Luận án TS. Nguyễn Thị Ngọc Yến: FDI Nhật Bản vào Việt Nam sau khủng hoảng 2008

Luận án phân tích thực trạng và giải pháp thu hút FDI Nhật Bản vào Việt Nam giai đoạn sau khủng hoảng 2008. Dữ liệu và đánh giá toàn diện, sâu sắc.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Yến
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thanh Đức
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quốc Tế
• Đề tài: Đầu tư trực tiếp nước ngoài của Nhật Bản vào Việt Nam từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đến nay: Thực trạng và giải pháp
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan FDI Nhật Bản vào Việt Nam Sau 2008

Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, FDI Nhật Bản vào Việt Nam có những thay đổi đáng kể. Nhật Bản luôn nằm trong top 3 nhà đầu tư lớn nhất tại Việt Nam, với tổng vốn đầu tư vượt quá 60 tỷ USD. Các doanh nghiệp Nhật chọn Việt Nam làm trung tâm sản xuất và xuất khẩu trong khu vực Đông Nam Á, đặc biệt sau khi thực hiện chính sách "Tây Tấu" (Move to the West). Sự hiện diện của các tập đoàn lớn như Sony, Honda, Toyota, Panasonic đã tạo động lực phát triển kinh tế-xã hội cho đất nước.

1.1. Quy Mô và Tăng Trưởng FDI Nhật Bản

Giai đoạn 2008-2023, FDI Nhật Bản tăng trưởng từ 5-6 tỷ USD lên trên 10 tỷ USD mỗi năm. Các ngành điện tử, dệt may, chế biến thực phẩm là những lĩnh vực chiếm tỷ lệ lớn. Vốn FDI Nhật cấp cho các khu công nghiệp và khu kinh tế trọng yếu như Long An, Bình Dương, TP.HCM.

1.2. Các Giai Đoạn Phát Triển Chính

Giai đoạn 2008-2015 là thời kỳ phục hồi và tìm kiếm cơ hội. 2015-2019 chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ nhờ ký kết các FTA. Từ 2020 đến nay, FDI Nhật tăng vọt do dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu từ Trung Quốc.

II. Thực Trạng Hiện Tại của FDI Nhật Bản

Tình hình FDI Nhật Bản vào Việt Nam hiện nay cho thấy những thành tựu đáng khích lệ nhưng cũng tồn tại những thách thức. Các doanh nghiệp Nhật đã tạo ra hơn 3 triệu việc làm trực tiếp và gián tiếp. Tuy nhiên, chất lượng việc làm, chuyển giao công nghệ và phát triển nhân lực vẫn cần cải thiện. Khả năng cạnh tranh của sản phẩm Việt trong chuỗi giá trị toàn cầu còn hạn chế, đa số hoạt động sản xuất tập trung vào khâu gia công thị trường cuối cùng. Môi trường đầu tư cạnh tranh từ Thái Lan, Indonesia, Bangladesh đòi hỏi Việt Nam phải không ngừng cải thiện.

2.1. Các Lĩnh Vực Đầu Tư Chính

Điện tử-linh kiện chiếm 35-40% FDI Nhật, dệt may 15-18%, cơ khí-chế tạo 12-15%, hóa chất và dược phẩm 10-12%. Trong những năm gần đây, năng lượng tái tạo, logistics, BPO bắt đầu nhận được sự chú ý từ nhà đầu tư Nhật Bản.

2.2. Các Thách Thức Hiện Tại

Chi phí lao động tăng 8-10% hàng năm làm giảm lợi thế cạnh tranh. Thiếu hụt nhân lực kỹ thuật và quản lý, cơ sở hạ tầng còn lỏng lẻo ở các tỉnh thành, thủ tục hành chính phức tạp, chất lượng cung cấp điện-nước chưa ổn định là những vấn đề cần giải quyết.

III. Các Giải Pháp Để Thu Hút Và Giữ Chân FDI Nhật Bản

Để giữ vị trí là địa điểm đầu tư hấp dẫn, Việt Nam cần thực hiện những giải pháp chiến lược toàn diện. Trước tiên, cải thiện môi trường đầu tư thông qua đơn giản hóa quy trình hành chính, bảo đảm an ninh pháp lý rõ ràng, minh bạch. Thứ hai, nâng cao chất lượng nhân lực bằng đầu tư giáo dục kỹ thuật, hợp tác với các trường đại học Nhật. Thứ ba, hoàn thiện cơ sở hạ tầng, đặc biệt là giao thông vận tải, viễn thông, năng lượng. Cuối cùng, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, tăng giá trị gia tăng sản phẩm, phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam.

