Luận văn: Phát triển du lịch cộng đồng tại huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng

Nghiên cứu toàn diện về tiềm năng, thực trạng và giải pháp phát triển du lịch cộng đồng tại Bảo Lạc, Cao Bằng, hướng tới sự phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Văn Tiệp
• Người hướng dẫn: TS. Hồ Lương Xinh
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Phát triển du lịch cộng đồng trên địa bàn huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Khái niệm Du lịch Cộng đồng tại Bảo Lạc

Du lịch cộng đồng Bảo Lạc là mô hình du lịch bền vững, kết hợp giữa bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế địa phương. Bảo Lạc, huyện nằm ở trung tâm Cao Bằng, sở hữu những cảnh quan kỳ vĩ với hệ thống hang động tự nhiên, đảo mục nước ngập nước Nước Mân và các cộng đồng dân tộc thiểu số giàu truyền thống văn hóa. Mô hình này tập trung vào việc tạo việc làm cho cộng đồng địa phương, bảo tồn di sản văn hóa và khuyến khích du khách tương tác trực tiếp với đời sống thực của người dân.

1.1. Tiềm năng tài nguyên du lịch

Bảo Lạc sở hữu những tài nguyên du lịch độc đáo: Hệ thống hang động karst Nước Mân với cảnh quan nước đẹp mê hồn, rừng nguyên sinh đa dạng sinh học, và các bản làng dân tộc Tày, Nùng, Dao với lối sống truyền thống. Những điểm đến này mang lại cơ hội phát triển du lịch sinh thái và văn hóa bền vững.

1.2. Cộng đồng địa phương và sinh kế

Các cộng đồng dân tộc tại Bảo Lạc chủ yếu sống bằng nông nghiệp truyền thống, lâm nghiệp và chăn nuôi. Du lịch cộng đồng mở ra cơ hội tạo thêm nguồn thu nhập, giúp cải thiện đời sống mà vẫn giữ gìn bản sắc văn hóa và môi trường tự nhiên.

II. Thực trạng Phát triển Du lịch Cộng đồng Bảo Lạc

Dù có tiềm năng to lớn, du lịch cộng đồng Bảo Lạc vẫn đang trong giai đoạn khởi động với những hạn chế rõ rệt. Cơ sở hạ tầng du lịch còn yếu, đặc biệt các tuyến đường vào bản làng và cơ sở lưu trú chưa đạt tiêu chuẩn quốc tế. Hầu hết cộng đồng địa phương chưa được đào tạo về kỹ năng phục vụ du khách, và sự quản lý, tiếp thị du lịch còn thiếu hệ thống. Ngoài ra, sự hiểu biết của du khách về các sản phẩm du lịch cộng đồng ở Bảo Lạc vẫn hạn chế.

2.1. Thách thức cơ sở hạ tầng

Đường giao thông vào các điểm du lịch cộng đồng còn chật hẹp, nhất là vào mùa mưa. Cơ sở lưu trú ở cấp cộng đồng chủ yếu là nhà homestay đơn sơ, thiếu các tiện nghi cơ bản. Hệ thống điện, nước sạch, viễn thông chưa đáp ứng đủ nhu cầu du khách.

2.2. Năng lực nguồn nhân lực

Cộng đồng địa phương chủ yếu là lao động nông nghiệp, kỹ năng giao tiếp tiếng Anh hạn chế. Các khóa đào tạo hướng dẫn viên và tiếp viên du lịch chưa được triển khai đầy đủ, dẫn đến chất lượng dịch vụ chưa ổn định.

III. Mô hình Du lịch Cộng đồng Thành công tại Bảo Lạc

Một số cộng đồng tại Bảo Lạc đã bắt đầu phát triển các mô hình du lịch cộng đồng hiệu quả. Mô hình homestay cộng đồng kết hợp với các tour du lịch sinh thái và trải nghiệm văn hóa đã thu hút du khách trong nước và quốc tế. Các chương trình như tham gia lao động nông nghiệp, học nấu ăn dân tộc, và thủ công mỹ nghệ truyền thống đem lại trải nghiệm độc đáo. Những tiên phong này đã tạo ra thu nhập bổ sung và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị du lịch.

3.1. Du lịch nông nghiệp và sinh thái

Các bản làng đã tổ chức tour tham gia vào việc canh tác lúa nước, chăn nuôi theo phương pháp truyền thống, khám phá rừng nguyên sinh. Các tour này không chỉ tạo doanh thu mà còn giáo dục du khách về nông nghiệp bền vững và bảo vệ môi trường.

