lời mở đầu của cuốn “Trò chơi của trẻ em Nga” đã chỉ ra nguồn gốc, giá trị đặc biệt và tính hấp dẫn lạ thường của trò chơi dân gian Nga [8] Bên cạnh các trò chơi học tập truyền thống còn có một số trò chơi trong dạy học khác do các nhà giáo dục đã có tên tuổi xây dựng.Komenxki, một nhà sư phạm của Tiệp Khắc, một người nổi tiếng về xu hướng sử dụng trò chơi trong dạy học giúp phát triển toàn diện cho trẻ. Ông cho rằng trò chơi là một hình thức hoạt động rất cần thiết, phù hợp tư duy và hoạt động của trẻ. Trò chơi trong dạy học là một hình thức hoạt động trí tuệ nghiêm túc, nó giúp những khả năng của trẻ em được phát triển đồng đều và giúp trẻ mở rộng kiến thức phong phú. Theo quan điểm của J.Komenxki thì trò chơi là niềm vui sướng của tuổi thơ và cũng là phương tiện phát triển toàn diện cho trẻ.
Ông đã khuyên rằng phải chú ý đến trò chơi trong dạy học cho trẻ đồng thời phải hướng dẫn, chỉ đạo đúng đắn cho trẻ nhằm phát huy tối đa hiệu quả của trò chơi. Ta đã biết rằng, trong lịch sử Ph.Proebel (1782-1852) là nhà giáo dục người Đức nổi tiếng. Trong nền giáo dục của những thập niên trước, việc sử dụng trò chơi nhằm mục đích dạy học được thể hiện đầy đủ và rõ ràng trong tư duy giáo dục của ông.Proebel đã khởi xướng và đưa ra ý tưởng dạy học kết hợp với 5 các trò chơi cho trẻ. Tuy nhiên cở sở lí luận của ông về trò chơi lại phản ánh tính chất sư phạm duy tâm thần bí.
PPhroebel cho rằng thông qua trò chơi trẻ sẽ nhận I.Bazedova có suy nghĩ rằng trò chơi là phương tiện dạy học.Bazedov, nếu trong giờ học, giáo viên sử dụng các phương pháp chơi hoặc dạy học dưới các hình thức trò chơi thì sẽ đáp ứng được nhu cầu của người học và chắc chắn hiệu quả tiết học sẽ cao hơn. Hệ thống trò chơi học tập mà ông thiết kế mang lại niềm vui và tăng cường sự phát triển năng lực trí tuệ. Ông đã thiết kế một số trò chơi như trò chơi gọi tên, trò chơi phát triển kĩ năng, trò chơi đoán từ trái nghĩa hoặc điền từ còn thiếu [17] Ngoài ra, tính tích cực cũng được nhiều nhà sư phạm như nghiên cứu ở nhiều khía cạnh khác nhau. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ở trong nước Ở trong nước, cũng có nhiều tác giả đã nghiên cứu về việc xây dựng và sử dụng trò chơi trong dạy học ở các lĩnh vực khác nhau.
Một số tác giả như Vũ Minh Hồng, Lê Bích Ngọc [6], [10]. đã bắt đầu nghiên cứu và biên soạn một số trò chơi và trò chơi trong dạy học. Những hệ thống trò chơi học tập được các tác giả nghiên cứu chủ yếu nhằm củng cố kiến thức cho học sinh và giành riêng cho một số môn học. Các trò chơi trong dạy học được đề cập đến chủ yếu để hình thành biểu tượng toán đơn giản, rèn các giác quan, ghi nhớ, phát triển tư duy, ngôn ngữ và làm quen với môi trường xung quanh.