3.1. Cải Thiện Môi Trường Kinh Doanh

Hoàn thiện Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư để phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế. Thiết lập cơ chế xử lý tranh chấp nhanh chóng, công bằng. Minh bạch hóa thuế, hải quan, quy định môi trường. Cung cấp các ưu đãi thuế và tiền lệ phí hợp lý cho các dự án FDI lớn, dài hạn.

3.2. Phát Triển Nguồn Nhân Lực

Hợp tác với các trường kỹ thuật Nhật để đào tạo nhân lực chất lượng cao. Tăng cơ hội học tập, nâng cao tay nghề công nhân. Khuyến khích doanh nghiệp Nhật tham gia vào chương trình đào tạo doanh nhân, lãnh đạo Việt.

3.3. Hoàn Thiện Cơ Sở Hạ Tầng

Đầu tư xây dựng cảng biển, sân bay hiện đại, đường cao tốc, đường sắt tốc độ cao. Phát triển cảng biển sâu tại Cà Mau, đảm bảo cung cấp điện ổn định từ nguồn tái tạo. Nâng cấp hệ thống logistic, kho bãi, trung tâm phân phối hàng hóa.

IV. Triển Vọng Và Khuyến Nghị Chiến Lược

Với những tiềm năng to lớn, triển vọng của FDI Nhật Bản vào Việt Nam trong giai đoạn tới là rất tích cực. Dự báo FDI Nhật sẽ tiếp tục tăng 10-15% hàng năm, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao, xe điện, năng lượng xanh. Để tối đa hóa lợi ích, Việt Nam nên tập trung phát triển các chuỗi giá trị có giá trị cao, từ từ chuyển dịch từ gia công sang thiết kế, sáng tạo. Cần thiết lập quan hệ đối tác chiến lược dài hạn với Nhật Bản, ngoài kinh tế còn cả trong lĩnh vực khoa học công nghệ, chuyên môn.

4.1. Xu Hướng FDI Nhật Bản Trong Tương Lai

Dịch chuyển từ gia công sang sản xuất cao cấp, phát triển các trung tâm R&D. Tăng đầu tư vào công nghiệp 4.0, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo. Mở rộng lĩnh vực dịch vụ, bán lẻ, tài chính sau khi sản xuất hoàn thiện.

4.2. Khuyến Nghị Cho Chính Phủ Và Doanh Nghiệp

Xây dựng kế hoạch thu hút FDI Nhật có chọn lọc, ưu tiên lĩnh vực công nghệ cao. Tạo điều kiện cho startup Nhật-Việt hợp tác. Tổ chức hội chợ, hội thảo định kỳ với cộng đồng doanh nhân Nhật. Nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, đảm bảo phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu về bối cảnh sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 đối với FDI Cuộc khủng hoảng nổ ra vào năm 2008 là cuộc khủng hoảng kinh tế lớn nhất kể từ cuộc Đại suy thoái năm 1930, đã làm sự sụp đổ dòng đầu tư trực tiếp nước ngoài. Nó được đặc trưng bởi sự lây lan sang tất cả các nước trên thế giới, tốc độ cao mà nó xảy ra, khác nhau cường độ theo thời gian, cũng như trên các thành phần khác nhau hoặc các vùng khác nhau (Milesi-Ferretti và Tille, 2010). Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu dẫn đến sự sụp đổ của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trên toàn thế giới.

Sau khi đạt kỷ lục lịch sử mới vào năm 2007, 2 nghìn tỷ đô la sau 4 năm tăng trưởng liên tục, đầu tư trực tiếp nước ngoài đã giảm 14% trong năm 2008 (UNCTAD, 2009). Năm 2008, các nước đang phát triển tiếp tục thu hút FDI, cao hơn 17% so với năm 2007. FDI tiếp tục giảm, mức giảm 30% trên toàn cầu trong năm 2009 so với năm 2008, trong khi các nước phát triển ghi nhận mức giảm 44%. Mặc dù trong năm trước 2008, FDI vào các nước đang phát triển dường như không bị ảnh hưởng bởi cuộc khủng hoảng toàn cầu, năm 2009, danh mục này giảm 24% (UNCTAD 2010: 3).

Tất cả các thành phần FDI đã bị ảnh hưởng bất lợi bởi cuộc khủng hoảng. FDI toàn cầu giảm kể từ năm 2008 là kết quả của nhiều yếu tố, bao gồm khủng hoảng tài chính toàn cầu làm giảm nhu cầu đầu tư trên toàn cầu; giảm nguồn vốn có khả năng đầu tư, … (UNCTAD, 2009,2010). Hui và shangYJin (2009) kiểm tra xem liệu dòng vốn có ảnh hưởng đến mức độ tín dụng hay không trong giai đoạn khủng hoảng mà các công ty sản xuất của một quốc gia phải đối mặt trong cuộc khủng hoảng. Nghiên cứu 3823 công ty ở 24 quốc gia mới nổi, họ nhận thấy rằng sự sụt giảm giá cổ phiếu nhiều hơn đặc biệt nghiêm trọng đối với các công ty phụ thuộc nhiều hơn vào tài chính bên ngoài.

