Chương 1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ THU NSNN; DỰ BÁO VÀ DỰ TOÁN THU NSNN NGÀNH THUẾ 1. Cơ sở lý thuyết về thu NSNN 1. Tổng quan về thu NSNN 1.
Khái niệm thu NSNN Thu NSNN là việc Nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quỹ NSNN nhằm thỏa mãn các nhu cầu của Nhà nước. Nguồn tài chính tập trung vào NSNN là những khoản thu nhập của Nhà nước được hình thành trong quá trình Nhà nước tham gia phân phối của cải xã hội dưới hình thức giá trị. Theo Luật NSNN năm 2015 của Quốc hội: Thu NSNN bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; các khoản đóng góp của các tổ chức cá nhân; các khoản viện trợ và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. Đặc điểm thu NSNN Thu NSNN phản ánh các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình phân chia các nguồn tài chính quốc gia giữa Nhà nước với các chủ thể trong xã hội.“Xuất phát từ yêu cầu tồn tại, phát triển của bộ máy Nhà nước và yêu cầu thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội của Nhà nước nên sự phân chia đó là một tất yếu khách quan.
Đối tượng phân chia là nguồn tài chính quốc gia và là kết quả của quá trình lao động sản xuất trong nước tạo ra được thể hiện dưới hình thức tiền tệ.” Thu NSNN là gắn chặt với thực trạng kinh tế và sự vận động của các phạm trù giá trị như thu nhập, giá cả, lãi suất,. Sự vận động của các phạm trù đó vừa tác động đến sự tăng trưởng mức thu, vừa đặt ra yêu cầu nâng cao tác dụng điều tiết của các công cụ thu NSNN. Cơ cấu thu NSNN Cơ cấu thu NSNN có thể chia thành: thu trong cân đối NSNN và thu ngoài cân đối NSNN. Thu trong cân đối NSNN là bao gồm các khoản thu thường xuyên: TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 10 Thuế, phí, lệ phí với nhiều hình thức cụ thể do luật định và thu không thường xuyên bao gồm các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước, thu từ hoạt động sự nghiệp, thu tiền bán hoặc cho thuê tài sản thuộc sở hữu Nhà nước và các khoản thu khác.”Thu ngoài cân đối NSNN hay còn gọi là thu bù đắp thiếu hụt NSNN: Khi số thu NSNN không đáp ứng được nhu cầu chi tiêu và Nhà nước phải đi vay, bao gồm các khoản vay trong nước từ các tầng lớp dân cư, các tổ chức kinh tế - xã hội và các khoản vay từ nước ngoài.
Các nhân tố ảnh hưởng đến thu NSNN - Thu nhập GDP bình quân đầu người:“Tổng GDP phản ánh quy mô của nền kinh tế, từ đó quyết định đến tổng thu NSNN, còn GDP bình quân đầu người là một chỉ tiêu phản ánh trình độ tăng trưởng và phát triển của nền kinh tế, phản ánh khả năng tiết kiệm, tiêu dùng và đầu tư của một nước. GDP bình quân đầu người là một yếu tố khách quan quyết định mức động viên của NSNN. Do đó, khi xác định mức độ động viên thu nhập vào NSNN mà thoát ly chỉ tiêu này thì sẽ có những ảnh hưởng tiêu cực đến các vấn đề tiết kiệm, tiêu dùng và đầu tư của nền kinh tế.” - Tỷ suất lợi nhuận bình quân trong nền kinh tế:“Đây là chỉ tiêu phản ánh hiệu quả của đầu tư phát triển nền kinh tế nói chung và hiệu quả của các doanh nghiệp nói riêng. Tỷ suất lợi nhuận bình quân càng lớn sẽ phản ánh khả năng tái tạo và mở rộng các nguồn thu nhập trong nền kinh tế càng lớn, từ đó đưa tới khả năng huy động cho NSNN.
Đây là yếu tố quyết định đến việc nâng cao tỷ suất thu NSNN. Do vậy, khi xác định tỷ suất thu Ngân sách cần căn cứ vào tỷ suất lợi nhuận bình quân trong nền kinh tế để đảm bảo việc huy động của NSNN không gây khó khăn về mặt tài chính cho các hoạt động kinh tế.” - Khả năng khai thác và xuất khẩu nguồn tài nguyên thiên nhiên:“Đối với các nước có nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào phong phú thì việc khai thác và xuất khẩu tài nguyên sẽ đem lại nguồn thu to lớn cho NSNN. Với cùng một điều kiện phát triển kinh tế, quốc gia nào có tỷ trọng xuất khẩu dầu mỏ và khoáng sản lớn thì tỷ lệ động viên vào NSNN cũng lớn hơn.” TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 11 -“Mức độ trang trải các khoản chi phí của Nhà nước: Mức độ trang trải các khoản chi phí của Nhà nước phụ thuộc vào nhiều yếu tố như quy mô tổ chức của bộ máy Nhà nước và hiệu quả hoạt động của bộ máy đó, những nhiệm vụ kinh tế - xã hội mà Nhà nước đảm nhận trong từng giai đoạn lịch sử, chính sách sử dụng kinh phí của Nhà nước. Khi các nguồn tài trợ khác cho chi phí hoạt động của Nhà nước không có khả năng tăng lên, việc tăng mức độ chi phí của Nhà nước sẽ đòi hỏi tỷ suất thu của Ngân sách cũng tăng lên.
