ngoại ứng (từ việc nguy hại đến sức khỏe, nguy cơ tử vong, mất các cơ hội được vui chơi, giải trí) liên quan đến việc các chất thải bị thải vào không khí, nguồn đất và nước. Các công trình nghiên cứu của Malthus (1978), Ricardo (1817) và Marx (1867) đã chỉ ra một điều mang ý nghĩa rất thực tế và tối hậu là: Các hoạt động kinh tế bị giới TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 hạn bởi khả năng của môi trường chung quanh. Như vậy, để đạt được mục tiêu lợi nhuận, các nhà sản xuất đã cố tình giảm thiểu các chi phí sản xuất, đặc biệt là chi phí để xử lý ô nhiễm. Theo Malthus, khi vấn đề ô nhiễm môi trường vượt quá các “giới hạn tương đối” và “tuyệt đối” hay sự khan hiếm gia tăng, thì các chi phí khai thác (kể cả chi phí ô nhiễm sẽ gia tăng), dẫn tới tình trạng dậm chân tại chỗ và rơi vào vòng luẩn quẩn là một kết quả không thể tránh khỏi.Kerry Turner, David Pearce & Ian Bateman, – Giáo trình Kinh Tế Môi trường).
Một số dạng ô nhiễm môi trường thường gặp Ô nhiễm không khí Ô nhiễm không khí là sự có mặt một chất lạ hoặc một sự biến đổi quan trọng trong thành phần không khí, làm cho không khí không sạch hoặc gây ra sự tỏa mùi, có mùi khó chịu, giảm tầm nhìn xa do bụi. Có 5 loại chất thải khí chủ yếu được thải ra gây ô nhiễm khí quyển, gồm: (1) Cacbon ô xít (độc hại đối với động vật) – phát sinh từ các phương tiện giao thông vận tải và từ ngành công nghiệp; (2) Oxit lưu huỳnh (có thể gây hại cho cả động và thực vật) chủ yếu hình thành do đốt cháy các nhiên liệu như than và dầu; (3) Ôxit Nito (có thể làm thương tổn phổi con người và giảm sự tăng trưởng cây cối), chủ yếu được tạo ra từ các phương tiện giao thông vận tải và từ việc đốt cháy tại chỗ như trong các nhà máy nhiệt điện; (4) Hydro cacbon – khi kết hợp với Ôxit nito và tia cực tím tạo thành một loại sương hóa dầu, tạo ra các triệu chứng khó thở, ngứa, chảy nước mắt ở người; (5) Các hợp chất không đồng nhất của các chất rắn và lỏng lơ lửng trong không khí, chủ yếu là bụi, tàn tro và chất chì trong khí thải của các phương tiện giao thông vận tải, làm giảm tầm nhìn và có thể gây hại trực tiếp cho con người. Ô nhiễm nguồn nƣớc Xảy ra khi nước bề mặt chảy qua rác thải sinh hoạt, nước rác công nghiệp, các chất ô nhiễm trên mặt đất, rồi thấm xuống nước ngầm. Ô nhiễm nước là sự thay đổi theo TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 10 chiều xấu đi các tính chất vật lý – hoá học – sinh học của nước, với sự xuất hiện các chất lạ ở thể lỏng, rắn làm cho nguồn nước trở nên độc hại với con người và sinh vật, làm giảm độ đa dạng sinh vật trong nước.
Ô nhiễm nước có nguyên nhân từ các loại chất thải và nước thải công nghiệp được thải ra lưu vực các con sông mà chưa qua xử lí đúng mức; các loại phân bón hoá học và thuốc trừ sâu ngấm vào nguồn nước ngầm và nước ao hồ; nước thải sinh hoạt được thải ra từ các khu dân cư ven sông. Ô nhiễm đất Xảy ra khi đất bị nhiễm các chất hóa học độc hại do các hoạt động chủ động của con người làm thay đổi các nhân tố sinh thái vượt qua những giới hạn cho phép của các quần xã sống trong đất. Người ta có thể phân loại đất bị ô nhiễm theo các nguồn gốc phát sinh hoặc theo các tác nhân gây ô nhiễm như: ô nhiễm đất do các chất thải sinh hoạt; do chất thải công nghiệp; do hoạt động nông nghiệp. Các lý do khiến môi trườngbị ô nhiễm 1.
Đặc tính của môi trường: Điều gì khiến cho môi trường vốn là nơi đem lại lợi ích cho người sản xuất và tiêu dùng lại bị biến thành nơi chứa rác thải? Thông thường, ô nhiễm bắt nguồn từ một hoặc cả 2 nhân tố cơ bản sau: (1) không ai có quyền sở hữu hoặc thực hiện quyền đó trong môi trường bị ô nhiễm; (2) đặc điểm tiêu dùng tập thể của môi trường Đa số hàng hóa về môi trường mang tính chất “ hàng hóa công” - không tranh giành và không loại trừ. Có nghĩa là khi món hàng được một người tiêu thụ, nó không làm giảm đi phần tiêu thụ của những người khác, và một người không thể ngăn cản người khác tiêu thụ hàng hóa đó. Nếu không ai sở hữu một phần nào đó của môi trường hoặc là người sở hữu môi trường không thể tự mình hoặc thông qua người khác để kiểm soát môi trường của mình, người ta hoàn toàn có thể sử dụng sông hồ; không khí, đất làm nơi xả rác tự do mà không bị ai đánh phí. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 11 Bên cạnh đó, có nhiều yếu tố của môi trường được sử dụng một cách tập thể.