Khối lượng dòng vốn không có ảnh hưởng đáng kể đến mức độ nghiêm trọng của thiếu hụt tín dụng. Thangavelu và cộng sự (2009) nghiên cứu xu hướng dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào các nền kinh tế Đông Á và Đông Nam Á sau cuộc khủng hoảng châu Á. Nhóm tác giả chỉ ra rằng các nền kinh tế Đông Nam Á và Đông Á 10 đang phục hồi từ cuộc khủng hoảng châu Á với tăng trưởng sản lượng mạnh mẽ được thúc đẩy chủ yếu bởi tăng trưởng xuất khẩu. Họ cũng gợi ý rằng có thể đã có những thay đổi về cơ cấu trong các nền kinh tế khu vực có thể dẫn đến sự dịch chuyển giảm tốc độ tăng trưởng sản lượng của các nền kinh tế châu Á trong thời kỳ hậu khủng hoảng.

Điều này đặt ra vấn đề về tính bền vững của tăng trưởng sản lượng của họ trong thời kỳ hậu khủng hoảng. Nghiên cứu của Meltem Ucal và cộng sự Nhóm tác giả đã sử dụng mô hình tham số và phi tham số trong việc đánh giá mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và khủng hoảng tài chính vào các nước đang phát triển. Tác giả sử dụng dữ liệu sẵn có của 148 quốc gia từ ngân hàng thế giới, phân loại khủng hoảng thành 2 nhóm trước khủng hoảng và sau khủng hoảng; sử dụng mô hình: Trong đó: E (Y/X, T) là giá trị kỳ vọng của biến phụ thuộc Y cho trước X, T là các véc tơ biến giải thích; XTβ + m(T): Giá trị liên kết với biến phụ thuộc Y thông qua hàm số G Mô hình tác giả sử dụng dùng để kiểm chứng tác động tích cực và tiêu cực của khủng hoảng tài chính đến dòng vốn FDI. Kết quả kiểm định cho thấy rằng khủng hoảng tài chính gây ra hiệu ứng suy thoái và có tác động đến dòng vốn FDI đặc biệt là dòng vốn vào các nước đang phát triển [100].

Nghiên cứu của Maggie Chen và Laura Alfaro (2010) Trong nghiên cứu này, nhóm tác giả đã nghiên cứu phản ứng khác nhau của các nước đối với khủng hoảng tài chính toàn cầu, đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trong việc xác định hiệu quả kinh tế vi mô. Tác giả đã khám phá ba kênh riêng biệt qua đó FDI ảnh hưởng đến hoạt động của các quốc gia, (i) liên kết sản xuất, (ii) liên kết tài chính, và (iii) mạng lưới đa quốc gia. Tác giả đánh giá có hệ thống vai trò FDI trong việc xác định hiệu quả hoạt động của các DN do khủng hoảng tài chính toàn cầu gây ra. Mô hình đánh giá hiệu quả mà nhóm tác giả đưa ra như sau: 11 Bên cạnh đó, nhóm tác giả đã đánh giá ba giả thuyết cần thiết tác động đến FDI giữa các quốc gia, các ngành và DN.

Thứ nhất, do liên kết sản xuất và tài chính giữa các công ty con và công ty mẹ, các cơ sở thuộc sở hữu đa quốc gia có lợi thế hơn so với các công ty địa phương khi tỷ lệ xảy ra khủng hoảng lớn ở các nước chủ nhà. Giả thuyết này áp dụng cho tỷ lệ xảy ra khủng hoảng trong cả nhu cầu và điều kiện tài chính. Khi nước sở tại giảm nhu cầu, các DN đa quốc gia sở hữu các cơ sở ít bị ảnh hưởng hơn khi họ chia sẻ các liên kết sản xuất theo chiều dọc với trụ sở chính của đất nước. Tương tự, khi hợp đồng cung ứng vốn của nước chủ nhà, các công ty con dự kiến sẽ ít bị ảnh hưởng hơn vì mối liên hệ tài chính của họ với các công ty mẹ.