3.2. Du lịch văn hóa và thủ công mỹ nghệ

Các cộng đồng dân tộc Tày, Nùng, Dao trưng bày và bán sản phẩm thủ công như dệt vải, gấp giấy, chế biến thực phẩm truyền thống. Du khách có cơ hội tham gia học các kỹ năng này trực tiếp, tạo ra giá trị kinh tế cao hơn cho cộng đồng.

IV. Hướng Phát triển Du lịch Cộng đồng Bảo Lạc

Để phát triển bền vững du lịch cộng đồng Bảo Lạc, cần phối hợp giữa chính quyền, cộng đồng địa phương và doanh nghiệp du lịch. Ưu tiên đầu tư cải thiện cơ sở hạ tầng, đặc biệt là đường giao thông và viễn thông. Triển khai các khóa đào tạo kỹ năng phục vụ, quản lý kinh doanh cho cộng đồng. Phát triển chiến lược tiếp thị, xây dựng thương hiệu du lịch cộng đồng Bảo Lạc trên các nền tảng số. Thiết lập các tiêu chuẩn chất lượng dịch vụ để đảm bảo trải nghiệm du khách. Cuối cùng, cần xây dựng cơ chế phân chia lợi ích công bằng giữa các bên liên quan.

4.1. Đầu tư cơ sở hạ tầng và phát triển sản phẩm

Nâng cấp đường giao thông, xây dựng nhà khách cộng đồng tiêu chuẩn, cải thiện hệ thống viễn thông. Phát triển thêm sản phẩm du lịch mới như tour đêm khám phá động vật hoang dã, lớp học kỹ năng thủ công, trại du lịch nông nghiệp kết hợp giáo dục.

4.2. Nâng cao năng lực và quản trị cộng đồng

Đào tạo hướng dẫn viên du lịch, nhân viên lưu trú với tiêu chuẩn quốc tế. Hỗ trợ cộng đồng xây dựng tổ chức quản lý du lịch tự quản, lập kế hoạch phát triển bền vững. Tổ chức các khóa học về kiến thức du lịch, quản lý tài chính, tiếp thị số cho lãnh đạo cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1 Cơ sở lý luận của đề tài 1.1 Hệ thống hóa các khái niệm 1.1 Khái niệm cộng đồng, du lịch cộng đồng và phát triển * Cộng đồng Thuật ngữ “cộng đồng” vốn bắt nguồn từ gốc tiếng Latin là “cummunitas”, với nghĩa là toàn bộ tín đồ của một tôn giáo hay toàn bộ những người đi theo một thủ lĩnh nào đó. Ngày nay, thuật ngữ này được sử dụng phổ biến trong các ngôn ngữ Âu - Mỹ, như trong tiếng Pháp là “communité”, tiếng Anh là “community”, tiếng Đức là “Gemeinschaft” nhưng với những ý nghĩa khác nhau trong những khung cảnh khác nhau (Võ Quế (2006). Đây là một khái niệm cơ bản của khoa học xã hội & nhân văn, theo một số nghiên cứu đã định nghĩa “Cộng đồng là những cộng đồng được gọi tên như đơn vị làng, bản, xã, huyện.những người chung về lý tưởng xã hội, lứa tuổi, giới tính, thân phận xã hội” (Đặng Trung Kiên (2017). Theo từ điển Bách khoa Việt Nam (2000) cộng đồng được hiểu là “một tập đoàn người rộng lớn, có những dấu hiệu chung về thành phần giai cấp, về nghề nghiệp, về địa điểm sinh tụ và cư trú.

Cũng có những cộng đồng xã hội bao gồm cả một dòng giống, một sắc tộc, một dân tộc”. Trên thực tế cộng đồng có thể hiểu theo nhiều cách khác nhau nhưng đều có điểm chung như sau: - Cộng đồng phải là tập hợp của một số đông người - Mỗi cộng đồng phải có một bản sắc riêng - Các thành viên của cộng đồng phải tự cảm thấy có sự gắn kết với cộng đồng và với các thành viên khác của cộng đồng. - Có thể có nhiều yếu tố tạo nên bản sắc và sức bền gắn kết cộng đồng, 6 nhưng quan trọng nhất chính là sự thống nhất về ý chí và chia sẻ về tình cảm, tạo nên ý thức cộng đồng. - Mỗi cộng đồng đều có những tiêu chí bên ngoài để nhận biết về cộng đồng và có những quy tắc chế định hoạt động, ứng xử chung của cộng đồng.