Các tác giả chú ý rất nhiều đến ý nghĩa phát triển của trò chơi học tập, không đơn thuần chỉ phát triển ở các giác quan mà còn phát triển các chức năng tâm lý chung của trẻ. Tuy nhiên, trong các nghiên cứu đó cũng chưa đi sâu nghiên cứu và tìm hiểu về việc xây dựng, sử dụng trò chơi trong dạy học dành cho quá trình nhận thức của học trò. Trong tác phẩm “Trò chơi trẻ em” của tác giả Nguyễn Ánh Tuyết đã đề cập đến trò chơi trí tuệ. Loại trò chơi này có tác dụng thúc đẩy hoạt động trí tuệ và nâng cao tính sáng tạo của trẻ.
Trong tác phẩm này, bà đã giới thiệu một số trò chơi trí tuệ dành cho trẻ em [16]. Một số nghiên cứu gần đây đã đề cập đến việc xây dựng và sử dụng trò chơi trong dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh. Tuy nhiên các nghiên cứu lại để cập các trò chơi trong dạy học ở nhiều bộ môn khác nhau. Tác giả Trương Thị Xuân Huệ tìm hiểu việc xây dựng và sử dụng trò chơi nhằm hình thành biểu tượng toán ban đầu cho trẻ mẫu giáo lớn [7].
Tác giả Hứa Thị Hạnh 7 thì nghiên cứu việc thiết kế và sử dụng trò chơi học tập nhằm phát triển trí tuệ của trẻ mẫu giáo nhỡ (4-5 tuổi) và đã đưa ra một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh thông qua việc xây dựng và sử dụng trò chơi trong học tập. Tuy nhiên, các tác giả chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu chủ yếu là trẻ nhỏ, chưa nghiên cứu về các đối tượng lớn tuổi hơn. Tóm lại, các kết quả nghiên cứu trên cho thấy từ trước đến nay, có khá nhiều tác giả và công trình nghiên cứu về trò chơi trong dạy học. Song chưa có một công trình nghiên cứu nào đi sâu vào việc thiết kế và sử dụng trò chơi phần Quang hình học trong dạy học Vật lí cho học sinh trung học phổ thông.
Những công trình nghiên cứu nêu trên là cơ sở cho việc nghiên cứu đề tài: “Thiết kế và sử dụng trò chơi phần Quang hình học trong dạy học Vật lí cho học sinh trung học phổ thông”. Các khái niệm cơ bản 1. Chơi và hoạt động chơi Chơi là một trong những hoạt động cơ bản và thiết yếu của con người. Nó luôn có mặt trong đời sống con người ở mọi lứa tuổi và chỉ thay đổi hình thức chơi từ người ít tuổi đến người nhiều tuổi.
Khi chơi, tất cả đều say mê, vui vẻ, thoải mái. Chơi là một nội dung chính của cuộc sống và cũng là hoạt động chủ đạo của trẻ nhỏ. Còn đối với người lớn, hoạt động chơi lại chiếm một vị trí nhất định nào đó trong cuộc sống của họ. Chơi và hoạt động chơi có thể được hiểu như sau: 8 Hoạt động chơi của mỗi người được thể hiện vô cùng đa dạng về cả nội dung và hình thức.
Mỗi tác giả đều có những định nghĩa về trò chơi, vì vậy khó có thể đưa ra một khái niệm chung cho thuật ngữ “chơi” trong toàn bộ phạm vi hoạt động rộng lớn của con người. Quá trình chơi có thể quy về 2 cấp độ sau: cấp độ hành vi và cấp độ hoạt động. Hoạt động chơi chỉ có ở con người. Nó diễn ra theo nhu cầu, được điều khiển bởi động cơ bên trong chủ thể của quá trình chơi, và là hình thái đặc biệt của sự chơi.
Yếu tố động cơ là một yếu tố để phân biệt rõ hoạt động chơi với những dạng hoạt động khác của con người. Hoạt động chơi là dạng chơi có ý thức, cả nội dung văn hóa xã hội, dựa trên các chức năng tâm lý cấp cao và chỉ có ở người, không có ở động vật [8]. Tóm lại, chơi và hoạt động của con người mang đến cho người chơi một trạng thái vui vẻ và thoải mái. Tuy nhiên không phải mọi hiện tương chơi đều là có ý thức.
