đặt vấn đề tìm hiểu tính cách con người Nam Bộ là đi tìm những đặc điểm đặc thù về lối sống, cách suy nghĩ, ứng xử của cộng đồng người Nam Bộ, được biểu hiện thông qua các cá nhân hay nhóm cá nhân, để khu biệt với cá nhân hay nhóm cá nhân thuộc cộng đồng người khác (chẳng hạn người miền Trung, hay miền Bắc). Hào khí của người “khai sơn phá thạch” Từ độ mang gươm đi mở cõi Trời Nam thương nhớ đất Thăng Long. Hai câu thơ của Huỳnh Văn Nghệ đã nói được tính cách con người Nam Bộ: vừa oai hùng, vừa tình nghĩa. Con người “mang gươm đi mở cõi”, phải là con người chí khí trượng phu lắm mới dám nghĩ đến việc “khai sơn phá thạch”, dám từ bỏ nơi “chôn nhau cắt rốn” để ra đi.
Phải là con người luôn có đầu óc sáng tạo, không chịu sự ràng buộc mới nghĩ đến việc mở mang bờ cõi. Quả thật, những con người buổi đầu khai phá vùng đất mới là những nhà “thám hiểm”. Những con người này về phương diện chí khí, sự phiêu lưu không 10 Bài viết được công bố lần đầu tiên tại hội thảo “Đồng bằng sông Cửu Long thực trạng và giải pháp để trở thành vùng trọng điểm phát triển kinh tế giai đoạn 2006-2010” do ĐHKHXH & NV thuộc ĐHQG TP Hồ Chí Minh tổ chức năm 2006. Sau đó tác giả có sửa chữa và bổ sung với nhan đề: “Tính cách văn hóa người Việt Nam Bộ như một hệ thống” và trình bày tại Hội thảo “ Nam Bộ thời kỳ cận đại” do Bộ Khoa học và công nghệ phối hợp với Hội Khoa học lịch sử tổ chức tại TP Cần Thơ ngày 4/3 năm 2008.
Văn bản chúng tôi sử dụng trong bài viết là văn bản đã được sửa chữa và bổ sung, được đăng trên website của Khoa Văn hóa học (trường Đại học KHXH &NV) http:// vanhoahoc. 11 Gần đây, một số bài viết có nhắc đến công trình Lục Châu học của Nguyễn Văn Trung. 12 Chẳng hạn: Bài viết của Trần Văn Nam, Tính cách Nam Bộ qua biểu trưng ca dao, đăng trên Website http://vanhoahoc.com; Luận văn thạc sĩ Ngữ văn của Tôn Thị Mai Thanh Đặc điểm Nam Bộ trong phong cách nghệ thuật Nguyễn Đình Chiểu, Đại học Vinh, 2008. Trong luận văn này, tác giả đã dành một số trang để tìm hiểu tính cách con người Nam Bộ trong truyện thơ Nôm Nguyễn Đình Chiểu và trong các thể loại thơ Đường luật, văn tế, hịch.
14 thua kém những người như Christopher Columbus (1451-1560) đã tìm ra châu Mỹ, bác sĩ Yersin (1863-1943) đã tìm ra cao nguyên Đà Lạt.v… Những con người phương Tây thuở ấy đã có phương tiện thuyền buồm, có la bàn, ống nhòm.v… Bác sĩ Yersin đi thám hiểm ở thế kỷ XIX, đã có máy móc, phương tiện hiện đại. Còn như cha ông chúng ta, những người đi mở cõi chỉ có hào khí của người đi “khai sơn phá thạch”. Nhà thơ Viễn Phương trong ký ức sâu thảm về lịch sử cha ông đi khai phá vùng đất mới đã vẽ nên hình ảnh lớp người đi khẩn hoang buổi ban đầu thật ấn tượng: Ông cha xưa đi mở cõi Ngang trời bóng cao vòi vọi …. Đầu đội hài cốt cha ông Vai mang giáo gươm cuốc xẻng.
(Viễn Phương-Mở cõi) Đồng bằng Nam Bộ thuở trước, theo các tài liệu khảo cổ, là các đầm lầy ngập mặn13 với tràm, đước, cây dừa nước.v…bạt ngàn mênh mông. Miền Đông đất đỏ là xứ sở của các loài cây nhiệt đới. Trên là rừng, dưới là biển, những con người phiêu lưu ấy phải đối mặt với vô số tai họa đang rình rập14: thú dữ tấn công, dòng nước xoáy nhấn chìm những con thuyền, bãi lầy lún ngập có thể nuốt chửng rất nhiều sinh mạng. Mùa nước lớn những rắn, chuột, thú dữ.v… có thể dạt vào những quần cư của những kẻ phiêu lưu này.