Việc xác định giá trị của không khí mà một người hay một nhà cơ sở sản xuất là rất khó; khó có thể đánh giá giá trị của không khí bị mất đi do một cơ sở sản xuất gây ô nhiễm, vì đồng thời có nhiều cơ sở khác, nhiều tác nhân khác gây ô nhiễm không khí. Nếu không thể tính toán được giá trị của môi trường đem lại cho người sử dụng nó thì cũng khó có thể ngăn cản người ta không làm ô nhiễm môi trường bằng cách bắt những ai làm ô nhiễm phải trả tiền. Rối loạn trong vận hành của thị trường: Theo Coase, dựa trên khái niệm chi phí giao dịch, thể hiện sự tồn tại của những chi phí đặc thù do những cố gắng phối hợp của các tác nhân. Nếu những tác nhân này có thể dễ dàng liên lạc với nhau mỗi khi một vài tác nhân trong số họ chịu thiệt thòi do hành động của một số khác, thì một không gian thương thảo có thể được mở ra và như thế sẽ dẫn đến một tình thế tốt cho mọi người.
Nói cách khác, sở dĩ những ngoại ứng tồn tại thì đó là vì việc làm biến mất chúng sẽ tốn kém (tính theo chi phí giao dịch) hơn là chịu đựng chúng. Mặc dù các tài nguyên thiên nhiên là đói tượng trao đổi trên thị trường, nhưng giá của những giao dịch này được xác định rất thấp. Trong khi một số sản phẩn môi trường khác như chất lượng không khí, tiếng ồn lại không có thị trường và do đó, không có giá. Điều này thường dẫn đến việc xem các sản phẩm này là miễn phí để rồi khai thác chúng quá mức.
Sự thất bại của thị trường trong việc bảo vệ môi trường xuất phát từ việc đánh giá thấp những chi phí mà những quyết định của các tác nhân có liên quan kéo theo. Những quyết định này được đưa ra trên cơ sở những chi phí do người ra quyết định trực tiếp gánh chịu, mà không tính đến những chi phí mà người này bắt cả xã hội phải gánh chịu. Một nguyên nhân khác của thất bại thị trường và tình trạng xuống cấp kéo dài nằm trong hành vi của người ăn không (ám chỉ hành vi cá nhân chủ nghĩa). Với bản chất TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 12 công của sản phẩm môi trường nên từng người riêng lẻ có xu hướng khai báo thấp sự sẵn sàng chi trả cận biên của mình.
Ví dụ: dù không tham gia vào nỗ lực chung để bảo vệ chất lượng nước của một con sông, người ta vẫn luôn có thể thụ hưởng nó một khi nỗ lực đã hoàn thành. Nhưng do mỗi người đều ở trong tình thế này, nên có thể cuối cùng tổng lực là không đủ để duy trì một chất lượng chấp nhận được. Một nguyên nhân nữa của thất bại thị trường là do không có được thị trường như trong những tình huống có liên quan đến những thế hệ tương lai. Ở đây không có chuyện thương lượng vì thiếu vắng một trong những thành viên để thương lượng.
Rối loạn trong các hoạt động của nhà nước Những thất bại của thi trường hiển nhiên khiến người ta phải xem xét sự can thiệp của nhà nước, đặc biệt vì nhà nước có chức năng khuyến khích (bằng các quy định pháp lý; hoặc các chính sách thuế) các tác nhân kinh tế chọn những hành vi phù hợp với lợi ích chung hơn là những hành vi mà họ sẽ chọn nếu không có các tác động của nhà nước. Nhưng nếu chính phủ can thiệp ngày càng nhiều hơn vào việc quản lý tài nguyên thiện nhiên hoặc tìm cách giải quyết hàng loạt vấn đề môi trường như quả của ô nhiễm không khí hoặc của tiếng ồn đối với sức khỏe… thì các chính phủ cũng không thành công hơn thị trường. Có 3 loại lý do cho phép giải thích tình hình này: (1) thất bại có thể bắt nguồn từ sự thiếu vắng một chính sách thích hợp và khả năng chỉnh sửa thiếu sót này; (2) Có những vấn đề khó giải quyết hơn, gắn với bản chất công của tài sản môi trường toàn cầu. Không một quốc gia nào có thể tự mình giải quyết những vấn đề như thế và kết quả là sẽ có, cho cùng một tình hình, những hậu quả giống với hậu quả do thất bại của các thị trường gây ra.
Nói cách khác, đối với tất cả những vấn đề toàn cầu có liên quan đến cả hành tinh, việc không có những định chế quốc tế có những đặc quyền được mọi người thừa nhận khiến cho các quyết định trở nên vô hiệu; (4) Giải pháp cho nhiều vấn đề, nó đòi hỏi một lượng thông tin khổng lồ, nhưng chỉ có sẵn dưới dạng phân tán. Điều này làm cho hoạt động của một cơ quan trung ương là vô cùng khó khăn. Ngay cả khi có sẵn các TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.