Các nước đang phát triển thường rơi vào tình trạng nhu cầu chi tiêu của NSNN vượt quá khả năng thu, nên các Chính phủ thường phải vay nợ để bù đắp bội chi.” -“Tổ chức bộ máy thu nộp: Tổ chức bộ máy thu nộp có ảnh hưởng đến chi phí và hiệu quả hoạt động của bộ máy này. Nếu tổ chức hệ thống cơ quan Thuế, Hải quan, Kho bạc Nhà nước gọn nhẹ, đạt hiệu quả cao, chống lại thất thu do trốn, lậu thuế thì đây sẽ là yếu tố tích cực làm giảm tỷ suất thu NSNN mà vẫn thỏa mãn được các nhu cầu chi tiêu của NSNN. Nguyên tắc quản lý thu NSNN ngành thuế - Nguyên tắc thống nhất: Mọi khoản thu NSNN từ thuế phải tuân thủ theo những quy định của Luật NSNN và phải được dự toán hàng năm được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Tất cả các khâu trong chu trình thu NSNN từ thuế khi triển khai thực hiện phải đặt dưới sự kiểm tra, giám sát của cơ quan có thẩm quyền.
Hoạt động thu NSNN từ thuế phải có sự thống nhất với hoạt động kinh tế - xã hội của từng vùng, miền, địa phương. - Nguyên tắc dân chủ:“Sự tham gia của xã hội, công chúng thực hiện trong suốt chu trình ngân sách, từ lập dự toán, chấp hành, quyết toán ngân sách, thể hiện nguyên tắc dân chủ trong quản lý ngân sách. Sự tham gia của người dân sẽ làm cho ngân sách được minh bạch hơn, thông tin ngân sách trung thực và chính xác hơn.” - Nguyên tắc công khai, minh bạch: Thực hiện công khai, minh bạch trong quản lý sẽ tạo điều kiện cho cộng đồng có thể giám sát, kiểm soát các quyết định thu, hạn chế những thất thoát và đảm bảo tính hiệu quả. Nguyên tắc công khai, minh bạch được thực hiện trong suốt chu trình thu ngân sách từ thuế.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 12 - Nguyên tắc quy trách nhiệm: Nhà nước là cơ quan công quyền, sử dụng các nguồn lực của nhân dân thực hiện các mục tiêu đề ra. Đây là nguyên tắc yêu cầu về trách nhiệm của các đơn vị, cá nhân trong quá trình quản lý thu ngân sách, bao gồm: Quy trách nhiệm giải trình về các hoạt động thu ngân sách từ thuế, chịu trách nhiệm về các quyết định thu ngân sách từ thuế của mình; Quy trách nhiệm đối với cơ quan quản lý cấp trên và trách nhiệm đối với công chúng, xã hội; Quy trách nhiệm yêu cầu phân định rõ ràng quyền hạn và trách nhiệm từng cá nhân, đơn vị, chính quyền các cấp trong thực hiện thu NSNN từ thuế theo chất lượng công việc đạt được. - Nguyên tắc rõ ràng, trung thực, chính xác:“Mọi khoản thu phải được ghi đầy đủ vào kế hoạch thu NSNN từ thuế, vào sổ và quyết toán thu rõ ràng. Chỉ có kế hoạch thu NSNN đầy đủ, trọn vẹn mới phản ánh đúng mục đích, chính xác và đảm bảo tính minh bạch của các khoản thu.
Nguyên tắc này là cơ sở,”tạo tiền đề cho mỗi người dân có thể nhìn nhận được chương trình hoạt động của chính quyền địa phương và chương trình này phải được phản ánh ở việc thực hiện chính sách tài chính địa phương. Cơ sở lý thuyết về dự báo và dự toán thu NSNN ngành thuế 1. Dự báo thu NSNN ngành thuế 1. Khái quát chung - Khái niệm dự báo thu: Dự báo thu là sự tiên đoán có căn cứ khoa học, mang tính chất xác suất về mức độ, nội dung, các mối quan hệ, trạng thái, xu hướng phát triển của các nguồn thu NSNN trong thời gian nhất định ở tương lai.
- Vị trí, vai trò của dự báo thu + Trong công tác quản lý tài chính vĩ mô: Dự báo thu ngân sách là khâu đầu tiên của quá trình hoạch định chính sách tài chính,“là cơ sở để chỉ đạo, điều hành quản lý ngân sách. Là công cụ quan trọng để đánh giá đúng chất lượng công tác quản lý thu ngân sách ở cơ quan thuế các cấp.”Cung cấp cơ sở để chủ thể quản lý ban hành các quyết định trong quản lý thuế. + Trong công tác QLNN: Số liệu dự báo thu là cơ sở quan trọng để lãnh đạo các cấp ra quyết định trong quản lý, trên cơ sở đánh giá thực trạng, phân tích xu TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 13 hướng vận động và phát triển trong quá khứ, hiện tại và tương lai của công tác dự báo, sẽ cung cấp thông tin cần thiết, khách quan làm căn cứ cho việc nghiên cứu, ban hành các quyết định QLNN, các chiến lược phát triển kinh tế, xã hội. + Trong công tác xây dựng, hoạch định cơ chế, chính sách: Dự báo có thể tiên đoán được các hiệu quả, hậu quả có thể phát sinh trong quá trình thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội, từ đó, giúp các cơ quan chức năng kịp thời điều chỉnh mục tiêu cũng như các cơ chế tác động vào QLNN để đạt hiệu quả kinh tế - xã hội cao, đặc biệt là trong việc đánh giá các công việc trong lĩnh vực ngân sách và các kiến nghị sửa đổi chính sách tài chính, thuế.
Dự báo thu giúp nhận biết và giải quyết những vấn đề phát sinh khi vận hành chính sách thu trong thực tế, cung cấp các cơ sở, điều kiện cần thiết cho quá trình hoạch định chính sách đồng thời ước lượng trước và đánh giá được nguồn lực tài chính cho đất nước sẽ thu được từ một chính sách thuế sẽ ban hành. - Các nguyên tắc trong dự báo thu ngân sách + Trung thực khách quan, không áp đặt.