Mùa gió chướng, một ngọn sóng thần có thể cuốn phăng ra biển bao nhiêu sinh mạng, chôn vùi bao nhiêu thôn ổ trong lòng biển cả.v…Nguy cơ ấy là thường trực đối với những con người dám sống chung với lũ, với thú rừng, với đầm lầy, với sông nước. Nhưng bù lại, họ lại được thiên nhiên ưu đãi. Đất đai màu mỡ, khí hậu ôn hoà, sông nước lưu thông: Nhà Bè nước chảy chia hai Ai về Gia Định Đồng Nai thì về. Đất lành chim đậu, những người con mang hoài bão đi mở cõi đã gắn bó với đất, với rừng, với biển, vừa chinh phục, vừa tìm cách hài hoà với thiên nhiên.
Vùng đất màu mỡ này đã bao dung cuộc sống con người. Con người cũng dang tay đón nhận sự ban phát hào phóng của thiên nhiên 15. Chính đất đai, xứ sở đã tạo 13 Những điều đã viết trên đây dựa trên cơ sở tài liệu khảo cổ học. Chẳng hạn, trong bài Đồng bằng Nam Bộ trong buổi đầu tiếp xúc Đông-Tây, Lê Xuân Diệm viết: “Loại di tích kiểu “nhà sàn” dựng trên cọc gỗ mang đặc trưng văn hoá bản địa đậm nét, có điạ bàn phân bố rải rác trên các đầm lầy ngập mặn, từ Bà Rịa (Bưng Bạc, Bưng Thơm) qua Long Thành (Cái Vạn, Rạch Lá) đến Long An (Rạch Rừng…); thậm chí còn thấy dấu tích của nó tại tầng đất sâu của di tích Gò Tháp (Tháp Mười- Đồng Tháp).
Có thể nói, đây là loại di tích của cư dân bản địa, mở đầu công cuộc khai phá vùng đất mới ven biển và ven châu thổ sông Cửu Long” (Lê Xuân Diệm, Đồng bằng Nam Bộ trong buổi đầu tiếp xúc Đông-Tây, in trong sách: Những thành tựu khoa học xã hội và nhân văn ở các tỉnh phía Nam trong thời kỳ Đổi mới, NXB Khoa học xã hội, 2003, tr. 14 (Như 1) 15 Trong cuốn Đồng bằng sông Cửu Long –nét sinh họat xưa và văn minh miệt vườn, nhà văn Sơn Nam 15 ra tính cách con người Nam Bộ: hào phóng. Hào phóng vì thiên nhiên đã ưu đãi cho con người. Hào phóng vì con người cần nương tựa vào nhau để tăng thêm sức mạnh.
Có lẽ, cách xưng hô của con người Nam Bộ: anh Hai, chị Ba…, là cách xưng hô vừa thể hiện ngôi thứ, nhưng đằng sau đó cũng là sự sàng lọc tính cách, nhiều khi cách xưng hô nghiêng về tính cách: “tính cách anh Hai”, tính cách của người trượng phu, hào phóng. “Tuổi tác và phẩm hạnh là điều mà người Nam Bộ quan tâm và phân biệt đối xử. Hẳn vì thế mà người ta quen gọi nhau bằng thứ, anh Hai, chị Ba, rất ít khi thêm các chức vị phía trước tên người”16. Nét tính cách trượng phu, hào phóng để thể hiện sức mạnh của con người trước thiên nhiên, đang đòi hỏi con người phải khẳng định mình.
“Sĩ khí” hiên ngang của người trượng phu Một yếu tố ảnh hưởng đến tính cách con người Nam Bộ là hoàn cảnh xã hội, lịch sử. Không thể hiểu đúng tính cách con người Nam Bộ, nếu không chú ý đúng mức đặc điểm lịch sử, xã hội của cư dân vùng đất này trong lịch sử. Khác với các vùng miền khác trên dải đất Việt Nam, người Nam Bộ đã sống với quy chế dân chủ dưới thời thuộc địa gần một thế kỷ17.Với quy chế thuộc địa, tự do dân chủ cũng được mở rộng hơn so với miền Trung và Bắc. Một yếu tố cần nhắc tới như là đặc trưng của cư dân vùng đất mới Nam Bộ là họ cởi mở, dễ tiếp nhận cái mới; cách sống, lối cảm, lối nghĩ ảnh hưởng của phương Tây.