Trên cơ sở những nội hàm như trên, có thể đi đến một định nghĩa chung nhất như sau về “cộng đồng là những người sống trong một khu vực được xác định về mặt địa lý, có những mối quan hệ văn hóa - xã hội với nhau và trách nhiệm với nơi họ sinh sống, có cùng sự đồng thuận về ý chí, tình cảm, niềm tin và ý thức cộng đồng, nhờ đó các thành viên của cộng đồng cảm thấy có sự gắn kết họ với cộng đồng và với các thành viên khác của cộng đồng. * Du lịch cộng đồng Thuật ngữ “DLCĐ” được đề cập từ những năm 1980 ở các nước thuộc khu vực châu Âu, châu Mỹ và châu Úc. Khách du lịch đi tham quan các làng bản, tìm hiểu về văn hóa, phong tục tập quán lễ hội của người dân địa phương, khám phá hệ sinh thái, cảnh quan thiên nhiên vẫn còn giữ được những nét tự nhiên, hoang dã. Theo Nicole Hausle và Wolffgang Strasdas (2009) cho rằng: “DLCĐ là mô hình phát triển du lịch trong đó chủ yếu là người dân địa phương đứng ra phát triển và quản lý.

Lợi ích kinh tế có được từ du lịch sẽ đọng lại nền kinh tế địa phương”. Quan niệm trên nhấn mạnh đến vai trò chính của người dân địa phương trong vấn đề phát triển du lịch ngay trên địa bàn quản lý. Viện Miền núi cho rằng: “DLCĐ là nhằm bảo tồn tài nguyên du lịch tại điểm du lịch đón khách vì sự phát triển du lịch bền vững dài hạn. DLCĐ khuyến khích sự tham gia của người dân địa phương trong du lịch và có cơ chế tạo các cơ hội cho cộng đồng.

DLCĐ là một quá trình tương tác giữa cộng đồng (chủ) và khách du lịch mà sự tham gia có ý nghĩa của cả hai phía mang lại các lợi ích kinh tế, bảo tồn cho cộng đồng và môi trường địa phương” (Đỗ Anh Tài, 2019) 7 “DLCĐ là hoạt động tương hỗ giữa các đối tác liên quan, nhằm mang lại lợi ích về kinh tế cho cộng đồng dân cư địa phương, bảo vệ được môi trường và mang đến cho du khách kinh nghiệm mới, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương có dự án.” (Trần Thị Mai, 2005) “Du lịch dựa vào cộng đồng là phương thức phát triển du lịch trong đó cộng đồng dân cư tổ chức cung cấp các dịch vụ để phát triển du lịch, đồng thời tham gia bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường, đồng thời cộng đồng được hưởng quyền lợi về vật chất và tinh thần từ phát triển du lịch và bảo tồn tự nhiên.” (Võ Quế, 2006) “DLCĐ có thể hiểu là phương thức phát triển bền vững mà ở đó cộng đồng địa phương có sự tham gia trực tiếp và chủ yếu trong các giai đoạn phát triển. Cộng đồng nhận được sự hợp tác, hỗ trợ của các tổ chức, cá nhân trong nước và quốc tế; của chính quyền địa phương cũng như chính phủ và nhận được phần lớn lợi nhuận thu được từ hoạt động du lịch nhằm phát triển cộng đồng, bảo tồn khai thác tài nguyên môi trường du lịch bền vững, đáp ứng các nhu cầu du lịch phong phú, có chất lượng cao và hợp lý của du khách.” (Bùi Thị Hải Yến, 2012) Có rất nhiều tên gọi khác nhau liên quan đến hoạt động du lịch có sự tham gia của cộng đồng địa phương như: - Du lịch dựa vào cộng đồng (Community-Based Tourism) - Phát triển cộng đồng dựa vào du lịch (Community-Development in Tourism) - Du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng (Community-Based Ecotourism) - Du lịch có sự tham gia của cộng đồng (Community-Participation in Tourism) - Phát triển du lịch núi dựa vào cộng đồng (Community-Based Moutain Tourism) 8 Như vậy, dựa trên những quan điểm nghiên cứu khác nhau thì quan niệm về DLCĐ không hoàn toàn giống nhau, tuy nhiên có một số điểm chung sau: - Du khách là tác nhân bên ngoài là tiền đề mang lại lợi ích kinh tế và sẽ có những tác động nhất định kèm theo việc thụ hưởng các giá trị về môi trường sinh thái tự nhiên và văn hóa khi đến với một cộng đồng địa phương cụ thể. - Cộng đồng địa phương là người kiểm soát các giá trị về mặt tài nguyên du lịch để hỗ trợ du khách có cơ hội tìm hiểu và nâng cao nhận thức của mình khi có cơ hội tiếp cận hệ thống tài nguyên du lịch tại không gian sinh sống của cộng đồng địa phương. - Cộng đồng địa phương sẽ nhận được lợi ích về mặt kinh tế, mở rộng tầm hiểu biết về đặc điểm tính cách của du khách cũng như có cơ hội nắm bắt các thông tin bên ngoài từ du khách - Cộng đồng địa phương ngày càng được tăng cường về khả năng tổ chức, vận hành và thực hiện các hoạt động, xây dựng các sản phẩm du lịch phục vụ cho du khách.