Có nhiều hiện tượng chơi chỉ là những hành vi, nhu cầu bản năng của sinh vật hoặc con người. Hoạt động chơi ở con người có bản chất tự nhiên, ngây thơ vì hoạt động chơi ở con người là một trường hợp của chơi nhưng đây là dạng chơi ở người có ý thức, có động cơ xã hội, có nhận thức, tình cảm và đạo đức. Trò chơi Trò chơi là do bản năng quy định và chơi là một hoạt động để giải phóng năng lượng dư thừa.Piagie cho rằng trò chơi là một trong những yếu tố quan trọng đối với sự phát triển trí tuệ. Theo quan điểm triết học cho rằng trò chơi có bắt nguồn từ cuốc sống lao động và mang bản chất xã hội.
Các trò chơi được lưu giữ qua nhiều thế hệ thông qua con đường giáo dục. Theo tác giả Đặng Thành Hưng thì “trò chơi” được định nghĩa theo hai cách như sau: + Loại trò chơi phổ biến: Đó chính là trò chơi có luật, có mục đích rõ ràng, kết quả và yêu cầu hành động và có tính tranh đua giữa người chơi hoặc tính thách thức đối với người tham gia [8]. Để tạo thành trò chơi thì các trò chơi đòi hỏi phải có luật lệ, quy tắc, nhiệm vụ. Nếu không có những yếu tố trên thì đó chỉ có sự chơi đơn giản.
Ngoài ra trò chơi cũng có các yếu tố chơi, các trò chơi phải có hệ thống, tổ chức rõ ràng. Và để tiến hành trò chơi phải có hệ thống luật chơi và tất cả người chơi phải tuân theo luật chơi. Tất cả hành vi chơi không theo luật, chơi tùy tiện thì không được gọi là trò chơi. Trò chơi trong dạy học Trò chơi trong dạy học có nguồn gốc từ trong dân gian, từ chính cuộc sống hàng ngày của con người.
Ngay từ nhỏ, trẻ em đã được chơi những trò chơi đầu tiên giữa con cái với người thân trong gia đình. Trẻ em được tiếp xúc với những trò vui, các bài hát, những âm thanh để trẻ nhận biết không gian xung quanh, gọi 10 tên các đồ vật và dùng những hình thức đó để dạy con cái. Những cách thức như vậy đều là những trò chơi chứa đựng yếu tố dạy học. Có nhiều quan điểm khác nhau về trò chơi trong dạy học.
Tất cả những trò chơi kết hợp với phương pháp, hình thức tổ chức và luyện tập củng cố trong dạy học mà chưa kể đến nội dung và tính chất của trò chơi thì đều được gọi là trò chơi trong dạy học. Trò chơi trong dạy học đòi hỏi luật chơi có định hướng đối với sự phát triển trí tuệ, năng lực và thể chất người học. Các trò chơi thường do giáo viên nghĩ ra, thường có tính chất đơn giản và được dùng nó với mục đích giáo dục. Những trò chơi giáo dục được lựa chọn và sử dụng trong dạy học đều phải tuân theo mục đich, nội dung và các nguyên tắc trong day học.
Các trò chơi hướng dẫn và động viên học sinh tích cực chủ động tìm kiếm và thu thập thông tin, kiến thức đồng thời rèn luyện các kĩ năng, ứng xử xã hội, văn hóa, đạo đức, thẩm mỹ, pháp luật, khoa học, ngôn ngữ, cải thiện và phát triển thể chất [8]. Đối với các trò chơi trong dạy học, các nhiệm vụ, luật chơi được sắp xếp và tổ chức tương đối chặt chẽ và sao cho phù hợp nhất để thực hiện được nhiệm vụ dạy học và mục tiêu bài học.