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng trong các cuộc khủng hoảng kinh tế, các hoạt động của MNC có thể đóng vai trò như một mắt xích truyền những cú sốc từ nước nhà sang nước sở tại. Thứ hai, đánh giá vai trò của liên kết sản xuất và tài chính bằng cách khám phá các thuộc tính của hoạt động MNC. Cả liên kết theo chiều ngang và liên kết sản xuất đều một hiệu ứng tích cực lớn hơn khi các nước sở tại thể hiện phản ứng tốt hơn với cuộc khủng hoảng. Tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài cũng thay đổi theo liên kết sản xuất giữa các cơ sở và trụ sở nước ngoài và mức độ hạn chế tài chính.

Các cơ sở đã chia sẻ các liên kết sản xuất theo ngành dọc với công ty mẹ và các công ty đa quốc gia thể hiện hiệu quả hoạt động kinh doanh. Các công ty đa quốc gia tham gia vào các hoạt động có tài chính mạnh hơn những hạn chế cho thấy lợi thế lớn hơn so với các DN địa phương. Thứ ba, mạng lưới đa quốc gia lớn hơn sẽ ảnh hưởng đến liên kết sản xuất và tài chính, và ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của cơ sở trong thời kỳ khủng hoảng [99]. Nghiên cứu của L.

Hufbauer (2011) Trong nghiên cứu này nhóm tác giả so sánh sự sụt giảm của FDI hiện tại và FDI từ các cuộc khủng hoảng kinh tế. Sự sụt giảm này có thể do 3 nguyên nhân: 12 Thứ nhất, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đã dẫn đến hạn chế thanh khoản đối với các tập đoàn xuyên quốc gia (TNCs) trên toàn thế giới, vì khả năng tiếp cận tín dụng đã thắt chặt và bảng cân đối kế toán của công ty đã xấu đi. Thứ hai, mối liên hệ giữa tăng trưởng kinh tế và dòng vốn FDI trên thế giới có sự chậm lại - đặc biệt là ở các nước phát triển, các tập đoàn đa quốc gia đã giảm đầu tư ra nước ngoài. Cuối cùng, cuộc khủng hoảng đã khiến các nhà quản lý thận trọng hơn trong việc đưa ra các chính sách thu hút FDI, do đó có sự di chuyển từ các dự án có rủi ro cao (chẳng hạn như cơ sở hạ tầng chính) sang tài sản an toàn hơn (ví dụ là trái phiếu chính phủ).

Sự suy giảm FDI giai đoạn này lớn hơn vào đầu những năm 2000, do sự suy giảm của việc đầu tư vào các khoản cổ phiếu. Thứ hai, dòng chảy thương mại đã giảm nhiều hơn trong thời gian hiện tại so với các cuộc khủng hoảng toàn cầu trước đó (Baldwin, 2010). Thứ ba, chính sách thắt chặt an ninh của các quốc gia. Thứ tư, triển vọng đầu tư vào thị trường của các nước mới nổi chiếm khoảng ¼ dòng vốn FDI thế giới.

Thứ năm, sự lao dốc của thị trường chứng khoán ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn vốn FDI vào các nước. Theo quan điểm của các tác giả, phạm vi và thời gian của suy thoái FDI phụ thuộc chủ yếu vào cách chính phủ của các quốc gia giải quyết những rủi ro kinh tế vĩ mô cơ bản để hòa nhập cùng với nền kinh tế toàn cầu. Bên cạnh đó là sự nỗ lực của các Chính phủ trong việc cải cách về kinh tế, chính trị, các chính sách và môi trường để thu hút FDI. Nghiên cứu của Adina Dorneana và cộng sự (2012) Nhóm tác giả thực hiện nghiên cứu “Tác động của khủng hoảng tài chính toàn cầu đến đầu tư trực tiếp nước ngoài của các nước Trung và Đông Âu” để xem xét mối quan hệ giữa khủng hoảng tài chính và FDI giữa các quốc gia thông qua mô hình hồi quy và phương pháp dữ liệu bảng.

Nhóm tác giả đã sử dụng mô hình Để mô tả tác động của cuộc khủng hoảng tài chính đối với FDI của các quốc gia. Kết quả phân tích cho thấy, tăng trưởng kinh tế có ảnh hưởng đáng kể đến mức độ 13 thu hút FDI và biến giả trong mô hình nắm băt hiệu ứng khủng hoảng tài chính có tác động đáng kể đến FDI vào các nước Trung và Đông Âu. Kết quả phân tích cuả mô hình cũng cho thấy cuộc khủng hoảng tài chính ảnh hưởng trực tiếp đến mức vốn FDI của các quốc gia [72]. Nghiên cứu của Ramona Jimborean1 & Anna Kelber Nghiên cứu của các tác giả cung cấp những hiểu biết mới về sự phát triển và động lực của đầu tư nước ngoài vào các nước Trung và Đông Âu qua các thời kỳ 1993- 2014 trong đó có tính đến ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng tài chính năm 2007 và 2011.