Từ đó, cộng đồng ngày càng phát huy vai trò làm chủ của mình. Tổng hợp những quan điểm về DLCĐ thì DLCĐ là một loại hình du lịch do chính cộng đồng người dân phối hợp tổ chức, quản lý và làm chủ để đem lại lợi ích kinh tế và bảo vệ được môi trường chung, thông qua việc giới thiệu với du khách các nét đặc trưng của địa phương (phong cảnh, văn hoá…) * Phát triển Phát triển là sự vận động từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp của một sự vật, hiện tượng nào đó trong Triết học Mác - Lenin. Quá trình phát triển có thể diễn ra từ từ hoặc diễn ra nhanh chóng (hay còn gọi là nhảy vọt) để sinh ra những sự vật, hiện tượng mới thay thế cho những sự vật, hiện tượng cũ. Sự phát triển là quá trình vận động, thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất.

Chu kỳ này diễn ra theo hình xoắn ốc, nghĩa là đi hết một chu kỳ thì 9 quá trình phát triển sẽ quay lại mức ban đầu và tiếp tục vấn động để có sự thay đổi về lượng dẫn đến thay đổi về chất (nhưng ở một cấp độ cao hơn chu kỳ ban đầu). Nguyên lý về sự phát triển là cơ sở lý luận của sự phát triển, một quan điểm khoa học trong việc nhận thức và cải tạo thế giới. Nội dung cơ bản của quan điểm phát triển như sau: + Khi xem xét bất cứ một sự vật, hiện tượng nào, cần đặt chúng vào sự vận động, phát triển và sự chuyển hóa, biến đổi của chúng. Sự vận động, phát triển của một sự vật, hiện tượng diễn ra rất đa dạng phong phú và theo những khuynh hướng khác nhau, trong đó thì phát triển vẫn được coi là xu hướng phát triển chính để thúc đẩy sự phát triển của sự vật, hiện tượng.

+ Sự vận động của sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan để hình thành sự phát triển là một quá trình chứa đựng nhiều mâu thuẫn. + Trong quá trình đó, sự vật, hiện tượng không chỉ có những biến đổi theo hướng đi lên mà có thể còn phát triển theo hướng thụt lùi. Do vậy, quá trình nhận thức phải thấy rõ được tính chất quanh co, phức tạp của quá trình phát triển như là một hiện tượng phổ biến. + Quá trình nhận thức sự vật, hiện tượng phải luôn đổi mới, bổ sung và phát triển cho phù hợp với sự biến đổi của bản thân sự vật, hiện tượng.2 Nội dung, đặc điểm và các hình thức của du lịch cộng đồng * Nội dung cơ bản của DLCĐ bao gồm - Đảm bảo sự bền vững về văn hóa và thiên nhiên.

- Có sự sở hữu cộng đồng. - Tạo thu nhập cho cộng đồng. - Nâng cao nhận thức cho cộng đồng. - Tăng cường quyền lực cho cộng đồng.

- Tăng cường sự hỗ trợ của các tổ chức phi chính phủ và cơ quan quản lý 10 nhà nước *Với các nội dung cơ bản như vậy thì đặc điểm của DLCĐ có một số các đặc điểm cơ bản sau - Hoạt động du lịch có sự tham gia tích cực của người dân địa phương từ các khâu quản lý, làm việc, ra quyết định và bảo vệ. - Hoạt động du lịch phải thu hút CĐĐP và đem lại lợi ích cho họ, tạo cơ hội việc làm và cải thiện điều kiện sống của họ. - Du lịch gắn liền với phát triển bền vững, các loại hình du lịch sinh thái, du lịch khám phá văn hóa của CĐĐP, du lịch mạo hiểm, du lịch thể thao… (Lê Thanh Tú, 2016).