Trên cơ sở ấy, ý thức cá nhân xuất hiện. Cơ chế xã hội đó hình thành ở người Nam Bộ cái ý thức về nghĩa vụ và quyền lợi rất rõ ràng. Trong đó, sở hữu cá nhân đã trở thành một giá trị thiêng liêng. Trong thực tế lịch sử hai cuộc kháng chiến, người Nam Bộ đấu tranh vì quyền lợi dân tộc nhưng lồng vào đó là mồ mả cha ông là ruộng đất, nhà cửa, là hạnh phúc của chính họ: “Tấc đất ngọn rau ơn Chúa, tài bồi cho nước nhà ta; Bát cơm manh áo viết: “Khẩn hoang tận ĐBSCL là tiếp nối bình thường truyền thống giữ nước, dựng nước, lần hồi, tạo thêm nét đa dạng trong tính thống nhất về văn hóa dân tộc.
Ta vốn có kinh nghiệm về sự khắc nghiệt của rừng núi đầy sương mù và rừng rậm nhiệt đới, môi trường của bệnh sốt rét. Miền Đông Nam Bộ đến đầu thế kỷ XX từng nổi danh với “ma thiêng nước độc”. Nơi đất đỏ, đất xám mà thực dân khai thác cao su trong buổi đầu. ĐBSCL với sông rạch, rừng chồi, đầm lầy.
Tuy khá quang đảng nhưng trong thời gian dài là môi trường của sốt rét mạn tính, ít nguy hại, tương đối dễ điều trị, không phá họai cơ thể đến mức suy kiệt, nếu con người được bồi dưỡng với cơm cá dồi dào. Biển là nguồn lợi đáng kể, nghề đánh cá làm nước mắm đã phát triển với kimh nghiệm cao về kỹ thuật, từ bờ biển miền Trung. Sông Tiền (Cửu Long) và sông Hậu rất rộng lượng, đôn hậu, ít khi trở chướng, cho rất nhiều, ít khi lấy lại. Nước lụt hàng năm không gây tai họa nếu con người biết quy luật xử lý khôn khéo nước” (Sơn Nam, Đồng bằng sông Cửu Long- nét sinh họat xưa và văn minh miệt vườn, NXB Trẻ, 2004, tr.18-19) 16 Phan An- Nguyễn Thị Nhung, Người Nam Bộ trước và trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá, in trong sách: Những thành tựu khoa học xã hội và nhân văn ở các tỉnh phía Nam trong thời kỳ Đổi mới, NXB Khoa học xã hội, 2003, tr.
17 Theo Hiệp ước 1862 và Hiệp ước1874, vùng đất Nam Bộ (trước đó được chia thành các trấn thuộc phủ Gia Định, từ 1832 dưới thời vua Minh Mạng lại chia thành 6 tỉnh trực thuộc trung ương) thuộc Pháp. Ngày 8 tháng 3 năm 1949, tổng thống Pháp V.Orion đã ký với quốc trưởng Bảo Đại Hiệp ước Elide, theo đó Pháp chính thức trả lại Nam Bộ cho quốc gia Việt Nam. Như vậy, Nam Bộ nằm trong Quy chế “lãnh thổ hải ngoại của Pháp” từ 1862 đến 1949 (Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, Lược sử vùng đất Nam Bộ (1802-1954), NXB Thế Giới, 2006. In lại trong tạp chí Xưa Nay- Cơ quan Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, số 284 (tháng 5/ 2007), tr.32 16 ở đời, mắc mớ chi ông cha nó” (Nguyễn Đình Chiểu).
Vì vậy, khi tổ quốc bị xâm lăng cũng đồng nghĩa quyền lợi riêng của mỗi người bị đe dọa thì người Nam Bộ sẵn sàng xả thân. Sự xả thân này thể hiện ở sự lựa chọn quyết liệt, nhất là trong hoàn cảnh nước sôi lửa bỏng, dẫn đến những quyết định táo bạo mà con người ở những vùng đất khác không dám vượt lên. Giáo sư Trần Văn Giàu dùng tên gọi để chỉ tính cách này ở các sĩ phu Nam Bộ là “sĩ khí”.